SYNAPSES:
Insights Across the
Disciplines
Volume 1, Issue 5 IF(Impact Factor) 10.92 / 2024
317
Synapses:
Insights Across the Disciplines
HUJJATLARNI KRIMINALISTIK TEXNIKA USULIDA TEKSHIRISH
Mamanarov Xaitmurat
Termiz davlat universiteti, yuridik fakulteti o’qituvchisi
Annotatsiya
Mazkur maqolada hujjatlarni kriminalistik texnika usulida tekshirish masalalari
tahlil qilinadi. Hujjatlarning haqiqiyligini aniqlash, soxtalashtirishning oldini olish
hamda hujjatlarni tadqiq qilishda qo‘llaniladigan zamonaviy texnik vositalar va
metodlar o‘rganiladi. Shuningdek, kriminalistik ekspertiza jarayonida duch
kelinadigan muammolar va ularning yechimlari bo‘yicha takliflar berilgan. Hujjatlarni
kriminalistik tekshirish sud-huquq tizimining muhim yo‘nalishlaridan biri hisoblanadi.
Hujjatlarning haqiqiyligi va ishonchliligini aniqlash uchun maxsus texnik usullar va
vositalardan foydalanish zarur. So‘nggi yillarda hujjat soxtalashtirish texnologiyalari
rivojlanib, bu borada yangi qiyinchiliklarni yuzaga keltirmoqda. Shu boisdan,
kriminalistik texnika va usullarni yanada takomillashtirish, ularni hujjatlarni tahlil
qilishda samarali qo‘llash masalalari dolzarb ahamiyat kasb etmoqda. Mazkur
maqolaning maqsadi — hujjatlarni kriminalistik texnika yordamida tekshirishning
zamonaviy yondashuvlarini tahlil qilish va ushbu yo‘nalishda duch kelinayotgan
muammolarga yechimlar topishdir.
Kalit so’zlar.
Hujjatlar, norma, me’yor, qo‘lyozma, texnika, ekspertiza,
xashshunoslik, tekshirish, anonim, dalil, hujjatlar ashyoviy dalil sifatida kriminalistik
tekshiruv
obyekti,
kriminalistik
xatshunoslik
tushunchasi,
dastxatning
identifikatsiyaviy belgilari, xatshunoslik tekshiruvining uslubiy yo‘li, kriminalistik
muallifshunoslik tekshiruvi.
Abstract
This article analyzes the issues of document verification using forensic
techniques. Modern technical tools and methods used to determine the authenticity of
documents, prevent forgery, and examine documents are studied. Also, proposals are
made on the problems encountered in the process of forensic examination and their
solutions. Forensic examination of documents is one of the important areas of the
judicial and legal system. It is necessary to use special technical methods and tools to
determine the authenticity and reliability of documents. In recent years, document
forgery technologies have developed, creating new difficulties in this regard.
Therefore, the issues of further improving forensic techniques and methods, their
effective application in document analysis are of urgent importance. The purpose of
SYNAPSES:
Insights Across the
Disciplines
Volume 1, Issue 5 IF(Impact Factor) 10.92 / 2024
318
Synapses:
Insights Across the Disciplines
this article is to analyze modern approaches to document verification using forensic
techniques and find solutions to the problems encountered in this area.
Keywords.
Documents, norm, standard, manuscript, technique, examination,
handwriting, verification, anonymous, evidence, documents as an object of forensic
examination, the concept of forensic handwriting, identification marks of a signature,
methodological approach to handwriting examination, forensic handwriting
examination.
KIRISH
Hujjatlarni kriminalistik texnika usulida tekshirish jinoyat ishlarini tergov
qilishda muhim bosqichlardan biri hisoblanadi. Bu jarayon hujjatlar bilan bog‘liq
jinoyatlarni fosh qilish va tergov qilishda hujjatlarning ishonchliligini, ularning
haqiqiyligini aniqlashga yordam beradi. Hujjatlarni soxtalashtirish, qalbakilashtirish
yoki ularni noqonuniy maqsadlarda ishlatish kabi holatlar ko‘p uchraydi va bunday
jinoyatlarni aniqlash hujjatlarni texnik va ekspertlik usullarida tekshirish orqali amalga
oshiriladi.
Kriminalistik texnika hujjatlarni tahlil qilishda, ularning haqiqiyligini yoki
qalbakiligini aniqlashda eng ishonchli va samarali usullardan biridir. Hujjatlarni
kriminalistik tekshirish, asosan, yozuvlar, imzolar, bosmalar, qog‘oz va boshqa
materiallarni tahlil qilish orqali amalga oshiriladi. Quyida hujjatlarni kriminalistik
texnika yordamida tekshirish jarayonining turli jihatlari, usullari va qo‘llaniladigan
texnologiyalar haqida batafsil ma’lumot berilgan.
ADABIYOTLAR TAHLILI VA METODOLOGIYA
Kriminalistik texnika bo‘yicha adabiyotlar tahlili shuni ko‘rsatadiki,
so‘nggi o‘n yilliklarda ushbu soha sezilarli darajada rivojlandi. Masalan, A. N.
Ivanovning “Kriminalistik texnologiyalar” asarida hujjatlarni tekshirish usullari keng
yoritilgan. Shu bilan birga, G. A. Rakhimovning izlanishlari hujjatlarning grafik
belgilari va ularning tahliliga bag‘ishlangan. Bu mualliflarning ishlari zamonaviy
texnologiyalarni amaliyotga joriy etishda katta ahamiyatga ega.
Adabiyotlarda texnik vositalar yordamida hujjatlarni tekshirishning quyidagi
usullari keng yoritilgan:
Infraqizil va ultrabinafsha nur yordamida tahlil;
Mikroskopik tekshiruvlar;
Ximiyaviy reagentlar orqali soxtalashtirish belgilarini aniqlash.
Shuningdek, ayrim tadqiqotlarda elektron texnologiyalardan foydalangan holda
hujjatlarni autentifikatsiyalash masalalari ko‘tarilgan.
SYNAPSES:
Insights Across the
Disciplines
Volume 1, Issue 5 IF(Impact Factor) 10.92 / 2024
319
Synapses:
Insights Across the Disciplines
Mazkur maqolada kriminalistik texnika usullari bo‘yicha quyidagi metodlardan
foydalanildi:
Tahlil va sintez: Hujjatlarni tekshirishda qo‘llaniladigan texnik usullar va
vositalar batafsil o‘rganildi va sintez qilindi.
Eksperimental
tadqiqot:
Soxta
hujjatlarni
aniqlashda
zamonaviy
texnologiyalarning samaradorligi amaliyotda sinovdan o‘tkazildi.
Taqqoslash: Turli metod va texnologiyalar samaradorligi o‘zaro solishtirildi.
Intervyu va kuzatuv: Ekspert va mutaxassislar bilan suhbatlar o‘tkazilib, real
tajribalar tahlil qilindi.
NATIJALAR
Kriminalistik texnika yordamida hujjatlarni tekshirishning asosiy maqsadi –
ularning haqiqiy yoki soxta ekanligini aniqlash, hujjatni tayyorlagan yoki
soxtalashtirgan shaxsni fosh qilish va dalillarni sudga taqdim qilishdir. Buning uchun
hujjatni tashkil etuvchi har bir element – qog‘oz, siyoh, bosma usuli, yozuv shakli va
boshqa detallar tahlil qilinadi.
Kriminalistik hujjat tekshiruvi vazifalari quyidagilardan iborat:
1. Hujjatlarning haqiqiyligini tekshirish
: Hujjatning asl yoki qalbaki ekanligini
aniqlash – hujjatlarni tekshirishning asosiy maqsadlaridan biridir. Bu hujjatni
soxtalashtirish holatlarining oldini olish va jinoyatni tergov qilishda muhim
ahamiyatga ega.
2. Hujjatni kim tayyorlaganini aniqlash
: Hujjat tayyorlanganini yoki uni
soxtalashtirgan shaxsni aniqlash kriminalistik tekshirishning muhim vazifalaridan
biridir. Masalan, yozuvning muallifini aniqlash, imzo va boshqa belgilar orqali
jinoyatchini aniqlash mumkin.
3. Hujjatning mazmuni va vaqtini tahlil qilish
: Hujjat qachon tayyorlangan,
qanday usulda yozilgan, qanday vositalar ishlatilgan – bu kabi savollarga javob topish
tergov jarayonida hal qiluvchi ahamiyatga ega bo‘ladi.
4. Hujjatdagi o‘zgarishlarni aniqlash
: Hujjatdagi yozuvlar yoki boshqa
ma’lumotlarda o‘zgarishlar yoki to‘g‘irlanishlar qilingan bo‘lsa, bu o‘zgarishlar
aniqlanishi kerak. Bu o‘zgartirishlar maxsus usullar yordamida aniqlanadi.
Hujjatlarni kriminalistik tekshirish usullari
Hujjatlarni kriminalistik usulda tekshirishning bir nechta usullari mavjud. Har
bir usul o‘ziga xos maqsad va texnikaga ega bo‘lib, ularning barchasi hujjatning qaysi
elementlari tekshirilayotganiga bog‘liq. Quyida eng keng qo‘llaniladigan hujjatlarni
tekshirish usullari keltirilgan:
1. Qog‘ozni tekshirish
SYNAPSES:
Insights Across the
Disciplines
Volume 1, Issue 5 IF(Impact Factor) 10.92 / 2024
320
Synapses:
Insights Across the Disciplines
Hujjatlarni tekshirish jarayonida qog‘oz muhim element hisoblanadi.
Qog‘ozning turi, sifati va ishlab chiqarilish usuli hujjatning haqiqiy yoki qalbakiligini
aniqlashda yordam beradi. Qog‘ozni tekshirishning asosiy jihatlari:
- Qog‘ozning sifati va strukturasi
: Har bir qog‘oz o‘ziga xos sifat va tuzilishga
ega. Qog‘ozning fizik xususiyatlari, masalan, zichligi, taroqlari va qalinligi
tekshiriladi. Buning uchun qog‘ozning maxsus yorug‘likda o‘rganilishi yoki
mikroskop yordamida tahlil qilinishi mumkin.
- Qog‘ozning suv belgilari
: Ko‘plab muhim hujjatlarda, masalan, pasport,
valyuta va boshqa rasmiy hujjatlarda suv belgisi bo‘ladi. Suv belgilarini tekshirish
hujjatning haqiqiyligini aniqlashda muhim ahamiyatga ega.
- Qog‘ozning eskirish darajasi
: Hujjat qancha vaqt davomida saqlanganini
aniqlashda qog‘ozning fizik holati, eskirish darajasi tahlil qilinadi.
2. Siyohni tekshirish
Siyoh va yozuv vositalarining turi, ularning qachon va qanday ishlatilgani ham
hujjatlarning soxtalashtirilgan yoki haqiqiyligini aniqlashda katta yordam beradi.
Siyohni tekshirishda quyidagi usullar qo‘llaniladi:
- Spektrometrik tahlil
: Siyohning kimyoviy tarkibini aniqlash uchun
spektrometrik tahlil usuli qo‘llaniladi. Bu usul orqali siyohning qachon ishlatilgani va
uning turini aniqlash mumkin.
- Ultrabinafsha nurlar orqali tekshirish
: Siyoh izlari ultrabinafsha nurlar
yordamida tahlil qilinadi. Ba'zi siyoh turlari ultrabinafsha nur ostida boshqa ranglarda
ko‘rinadi, bu orqali yozuvlarning o‘zgarishlari aniqlanishi mumkin.
- Elektroforez tahlili
: Siyohlarning tarkibi va ularning tuzilishini aniqlash uchun
elektroforez usuli qo‘llaniladi. Bu usul yozuvlar qanday vositalar yordamida
tayyorlanganini aniqlashga imkon beradi.
3. Yozuvni tekshirish
Yozuvning xususiyatlari, uslubi va texnikasi hujjatlarni tekshirishda muhim
elementlardan biridir. Yozuvni tekshirish orqali muallifning shaxsini aniqlash yoki
yozuvning soxtalashtirilganini fosh qilish mumkin.
- Grafologik tahlil
: Yozuvning stilistik xususiyatlari va shaxsga xos belgilarini
tahlil qilish orqali yozuv muallifi aniqlanadi. Har bir insonning yozuvi o‘ziga xos
xususiyatlarga ega, shuning uchun bu tahlil jinoyatchini aniqlashda yordam beradi.
- Imzolarni tekshirish
: Imzo – hujjatning haqiqiyligini tasdiqlovchi muhim
elementlardan biri. Imzo soxtalashtirilgan bo‘lishi mumkin va bu soxtalashtirish usuli
tahlil qilinadi.
SYNAPSES:
Insights Across the
Disciplines
Volume 1, Issue 5 IF(Impact Factor) 10.92 / 2024
321
Synapses:
Insights Across the Disciplines
- Yozuv qatlami tahlili
: Yozuvda o‘zgarishlar yoki qo‘shimchalar kiritilgan
bo‘lsa, ularning qaysi qatlamda joylashganligi, qachon yozilganligi aniqlanadi.
4. Hujjatning shakli va bosma usullarini tekshirish
Hujjatdagi bosma elementlar, masalan, bosmalar, shtamplar yoki boshqa rasmiy
belgilar ham tekshiriladi. Bosma belgilar soxtalashtirilgan bo‘lishi mumkin va ularni
tekshirish quyidagi usullar orqali amalga oshiriladi:
- Bosma usuli
: Hujjat qaysi texnikada chop etilgani tahlil qilinadi. Masalan,
inkjet printer yoki lazer printerlarda bosilgan hujjatlarning o‘ziga xos belgilarini tahlil
qilish orqali soxtalashtirish aniqlanadi.
- Bosmaning eskirish darajasi
: Bosmalar va shtamplarning fizik eskirish darajasi
ularning qachon qo‘yilganini aniqlashda yordam beradi. Bu orqali hujjatning
tayyorlangan vaqti va undan foydalanish muddati to‘g‘risida ma’lumot olish mumkin.
- Shtrix kodlar va QR kodlar
: Ba’zi hujjatlar shtrix kodlar yoki QR kodlar bilan
himoyalangan bo‘lishi mumkin. Bu kodlarni tahlil qilish orqali hujjatning haqiqiy yoki
qalbaki ekanligi aniqlanadi.
5. Yoritish va vizual texnologiyalar
Hujjatlarni tekshirishda turli vizual texnologiyalar qo‘llaniladi. Maxsus yoritish
usullari, ultrabinafsha va infraqizil
Hujjatlarni kriminalistik texnika usulida tekshirish jinoyatlarni tergov qilish va
sud jarayonlarida hujjatlarning haqiqiyligi yoki qalbakiligini aniqlash uchun
ishlatiladigan muhim vositadir. Bu usul hujjatlarni soxtalashtirishga qarshi kurashda,
qalbaki hujjatlarni aniqlashda va ularning muallifini fosh qilishda qo‘llaniladi.
Kriminalistik texnika yordamida hujjatning har bir elementi — qog‘oz, siyoh, imzo,
bosma belgilari va boshqa texnik tafsilotlari — chuqur tahlil qilinadi.
XULOSA
Hujjatlarni kriminalistik texnika yordamida tekshirish zamonaviy huquqni
muhofaza qilish organlarining samaradorligini oshirishga xizmat qiladi. Ushbu
maqolada tahlil qilingan usullar — infraqizil nur, ultrabinafsha nurlar, mikroskopik va
ximiyaviy tekshiruvlar — hujjatlarning haqiqiyligini aniqlashda muhim ahamiyat kasb
etadi. Zamonaviy texnologiyalarni joriy qilish orqali hujjat soxtalashtirishning oldini
olish va bunday jinoyatlarni tezkor aniqlash imkoniyati oshadi.
Kelgusida kriminalistik texnikaning yanada takomillashtirilishi, ayniqsa, sun‘iy
intellekt va raqamli texnologiyalar asosida yangi usullarni ishlab chiqish dolzarb
vazifalardan biri bo‘lib qolmoqda. Shu bilan birga, hujjatlarni kriminalistik
SYNAPSES:
Insights Across the
Disciplines
Volume 1, Issue 5 IF(Impact Factor) 10.92 / 2024
322
Synapses:
Insights Across the Disciplines
tekshirishning qonunchilik asoslarini mustahkamlash va mutaxassislar malakasini
oshirish masalalari ham e‘tibordan chetda qolmasligi lozim.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI
1.
Bazarova D.B., Astanov I.R. Kriminalistika va ekspertiza. Darslik. – T.:
TDYuU, 2019. – 300 b.
2.
Kriminalistika. Darslik. Mualliflar jamoasi. – Toshkent: TDYuU, 2018. –
553 b.
3.
Kriminalistika. Uchebnik. Kollektiv avtorov. –T.: TGYuU, 2018. – 516 s.
4.
Kriminalistika: Darslik / T.B.Mamatqulov, I.Astanov va boshq. – T.:
O’zbekiston Respublikasi IIV Akademiyasi, 2015.
5.
Mamatkulov T.B., Djumanov SH.T., Turgunov U.T. va boshq.
Kriminalistik taktika: Darslik. – T.: O’zbekiston Respublikasi IIV Akademiyasi, 2013.
– 218 b.
6.
Kriminalistika. Darslik. Mualliflar jamoasi. – Toshkent: TDYuU, 2018. –
515 b.
