MUSTAQILLIK YILLARIDA O’ZBEKISTONDA TARIX FANI

SYNAPSES:

Insights Across the

Disciplines

Volume 1, Issue 5 IF(Impact Factor) 10.92 / 2024

273

Synapses:

Insights Across the Disciplines

MUSTAQILLIK YILLARIDA O’ZBEKISTONDA TARIX FANI

Xaitov Dilshod

Denov Tadbirkorlik va

pedagogika instituti 4mm-24

gurux talabasi

O’qituvchi: Boyto’rayev Sirojiddin

Anotatsiya

: Mustaqillik yillarida O‘zbekistonda tarix fani yangi rivojlanish

bosqichiga kirdi. Milliy mustaqillik va millat tarixiga bo‘lgan qiziqish ortib, ko‘plab
tadqiqotlar amalga oshirildi. Ushbu davrda tarixiy merosni o‘rganish va targ‘ib qilish
davlat siyosatining muhim qismiga aylandi.

Abstract:

During the years of independence, the field of history in Uzbekistan

entered a new stage of development. Interest in national independence and the history
of the nation increased, leading to numerous studies and research. During this period,
the study and promotion of historical heritage became a significant part of state policy.

Аннотация:

В годы независимости историческая наука в Узбекистане вошла

в новый этап развития. Увеличился интерес к национальной независимости и
истории нации, что привело к множеству исследований. В этот период изучение
и пропаганда исторического наследия стали важной частью государственной
политики.

Kalit so’zlar:

mustaqillik, millat, vatan, mustaqil davlat, O’zbekistonning yangi

tarixi

Keywords

: Independence, nation, homeland, sovereign state, the modern history

of Uzbekistan

Ключевые слова:

Независимость, нация, родина, суверенное государство,

новая история Узбекистана

Kirish

Tarixiy xotirasi bor inson-irodali inson. Tarix saboqlari insonni hushyorlikka

o‘rgatadi

SYNAPSES:

Insights Across the

Disciplines

Volume 1, Issue 5 IF(Impact Factor) 10.92 / 2024

274

Synapses:

Insights Across the Disciplines

O`zbekiston Respublikasida davlat mustaqilligini qulga kiritish bilan

o`zbek xalqi tarixida tub burilishi sodir buldi. Milliy istiqlol goyasi o`zbek xalqining
uz huquqlari, milliy uzligini tiklashga, ijtimoiy-iqtisodiy va ma`naviy taraqqiyot sari
yuz tutishga cheksiz imkoniyatlar yaratdi. Ijtimoiy-iqtisodiy taraqqiyot sari yo‘l tub
islohotlar bilan belgilangan bo‘lsa, ma`naviy taraqqiyotga milliy ma`naviyatni tiklash
va mustaxkamlash, fan, maorif madaniyatni rivojlantirish, tafakkurga erkinlik berish
bilan asoslandi. Bu jarayonda tarix, tarixiy ong va xotira xalqqa ruxiy kuch quvvat
bag‘ishlovchi, unga ma`naviy ozuqa beruvchi muxim omil sifatida maydonga chiqdi.
O`zbek xalqining xaqqoniy tarixini tiklash va xalqni shu tarix bilan qurollantirish
zaruriyati kun tartibidagi dolzarb vazifaga aylandi.Zero Mustaqillikka qadar, ya`ni
mustabid tuzum xukmronligi sharoitida xaqqoniy tarixni tiklash va uni xalqqa
etkazishga yul berilmadi. Chunki mustabid tuzum manfaatlariga xizmat qilgan
kommunistik mafkura va uning tazyiqi ostida bulgan sovet tarixshunosligining uslubiy,
nazariy, g‘oyaviy asoslari xaqqoniy tarixni yoritishga imkon bermas edi. Ular xalq
tarixini emas, marksizm, leninizm ta`limotini , sinfiy kurash goyalarini va
kommunistik mafkura aqidalarini targib etishga buysundirilgan edi. Bu goyalar va
aqidalar jamiyat taraqqiyot qonunlariga, xalqning tabiatiga, real voqelikka zid bulib
ularni nafaqat xayotdan balki utmishdan xam izlash mutlaqo befoyda edi.

SHunga qaramay, mazkur ta`limot aqidalariga va tamoyillariga asoslangan sovet

tarixshunosligida nafaqat o`zbek xalqining balki jahon tarixinini xam juda kup muxim
masalalarai mutlaqo notugri buzib talqin etildi.Natijada tarixiy xaqiqat yashirilib xalq
uz utmishidan va demak, uzligidan uzoqlashtirildi.

O‘zlikni anglash tarixni bilishdan boshlanadi.
Bu ulkaga xasad va tajovuz kuzi bilan karagan mardona xalqni kuch tabiiy

zaxiralarini uziniki kilishga jon-jaxdi bilan intilgan bosqinchilar juda kup bulgan.

Sobik Shuro saltanati yillarida eng qadimgi davrlardan to XIX asr ikkinchi

yarmiga qadar tariximiz soxtalashtirildi.

Prezidentimiz I.Karimov bu xaqida «O`zbekistonning o`zbek xalqining bugun

keng om maga etkazishga arziydigan xaqqoniy tarixi yaratildimi, yukmi?Sovet davrida
yozilgan tarixni men tarix sanamayman, uzgalar yozib bergan tarixni uqitishga mutlako
qarshiman, mustamlakachi uziga qaram bulgan xalq xaqida kachon xolis, adolatli fikr
aytgan? Ular bor kuch-g‘ayratlarini Turkistonni kamsitishga, bizni tariximizdan judo
qilishga sarflaganlar. Tarixdan judo bulish nimaligini yaxshi bilsangiz kerak. Inson
uchun tarixdan judo bulish xayotdan judo bulish demakdir.»-deb juda urinli uqdirgan
edilar.

SYNAPSES:

Insights Across the

Disciplines

Volume 1, Issue 5 IF(Impact Factor) 10.92 / 2024

275

Synapses:

Insights Across the Disciplines

XIX asrning ikkinchi yarmi va XX asrning boshlarida chor Rossiya

xukmronligi davrida Turkischtonda mustamlakachilik siyosati xukm surdi.Mahalliy
axolini xo‘rlash, qatagon etish shurolar davrida yanada kuchaydi. SHu tariqa
Turkistonda mustaqil davlatchilikni paymol etgan, til, madaniyat va urf-odatlar va
milliy qadriyatlarni oyoq osti qilgan mustabid tuzum 130 yil xukmronlik qildi.

Inson uchun tarixidan judo bo‘lish-hayotdan judo bo‘lish demakdir
Endilikda, O`zbekiston mustaqil davlat sifatida xalqaro maydonga qadam

qo‘ygan damlarda kechagi kunga nazar tashlash, sunggi mustamlakachilik asoratini
urganish ijtimoiy-siyosiy va ma`naviy jihatdan muxim axamiyat kasb etadi. CHunki
millatni asrash uning xaqiqiy tarixini urganish, avaylab ximoya qilish kerak buladi.

Podsho Rossiyasi shuningdek mazlum xalqlarnii ezish va xunrezlik qilishda

uning davomchisi bulgan sobiq shuro xukmronligi yillarida mustamlaka respublikalar
xususan, O`zbekiston ittifoqning xom ashyo manbaiga aylantirilgan edi.
Mustaqillikning ilk yillaridanok ulka boyliklarini ommaviy talon-taroj qilish
oqibatlariga chek quyishga kirishildi.

Respublika Prezidenti I.Karimov 1991 yildayoq SSSR ning tarqalib ketishi va

o`zbek xalqining mustaqillikni kulga kiritishi tasodifiy xodisa bulmasdan uning chuqur
tarixiy ildizga ega ekanligini asosolab berdi.

2.

O`zbekiston mustaqillikka erishgach tarixshunoslik fanida yangi saxifa

ochildi. Ayniqsa bu borada Prezident I.Karimovning 1996 yil 18 sentyabrdagi
O`zbekiston Respublikasi Prezidenti xuzuridagi Davlat va jamiyat qurilishi
akademiyasi qoshida «O`zbekistonning yangi tarixi markazini tashkil etish
tug‘risida»gi farmoyishi va O`zbekiston Respublikasi Vazirlar Maxkamasining 1996
yil 16 dekabrdagi qaror goyat katta dastur amal ahamiyatga ega bo‘ldi. Mazkur tarixiy
xujjatlarda O`zbekistonning yangi tarixini tayyorlashdek ulkan vazifa quyildi, buni
amalga oshirishda XIX asrning urtalaridan xozirgi kungacha xalqimiz xayotida sodir
bulgan tarixiy voqealarni, bosqichlarni va o‘zgarishlarni tula qamrab olishga e`tibor
berish aloxida ta`kidlandi.

Tarix ‘xalq ma‘naviyatining asosidir
Mustaqillikning dastlabki yillari rivojlanish nuqtai nazaridan tarix fani uchun

birmuncha og‘ir kechdi. Mustaqil davlat qurilishida u chinakamiga asos va tayanch
bo‘la olmadi. Buning sababi tarixchilar o‘rtasida fikrlar mushtarakligi va haqiqiy
birlikning yo‘qligida edi. Yondashuvlarning turli-tumanligi, fikrlar tarqoqligi, tari-xiy
xususiyat, ya‘ni qo‘lga kiritilgan mustaqillikni tarixan asoslay olmaslik, eskicha ish
tartibi, keksa va yosh kadrlar o‘rtasidagi ziddiyat - bularning barchasi nafaqat zamon
talabiga javob bermas, ayni paytda, umuman tarix fani rivojini to‘xtatib qo‘ygan edi.
Xuddi shu vaziyatda 1998 yilning iyun oyida mamlakat Prezidenti I.A.Karimov bir

SYNAPSES:

Insights Across the

Disciplines

Volume 1, Issue 5 IF(Impact Factor) 10.92 / 2024

276

Synapses:

Insights Across the Disciplines

guruh yetakchi tarixchi olimlar va ommaviy axborot vositalari vakillari

bilan uchrashdi.

Ushbu uchrashuvda Prezident tomonidan tarixchilar oldiga katta va asosiy vazifalar

qo‘yildi:

1. O‘zbekiston tarixini o‘rganishning konsepsiyasi qanday bo‘lishi kerak?
2. O‘zbek xalqining kelib chiqishi va davlatchiligi tarixini qanday o‘rganish

kerak?

3.Zamonaviy tarixchining qiyofasi qanday bo‘lishi kerak.?
4. O‘zbek davlatchiligi tarixi qachondan boshlangan?
Qo‘yilgan masalalarni hal qilish uchun tarix fanining metodologik asoslarini

tubdan o‘zgartirish zarur edi. Prezident suhbatidan keyin e‘lon qilingan O`zbekiston
Reslublikasi Vazirlar Mahkamasining «O`zbekiston Reslublikasi Fanlar akademiyasi
Tarix instituti faoliyatini takomillashtirish to‘g‘risida» gi qarori (1998 yil 27 iyul)
tarix fanining vazifalarini strategik jihatdan o‘zgartirish uchun asos bo‘ldi ) Tabiiyki,
mamlakat Prezidenti tomonidan qo‘yilgan vazifalar bir institutgagina taalluqli
bo‘lmay, faqat uning jamoasi kuchi bilan bajarilmas edi. Keyingi yillarda institut
mamlakatimizdagi barcha tarixchilarni o‘z atrofiga birlashtirib, hakiqatda ilmiy
tadqiqotlarni muvofiqlashtiruvchi o‘ziga xos markazga aylandi. Ularning sa‘y-
harakati bilan o‘zbek xalqi va uning davlatchiligi tarixi konsepsiyasi ishlab chiqildi.
Tarixchi va arxeolog olimlarning birgalikdagi mehnati mahsuli bo‘lmish
O‘zbekiston davlatchilig'i tarixiga bag‘ishlangan o‘zbek va rus tillaridagi ilk kitob
bu yo‘nalishdagi ishlarning natijasi bo‘ldi. Bu yo‘nalishdagi ilk qadamlar mazkur
mavzuning sovet davrida taqiqlangani va o‘rganilmagani tufayli muayyan
qiyinchiliklar bilan birga kechdi.

Vazirlar Maxkamasining 1998 yil 24 iyuldagi «O`zbekiston Respublikasi Fanlar

akademiyasi tarix instituti faoliyatini takomillashtirish tugrisida»gi qaror xam o`zbek
tarixshunosligining bundan buyon yunalishini belgilab olishda, o`zbek milliy
davlatchiligi tarixini tadqiq etishda muxim axamiyat kasb etmoqda.

I.Karimovning 1998 yil 26 iyunda bir gurux tarixchi olimlar, jurnalistlar, ijodiy

soxa xodimlari bilan bulgan uchrashuvda bildirgan fikr-goyalari, 1999 yil 2 fevralda
«Turkiston» gazetasi muxbirining savollariga bergan javoblari xam kundan-kun dasturi
amal kontseptual axamiyatga ega bulib, ular o`zbek tarixshunosligining xozirgi
taraqqiyotini va bundan keyingi asosiy ustuvor yunalishlarini belgilab bermoqda.

Mustaqillik yillarida tarixchi olimlarimiz tomonidan bir talay tarixiy asarlar

chop qilindi. Ulardan ayrimlarini kurib chiqamiz:

Axmedov B. O`zbekiston xalqlari tarixi manbalari. 1991 y.
Axmedov B. Tarixdan saboklar. 1994 y.

SYNAPSES:

Insights Across the

Disciplines

Volume 1, Issue 5 IF(Impact Factor) 10.92 / 2024

277

Synapses:

Insights Across the Disciplines

Saidkulov T. O‘rta Osiyo xalqlari tarixining tarixshunosligidan

lavxalar. 1993 y.

Karimov SH., SHamsiddinov R. Turkiston Rusiya bosqini davrida. 1995 y.
Kamoliddinov S. Istoricheskaya geografiya YUjnogo Sogda i Toxaristana po

araboyazichnim istochnikam IX nachalo XIII veka. 1996 g.

CHoirov Z. Turkiston mardikorlari: safarbarlik va uning okibatlari (1916-1917

yillar) 1999 y.

Raximov J. O`zbekiston tarixini urganishda arxiv manbalaridan foydalanish. 1995

y.

Bobobekov X. Quqon tarixi. 1996 y.
O`zbekiston tarixini urganish va uqitishning dolzarb masalalari. 1993 y.
O`zbekistonning yangi tarixi(Turkiston chor Rossiyasi mustamlakachiligi davrida)

2000y

O‘zbekiston Respublikasi Fanlar akademiyasi bilan bir vaqtda uning tarkibida

Tarix institute tashkil etилди. Bu tarix oldida qisqa bir muddat bo’lishiga qaramay, tub
o’zgarishlar sodir bo’lganligi jihatidan butun bir davrga teng: bir tuzumikkinchisi bilan
almashdi va shunchaki almashib qolmadi-qadimiy ildizlariga ega bo’lgan, boyva
bebaho madaniyat yaratgan mamlakat mustaqillikga erishdi, jahon hamjamiyatiga teng
huquqli a‘zo sifatida kirib, o‘zining o‘ziga xos taraqqiyot yulini tanladi.

3.

Mustaqillikning 20 yili davomida barcha sohalarda, shu jumladan, fan va

uning yetakchi yunalishlaridan biri bo‘lgantarix fanida ham katta va tub o‘zgarishlar
yuz berdi. Bu o‘zgarishlar va yutuqlar birinchi navbatda butun yil davomida tarix
fanining bayroqdori bo‘lib kelgan O‘zR FA Tarix institute faoliyati bilan bog‘liq.
Bu mashaqqatli yulda tarixchilarning o‘zlari ham, ularning ilmiy tadqiqotlari ham
sovet hukumati mafkurachilarning tazyiqlarini boshdan kechirishlariga to‘g‘ri keldi.
Bu o‘rinda Amir Temurning tarixda tutgan o‘rnini xolis baholash va uni buyuk
sarkarda hamda davlat arbobi sifatida ko‘rsatishga uringani uchun taniqli olim,
akademik Ibrohim Mo‘minovning kuchli tazyiqlarga duchor bo‘lganligi yaqqol
misol bula oladi. Shunga qaramay, ayni shu davrda tarix fanida,ayniqsa qadimgi va
o‘rta asrlar tarixi hamda arxeologiyada katta yutuqlar qulga kiritildi.

Institute olimlari tomonidan O‘zbekistonning ijtimoiy-iqtisodiy taraqqiyoti

bilan bog‘liq ilgari ma‘lum bo‘lmagan va o‘qilmagan juda katta miqdordagi
ko‘lyozmalar ilmiy muomilaga kiritildi, arxeologoya sohasida O‘zbekiston zaminida
eng qadimgi madaniyat avtoxton tarzda taraqqiy etgani va u rivojlangan
sivilizatsiyaning mahsuli ekanligini kursatishga imkon beradigan muhim kashviyotlar
amalgam oshirildi. Bunda O‘zbekiston arxeologiya va umuman tarix fanining
shakillanishiga raxbarlik qilgan akademik Yahyo G‘ulomovning hissasi beqiyos.

SYNAPSES:

Insights Across the

Disciplines

Volume 1, Issue 5 IF(Impact Factor) 10.92 / 2024

278

Synapses:

Insights Across the Disciplines

Bugina emas. Uning qattiyati, har qanday vaziyatda ham o‘z-o‘ziga va

fanga sodiq qodirligi tufayli ko‘plab arxeologik, tarixiy yodgorliklar hamda obyektlar
saqlab qolindi.

O‘tgan yillar mobaynida tarix instituti o‘zbek xalqi etnografiyasini

o‘rganish markaziga aylandi. Bu ishga M.S.Andreev, O.A.Suxareva,
K.Sh.Shoniyozov kabi taniqli olimlar o‘zlarining katta hissalarini qo‘shdilar. Mazkur
dargohda faoliyat kursatayotgan ularning shogirtlari o‘z ustozlarini hali-hanuz alohida
hayajon bilan esga oladi. Aynan shu yillarda o‘zbeklarining oilasi va turmush tarzi,
kasb-hunari, urf-odatlarini o‘rganish boshlandi. Albatta, bu soha ham komunistik-
atiestik qoliblar doirasidan tashqariga chiqolmadi. Bunday qiyinchiliklarga qaramay,
tariximizning mustamlaka va sovetdavrini tadqiq etishda muayyan yutuqlarga erishildi.
Bu borada nomlari O‘zbekistondan tashqarida ham mashhur bo‘lgan H.Z.Ziyoev va
R.H.Aminova kabi olimlarning hizmatlari katta bo‘ldi.

O‘zR FA Tarix institute kadrlar tayyorlash buyicha O‘rta Osiyoda hamisha

birinchi o‘rinni egallab kelganligini alohida takidlab o‘tish joiz. Tarix fanining
ko‘olab yunalishlari boshqa respublikalarda rivojlanmagan edi, shuning uchun institut
yitakchi olimlarining shogirtlari orasida qozoqlar, qirg‘izlar, turkmanlar va boshqa
millat tarixchilari ham bo‘lib ular hozirda o‘z mamlakatlarining fan sohasida
qizg‘in faoliyat ko‘rsatmoqdalar.

Bu, xususan, B.V.Lunin rahbarlik qilgan tarixnavislik yunalishi ga tegishli. U

biobibliografiya va tarixnavislikka oid ko‘plab tadqiqotlar muallifi.

Mavzuga oid adabiyotlar

:

-

Karimov I . O'zbekistonning o'z istiqlol va taraqqiyot yo'li. T 1992 yil.

-

Karimov I.Tarixiy xotirasiz kelajak yo'q. T. 1998 yil

-

Karimov I.O'zbekistonning 16 yillik mustaqil taraqqiyot yili. T. 2007 yil.

-

Karimov I. Yuksak ma'naviyat yengilmas kuch. T 2008 yil.

-

Karimov I. Mamlakatni modernizatsiya qilish va iqtisodiyotimizni barqaror

rivojlantirish yo’li. T . 2009 . 16 jild.

-

Karimov I. Mamlakatimizda demokratik islohotlarni yanada chuqurlashtirish

va fuqarolik jamiyatini rivojlantirish konsepsiyasi. T . 2010

-

«O’zbekiston Respublikasi Fanlar akademiyasi tarix instituti faoliyatini

takomillashtirish tugrisida» O’zbekiston Respublikasi Vazirlar Maxkamasining
qarori. «Xalq so zi» 1998 yil 25 iyul .