«Наука, инновации и образование: ключевые
векторы общественного прогресса»
117
AYOLLARDA JINOYATGA MOYILLIKNING PSIXOLOGIK SABABLARI
O‘rinova Dilshoda Adxamovna
Farg‘ona viloyati IIB Jamoat xavfsizligi xizmati,
“Huquqbuzarliklar profilaktikasi” boshqarmasi boshlig‘i o‘rinbosari
Ayollar tomonidan sodir etilgan jinoyatlar ko‘pincha ijtimoiy tizimning turli
qatlamlari, shuningdek, psixologik va iqtisodiy omillar ta'sirida yuzaga keladi.
Jinoyatchilikning sabablari ko‘plab sohalarda, xususan, psixologiya, ijtimoiy
psixologiya va jino
yatshunoslikda o‘rganilgan. Ayollarning jinoyatga moyilligi,
shuningdek, oila ichidagi nohaqliklar, er-xotinlar munosabatlari, moddiy
qiyinchiliklar va jinsiy tengsizliklar kabi omillar bilan chambarchas bog‘liqdir.
Ushbu tezisda ayollar jinoiy harakatlarning psixologik sabablari va ular jamiyatda
qanday ta'sir ko‘rsatishi haqida ilmiy tahlil olib boriladi. “Ayollar jinoyatchiligi
erkaklarnikidan orqada qolib kelayotganligini asoslovchi bir nechta nazariya
mavjud. A.Ketle bu hodisani nafaqat ayollaming jismonan zaifligi, balki jamoatdan
uzoqdaligi, oilaviy majburiyatlar doirasidan kam chetga chiqishi bilan
tushuntirgan. Biroq ayollar jamoat hayoti va professional faoliyatga tobora
faolroq qo'shilishiga qarab, shuningdek jinoyatchilikda o‘sish yuz bergan
davrlarda umumiy jinoyatchilik tarkibida ayollar jinoyatchiligining ulushi doimo
oz bo‘lib qolgan. U erkaklar jinoyatchiligi ulushidan bir necha baravar kam
bo'lgan”.
Ayollarda jinoyatga moyillikning psixologik sabablari:
1. Psixologik va ijtimoiy omillar
Ayollarning jinoyatga moyilligi ko‘pincha ularning atrof
-muhitda duch
kelgan psixologik travmalar, stress, oilaviy zo‘ravonlik, jinsiy zo‘ravonlik va
ijtimoiy izolyatsiya kabi omillar bilan bog‘liqdir. Odatda, ayollar o‘zlarini xavfsiz
his qilmaydigan sharoitlarda yashashadi, bu esa ularning psixologik holatini
zaiflashtiradi. Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, ayollarni jinoyat sodir etishga
majbur qiluvchi omillar orasida psixologik jarohatlar, oilaviy zo‘ravonlik, ijtimoiy
va iqtisodiy qiyinchiliklar mavjud. Bularning barchasi ayolni ruhiy zaiflashtirib,
ularni jinoiy harakatlarga undashi mumkin. Odatda, psixologik travmalar va
oilaviy zo‘ravonlikni boshdan kechirgan ayollar jinoyatga moyil bo‘lishadi, chunki
ularning ruhiy holati shu qadar zaif bo‘ladi, ula
rni haqiqiy yoki tahdid qiluvchi
xavfdan himoya qilishga undaydi.
2. Ijtimoiy muammolar va gender roli
Jinoyatlarning ayollar tomonidan sodir etilishi, ko‘pincha oila ichidagi
muammolar, jinsiy va iqtisodiy tengsizliklar kabi omillar bilan bog‘liqdir. Ayollar
ko‘pincha ijtimoiy bosim, jismoniy va ruhiy zo‘ravonlikka duch keladilar, bu esa
«Наука, инновации и образование: ключевые
векторы общественного прогресса»
118
ularda jinoyatchilikka moyillikni kuchaytiradi. Ijtimoiy normativlar va gender
stereotiplari ayollarga nisbatan ba'zi bir tazyiqlarni kuchaytiradi, shu bilan birga
ularning o‘z hayotiga bo‘lgan qarashlarini o‘zgartiradi. Oila ichidagi zo‘ravonlik,
moddiy ta'minotning yetishmasligi, ishlashdagi muvaffaqiyatsizliklar va
jamiyatdagi gender tengsizliklar ko‘pincha jinoyatlarning oldini olishda muhim
omil bo‘ladi. Jamiyatdagi ayollarga nisbatan gender tengsizliklari ham o‘z
navbatida ularning jinoiy harakatlarga moyilligini oshirishi mumkin.
3. Jinoyatga moyillikda ekstremal holatlar
Jinoyatga moyillik ko‘pincha ekstremal holatlar ta'sirida yuzaga keladi.
Ekstremal holatlar insonning normal hayotini o‘zgartiradigan sharoitlar bo‘lib,
ruhiy va jismoniy salomatlikka salbiy ta'sir ko‘rsatishi mumkin. Ayollarda
jinoyatga moyillikda, bu hol
atlar ko‘pincha psixologik zaiflik, oilaviy zo‘ravonlik,
moddiy muammolar yoki atrof-
muhitdagi noxush voqealar bilan bog‘liq bo‘ladi.
Bunday sharoitlar ayollarning jinoyatga moyilligini oshiradi, chunki ular o‘z
hayotini yoki oilasini himoya qilish uchun ekstremal qarorlar qabul qilishga
majbur bo‘lishadi. Oilaviy zo‘ravonlik, ayollarning jinoyat sodir etishining asosiy
sababi bo‘lishi mumkin. Oila ichidagi zo‘ravonlik, jismoniy va ruhiy bosimlar
ayollarni ekstremal holatlarga olib keladi va natijada ular o
‘zini himoya qilish yoki
oilasining xavfsizligini ta'minlash uchun jinoiy yo‘llarga murojaat qilishi mumkin.
Zo‘ravonlik, stress va depressiya kabi ruhiy muammolarni kuchaytiradi, bu esa
jinoyatga moyillikni oshiradi.
Ijtimoiy va iqtisodiy muammolar ham ayollarni jinoyatga moyil qilishi
mumkin. Kambag‘allik, ishsizlik va iqtisodiy qiyinchiliklar ayollarga noqonuniy
yo‘llar orqali oilalarini ta'minlash yoki moddiy muammolarini hal qilishga majbur
qilishi mumkin. Bunday sharoitlarda ayollar jinoyat qilishni yagona imkoniyat
sifatida ko‘rishadi. Ayollarning jinoyatga moyilligi, ekstremal holatlar ta'sirida,
psixologik va iqtisodiy zaifliklarni kuchaytiradi. Bunday holatlar ayollarni jinoyat
sodir etishga undaydi, chunki ula
r o‘zlarini yoki oilalarini himoya qilish uchun
boshqa imkoniyatlarni ko‘rmaydilar. Ekstremal holatlar bilan kurashish uchun
ijtimoiy yordam tizimlarini kuchaytirish va ayollarga qo‘llab
-quvvatlash
ko‘rsatish zarur.
Ayollarning jinoyatga moyilligi ko‘plab psixologik, ijtimoiy va iqtisodiy
omillarga bog‘liq. Bu omillarni chuqur tahlil qilish, jinoyatlarning oldini olish va
ayollarni ijtimoiy hayotga qaytarish bo‘yicha samarali strategiyalarni ishlab
chiqishga yordam beradi. Ayollarning jinoyatchilikka moyilligini kamaytirish
uchun, birinchi navbatda, ularning psixologik holatini yaxshilash, oilaviy
zo‘ravonlikni kamaytirish va jamiyatdagi gender tengsizlikni bartaraf etish zarur.
Bunday yondashuvlar nafaqat jinoyatchilikni kamaytirish, balki ayollarning
jamiyatda teng huquqli va barqaror rol o‘ynashini ta'minlashga ham xizmat qiladi.
«Наука, инновации и образование: ключевые
векторы общественного прогресса»
119
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati:
1. Abdurasulova Q.R. Xotin-qizlar jinoyatchiligining jinoyat huquqiy va
kriminologik muammolari: Monografiya.
–
T., 2005.
–
231 b.
2. Abdurasulova Q.R. Kriminologiya.
–
Toshkent: “Adolat”, 2007
.
3.
O‘zbekiston Respublikasi Ichki ishlar vazirligining 2018
-yil 22-
fevraldagi «Ichki ishlar organlarining huquqbuzarliklar profilaktikasi
bo‘linmalari faoliyatini tashkil etish tartibi to‘g‘risidagi nizomni
tasdiqlash
haqida»gi 137
-
son buyrug‘i // URL: http://www.lex.uz.
4. IIV Axborot tahliliy markazi, 2020-2021 yilgi axborotnoma.
