SYNAPSES:
Insights Across the
Disciplines
Volume 1, Issue 5 IF(Impact Factor) 10.92 / 2024
299
Synapses:
Insights Across the Disciplines
AMIR TEMUR DAVLATINING G‘ARB OLIMLARI TOMONIDAN
O‘RGANILISH TARIXI
Qurbonov Hasan
Denov tadbirkorlik va pedagogika institute
Maxmaraimov Izzat
Tarix (mamlakatlar va yo‘nalishlar bo‘yicha)
2-bosqich talabasi
Annotatsiya:
Ushbu maqolada Amir Temur davlatining g‘arb olimlari tomonidan
o‘rganilish tarixi yoritilgan. XIV asrdan boshlab Yevropa elchilari va sayyohlari Temur
davlatining siyosiy, iqtisodiy va madaniy hayotini kuzatib, o‘z asarlarida tasvirlagan.
Keyinchalik, XVI-XVIII asrlarda Amir Temur obrazini badiiy va tarixiy asarlarda aks
ettirish davom etdi. XIX-XX asrlarda esa ilmiy tarixshunoslik yondashuvi bilan
Temurning harbiy strategiyasi, davlat boshqaruvi va madaniy merosi chuqur tadqiq
qilindi. G‘arb olimlari tomonidan olib borilgan tadqiqotlar Amir Temurning jahon
tarixidagi o‘rni va uning ulkan merosini tasdiqlaydi.
Abstract (in eng):
This article explores the history of the study of Amir Timur's state
by Western scholars. Starting from the 14th century, European envoys and travelers
observed and described the political, economic, and cultural life of Timur's state in their
works. Later, during the 16th-18th centuries, Amir Timur's image continued to be
reflected in literary and historical writings. In the 19th-20th centuries, with the
development of scientific historiography, Timur's military strategies, state governance,
and cultural heritage were studied in depth. Research conducted by Western scholars
confirms Amir Timur's significant place in world history and his immense legacy.
Kalit sо’zlar:
Amir Temur, g‘arb olimlari, tarixiy tadqiqotlar, elchilar hisobotlari,
harbiy strategiya, davlat boshqaruvi, madaniy meros, ilmiy tarixshunoslik, Temuriylar,
Keywords:
Amir Temur, Western scholars, historical studies, 14th century, envoys'
reports, military strategy, state governance, cultural heritage, scientific historiography,
world history
SYNAPSES:
Insights Across the
Disciplines
Volume 1, Issue 5 IF(Impact Factor) 10.92 / 2024
300
Synapses:
Insights Across the Disciplines
Ma’lumki, bugungi kunda dunyoning ko‘pgina mamlakatlarida ulug‘ Sohibqiron
shaxsiga bo‘lgan hurmat va ehtirom beqiyosdir. Chunki, Sohibqiron Amir Temur,
davlat va jamiyat boshqaruvida adolat o‘rnatish va el-yurt manfaati yo‘lida butun
borlig‘ini, hattoki o‘z jonini beradigan hukmdorlar, davlat arboblari toifasiga kiradi.
Buni O‘zbekiston Respublikasining Birinchi Prezidenti I.A.Karimovning quyidagi
so‘zlaridan ham bilib olish mumkin: «Buyuk shaxslarni tarix yaratadi, deydilar. Bunga
qo‘shimcha qilib sohibqiron bobomizning suronli hayotini hayol ko‘zgusidan o‘tkazib,
buyuk shaxslarni millat qayg‘usi, xalq dardi yaratadi, deyish mumkin»
1
Amir Temur, tarixda buyuk sarkarda va davlat arbobi sifatida tanilgan, o‘zining
kuchli siyosati va keng miqyosdagi harbiy yurishlari tufayli Yevropa va Osiyo tarixida
muhim iz qoldirgan shaxsdir. Uning davlati XIV asrning ikkinchi yarmida Markaziy
Osiyo hududida tashkil topib, qisqa muddat ichida kengayib, dunyoning turli
qitʼalariga taʼsir ko‘rsatgan. Amir Temur davlati haqida g‘arb olimlarining qiziqishi,
asosan, o‘rta asrlar oxiri va yangi davr boshlarida boshlangan. Bu qiziqish Temurning
o‘z davrida Yevropa bilan aloqalari va uning vorislarining keyingi siyosiy faoliyatlari
tufayli kuchaygan. G‘arb olimlarining Amir Temur shaxsi va davlati haqidagi dastlabki
tasavvurlari o‘z davrida yaratilgan tarixiy manbalar, elchilar hisobotlari va keyingi
tarixiy tadqiqotlar orqali shakllangan. Masalan, XIV asrda Amir Temur Yevropadagi
katta davlatlar, ayniqsa Angliya, Fransiya va Kastiliya qirolliklari bilan diplomatik
aloqalar o‘rnatgan. Temuriylarning o‘sha davr siyosiy va madaniy nufuzidan
ilhomlangan ko‘plab sayyohlar va tadqiqotchilar uning faoliyatini kuzatib, tarixiy
yozuvlar qoldirganlar. G‘arb tarixiy adabiyotida Amir Temur nomi ilk bor o‘rta
asrlarning mashhur sayyohlari orqali paydo bo‘ldi. Jumladan, ispaniyalik elchi Ruy
Gonsales de Klavixoning yozgan "Klavixo kundaliklari" asari Amir Temur saroyiga
tashrif buyurgan elchilar yozgan eng muhim tarixiy manbalardan biridir. U 1403-1406-
yillarda Temurning hukmronligi haqida batafsil maʼlumot bergan va o‘z kundaligida
Temur davlatining siyosiy tizimi, savdo yo‘llari va ijtimoiy hayotini yoritib bergan.
Uning asari keyinchalik ko‘plab g‘arb tarixchilarining eʼtiborini tortgan. Atoqli
temurshunos fransuz olimlari Du Senksyon, Al‘fons De Paparti, L.Lyangle Amir
Temur shaxsi hamda uning olib brogan ichki va tashqi siyosati haqida juda ko‘plab iliq
fikrlarni bildirishgan, shu bilan birgalikda, mashhur nemis mutafakkiri Gammer ham
Sohibqironnig ajoyib fazilatlarini shunday ta’riflaydi “Temurni Aleksandr
Makedonskiy bilan tenglashtirish kerak. Bu taqqoslash ularning hayot yo‘llari va
1
I.Karimov “Temuriylar tarixi davlat muzeyining ochilishi marosimida so’zlagan nutq”, 1996-yil 18-oktyabr, Toshkent. / I.Karimov
“Yangicha fikrlash va ishlash - davr talabi” 5-tom- T:, 1997. 167-bet.
SYNAPSES:
Insights Across the
Disciplines
Volume 1, Issue 5 IF(Impact Factor) 10.92 / 2024
301
Synapses:
Insights Across the Disciplines
erishgan yutuqlari nuqtayi nazaridangina emas, balki ularning insoniyligi, istilo
qilinganyerlari ko‘lami, jasurliklari va ularning kamsuqumliklari jihatidan ham
o‘xshashligidir
2
XVI-XVIII asrlarda Yevropa ilmiy jamoalari o‘zlarining geografik kashfiyotlari
va Sharqqa bo‘lgan qiziqishlari tufayli Amir Temur shaxsi va davlati tarixini
o‘rganishni davom ettirishdi. Temurning harbiy strategiyasi va davlat boshqaruvi g‘arb
olimlari uchun katta qiziqish uyg‘otdi. Ushbu davrda Temur haqida ko‘plab tarixiy va
badiiy asarlar yozildi. Jumladan, Jan Sharden va Marko Polo kabi sayyohlarning
asarlari Temuriylarning tarixini o‘rganishda muhim manba bo‘lib xizmat qildi. Temur
haqidagi eng mashhur tarixiy va adabiy asarlardan biri bu ingliz yozuvchisi Kristofer
Marlouning "Tamerlan Buyuk" pesasidir. Ushbu asar Amir Temurning hayoti va
yutuqlarini dramatik tarzda yoritgan bo‘lib, g‘arb madaniyatida Temur obrazining keng
tarqalishiga katta hissa qo‘shgan. Bu pyesa orqali Amir Temur yevropaliklar nazarida
jasur sarkarda, g‘olib hukmdor sifatida tasvirlangan. XIX asrga kelib, tarixshunoslik
va sharqshunoslik fanining rivojlanishi bilan Amir Temur va uning davlatiga ilmiy
yondashuv shakllandi. Arab qadimshunosi Muiniddin Natanziy ulug‘ Sohibqironning
ichki muhitda olib brogan siyosatiga shunday ta’rif beradi: «Amir Sohibqiron ilmu
hikmat ahli va fan arboblari bilan g‘oyatda ulfatlashgan edi. Ularni e’zozu ikrom
qilishda mubolag‘alar ko‘rsatardi. Tarix kitoblarini eshitish orqali ummatlar nasabi va
sharhi hollarini, Turk, Arab va Ajam podshohlarini va bu ilmning boshqa tarmoqlarini
juda chuqur egallagan edi. «…yana uning majlisida ilmiy masalalar bahsi juda ko‘p
bo‘lib turardi. Nozik masalalar bahsida ustunlikka erishar, aksar hollarda u ko‘rsatgan
yechim asosli va to‘g‘ri bo‘lardi. Tib va nujum ilmlarining mashhur masalalarida
yetarli ma’lumotga ega edi».
3
Ushbu davrda frantsuz, nemis va ingliz tarixchilari Temurning siyosiy faoliyati,
qo‘shinlarining yurishlari, davlat boshqaruvi va madaniy merosini ilmiy asosda
o‘rganishni boshladilar. Edvard Gibbon, Henri Massen va V.V. Bartold kabi tarixchilar
Temurning dunyo tarixidagi o‘rnini aniqlashda katta hissa qo‘shishdi. Ayniqsa,
Bartoldning tadqiqotlari Temuriylar davrining Markaziy Osiyo tarixidagi o‘rni va
madaniy yutuqlarini yoritishga bag‘ishlangan. XX asrda Amir Temur shaxsini
o‘rganish yanada kengaydi va ilmiy asoslarga ega bo‘ldi. Ko‘plab g‘arb olimlari
Temurning harbiy strategiyasi va uning davlatining iqtisodiy hayotini chuqur tadqiq
qildilar. Masalan, britaniyalik tarixchi Deyvid Morgan o‘zining Temuriylar tarixiga oid
2
Hamdam Sodiqov “Amir temur hayotidagi g’aroyibotlar”. “Art Flax” Toshkent-2007. 277-bet
3
Muiniddin Natanziy “Muntaxab ut-tavorixi Muiniy” T. “O’zbekiston”-2011
SYNAPSES:
Insights Across the
Disciplines
Volume 1, Issue 5 IF(Impact Factor) 10.92 / 2024
302
Synapses:
Insights Across the Disciplines
tadqiqotlarida Temurning siyosiy mahorati va Sharqning o‘sha davrdagi iqtisodiy
muammolarini yoritib berdi. Bundan tashqari, Temurning o‘z davrida ilm-fan, sanʼat
va madaniyat rivojiga qo‘shgan hissasi alohida eʼtirof etildi. Temuriylar davrida
yaratilgan Samarqand va Buxoro kabi shaharlarning jahon madaniy merosidagi o‘rni
g‘arb olimlari tomonidan yuqori baholandi. Bugungi kunda ham g‘arb olimlari Amir
Temur davlatining o‘rganishda davom etmoqda. Temur shaxsi dunyo tarixidagi buyuk
strateg va hukmdor sifatida nafaqat tarixchilar, balki harbiy mutaxassislar va
iqtisodchilar tomonidan ham o‘rganilmoqda.
Amir Temur davlatining o‘sha davrdagi iqtisodiy, siyosiy va madaniy yutuqlari
g‘arb tadqiqotchilarining diqqat markazida qolmoqda. Amir Temurning g‘arbda keng
o‘rganilganligi uning jahon tarixidagi o‘chmas izini va butun dunyo tarixiy-madaniy
rivojiga qo‘shgan ulkan hissasini yana bir bor tasdiqlaydi. Buyuk
Sohibqironning butun deyarli butun umri janggohlarda va safarlarda o‘tdi. Bu davr
ichida Sohibqiron o‘zining keng dunyoqarashi, teran fikrlashi, barcha ishlarda “adolat”
tamoyilini ustuvor qo‘yganligini anglab yetamiz.
4
Vatanimiz va davlatchiligimiz
tarixida buyuk sohibqiron Amir Temur alohida o‘rinda turadi. Ulug‘ bobomiz
shaxsining murakkabligi munozarali muammo emas. Shu boisdan ham Amir Temurga
baho berganda uni bir xil andoza va o‘lchov bilan baholab bo‘lmaydi. Haqiqatdan ham,
oradan 685 yil o‘tibdiki, buyuk Sohibqiron siymosi nafaqat xalqimiz, qolaversa, dunyo
axlini ham xayratga solib kelayotganligi yuqoridagi fikrlarimizning yaqqol tasdig‘idir.
Amir Temur ana shunday tarixiy va unutilmas shaxsdir. G‘arbiy Evropaning ilg‘or
mamlakatlari Angliya, Fransiya, Germaniya va boshqalarda ilmfan va davlat arboblari
Temurga ijobiy baho berib, ilmiy, badiiy va sahna asarlari yozganlar, uni e`zozlab
o‘quv yurtlari dasturlariga kiritganlar va muzeylar tashkil etganlar. Shunday ekan
bugun yoshlarimiz ko‘z o‘ngida buyuk bobokolonimiz siymosini gavdalantirish eng
muhim va dolzarb vazifa ekan, biz tadqiqotchilarning asl vazifasi shu yo‘nalishlarda
muvaffaqqiyatli ish olib borish eng yuksak vazifamizdir.
Xulosa
Xulosa qilib ayta olamanki, Amir Temur shaxsi va davlati g‘arb olimlari
tomonidan o‘rganilishi uzoq tarixiy davrni o‘z ichiga oladi va turli bosqichlarda
shakllangan. Dastlab XIV-XV asrlarda Yevropaga yuborilgan elchilar va sayyohlar
tomonidan Temur davlatining siyosiy, ijtimoiy va iqtisodiy hayoti tasvirlangan. Ispan
4
Hamdam Sodiqov “Amir temur hayotidagi g’aroyibotlar”. “Art Flax” Toshkent2007. 279-bet.
SYNAPSES:
Insights Across the
Disciplines
Volume 1, Issue 5 IF(Impact Factor) 10.92 / 2024
303
Synapses:
Insights Across the Disciplines
elchisi Ruy Gonsales de Klavixo, sayyohlar va tarixchilar o‘z yozuvlari orqali Amir
Temur obrazini Yevropada taratgan va uni jasur sarkarda sifatida tanitgan. Keyinchalik,
XVI-XVIII asrlarda Yevropada Amir Temur faoliyati badiiy va tarixiy asarlarda aks
ettirilgan bo‘lsa, XIX-XX asrlarda ilmiy tarixshunoslik asosida chuqur tadqiqotlar olib
borildi. Amir Temurning harbiy strategiyasi, davlat boshqaruvi va madaniy merosi
g‘arb olimlari uchun qiziqarli tadqiqot mavzusi bo‘lib qolmoqda. Temurning dunyo
tarixidagi o‘rni uning yuksak siyosiy mahorati, Markaziy Osiyoni birlashtirishdagi
muvaffaqiyati va ilm-fan, madaniyat rivojiga qo‘shgan ulkan hissasi bilan izohlanadi.
Bugungi kunda ham g‘arb tarixchilari va tadqiqotchilari tomonidan Amir Temur shaxsi
o‘rganilib, uning boy merosi jahon tarixidagi muhim qadriyat sifatida baholanmoqda.
Bu esa Amir Temurning jahon tarixida o‘chmas iz qoldirgan buyuk shaxs ekanligini
yana bir bor tasdiqlaydi.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
I.Karimov “Temuriylar tarixi davlat muzeyining ochilishi marosimida so‘zlagan
nutq”, 1996-yil 18-oktyabr, Toshkent. / I.Karimov “Yangicha fikrlash va ishlash
- davr talabi” 5-tom- T:, 1997. 167-bet.
2.
Muiniddin Natanziy “Muntaxab ut-tavorixi Muiniy” T. “O‘zbekiston” 2011.
3.
Влахов С., Флорин С. Непереводимое в переводе. - М.: Международные
отношения. - 1980. - 341 б.
4.
Hamdam Sodiqov “Amir temur hayotidagi g‘aroyibotlar”. “Art Flax”
Toshkent2007. 279-bet.
