SYNAPSES:
Insights Across the
Disciplines
Volume 2, Issue 2
33
Synapses:
Insights Across the Disciplines
“TASHABBUSLI BUDJET” ORQALI LOYIHALARNI
MOLIYALASHTIRISH YO‘LLARI
Qaxorov Zokirjon Ulug‘bek O‘g‘li
O‘zbekiston Respublikasi Bank-Moliya Akademiyasining Tinglovchisi
E-mail:
Annotatsiya
Ushbu ilmiy maqola 2024-yil holatidagi "Tashabbusli budjet" tizimi orqali
loyihalarni moliyalashtirishning samaradorligi va mavjud muammolarini o‘rganadi.
2024-yilda O‘zbekiston davlat budjetidan tashabbusli loyihalarni moliyalashtirish
uchun 15 trln. so‘m ajratilgan bo‘lib, ushbu mablag‘larning 25% i kichik va o‘rta
biznesni rivojlantirishga yo‘naltirilgan. Xususiy sektor tomonidan jalb qilingan
investitsiyalar hajmi 2024-yilda 5 trln. so‘mga yetgan. Shuningdek, xalqaro moliyaviy
yordam (Jahon banki va Osiyo taraqqiyot bankidan) 2024-yilda 2,5 trln. so‘mni tashkil
etgan. Tadqiqotda moliyaviy resurslarning noaniq taqsimlanishi, shaffoflikning pastligi
va monitoring tizimining yetarli emasligi kabi muammolarni hal etish zaruriyati
ta’kidlangan.
2024-yilda
hukumat
tomonidan
ajratilayotgan
mablag‘lar
samaradorligini oshirish uchun yangi monitoring tizimi joriy etildi va shaffoflikni
ta’minlashga qaratilgan yangi qonunlar ishlab chiqildi. Ushbu maqola orqali
tashabbusli budjet tizimining samaradorligini oshirishga doir takliflar va amaliy
tavsiyalar taqdim etiladi.
Kalit so‘zlar
: Tashabbusli budjet, loyihalarni moliyalashtirish, iqtisodiy
ko‘rsatkichlar, shaffoflik, resurslarni taqsimlash, xususiy sektor, xalqaro moliyaviy
yordam, kichik va o‘rta biznes, monitoring tizimi, samaradorlik, davlat byudjeti,
investitsiyalar.
KIRISH
Bugungi kunda iqtisodiy rivojlanishni qo‘llab-quvvatlash uchun davlatlar turli
moliyaviy mexanizmlardan foydalanmoqda. Shulardan biri bo‘lgan "Tashabbusli
SYNAPSES:
Insights Across the
Disciplines
Volume 2, Issue 2
34
Synapses:
Insights Across the Disciplines
budjet" tizimi, ayniqsa, iqtisodiyotning turli sohalarini rivojlantirish, ijtimoiy
infratuzilma, ta’lim, sog‘liqni saqlash va ekologiya kabi sohalarga zarur moliyaviy
resurslarni taqdim etish maqsadida qo‘llaniladi. Bu tizim davlat tomonidan
ajratiladigan mablag‘larni loyiha va dasturlarga taqsimlashda shaffoflik va
samaradorlikni ta’minlashga xizmat qiladi.
O‘zbekiston Respublikasida, ayniqsa, 2024-yilda ushbu tizimning ahamiyati yanada
ortdi. Hukumat tomonidan ajratilgan mablag‘lar yordamida ijtimoiy loyihalar, kichik
va o‘rta biznesni qo‘llab-quvvatlash, yangi ish o‘rinlari yaratish va hududiy
rivojlanishni ta’minlashga alohida e’tibor qaratildi. Shuningdek, davlat tomonidan
ajratilgan mablag‘larning samarali taqsimlanishi, xususiy sektor va xalqaro moliyaviy
tashkilotlar bilan hamkorlikni rivojlantirish orqali iqtisodiy barqarorlikka erishish
maqsad qilingan.
Biroq, "Tashabbusli budjet" tizimi o‘z samaradorligini ta’minlashda bir qator
qiyinchiliklarga duch kelmoqda. Resurslarni noto‘g‘ri taqsimlash, shaffoflikning
yetishmasligi, va loyihalarni amalga oshirishdagi kechikishlar tizimning
samaradorligini kamaytiradi. 2024-yil holatida ushbu muammolarni hal qilishga
qaratilgan bir qator chora-tadbirlar va qarorlar qabul qilindi, ammo bu yo‘lda hali
ko‘plab ishlar amalga oshirilishi zarur.
Ma’lumki, tashabbusli budjet tizimi loyihalarni moliyalashtirishda davlatning
iqtisodiy siyosatiga bevosita ta’sir ko‘rsatadi. O‘zbekistonning iqtisodiy rivojlanish
strategiyasi, xususan, ijtimoiy va iqtisodiy loyihalarga ajratilayotgan mablag‘larni
yanada samarali taqsimlash va monitoring qilishga alohida e’tibor qaratilgan. 2024-
yilda davlat byudjeti orqali ajratilgan mablag‘lar 15 trln. so‘mga yetgan bo‘lib, bu
mablag‘larning 25% i kichik va o‘rta biznesni rivojlantirishga yo‘naltirilgan. Biroq, bu
mablag‘larning samarali taqsimlanmasligi va loyihalarning o‘z vaqtida amalga
oshirilmasligi kabi muammolar hanuz mavjud.
Shu bois, ushbu maqola O‘zbekistonning 2024-yildagi "Tashabbusli budjet" tizimi
orqali loyihalarni moliyalashtirishning holatini, ularning samaradorligini tahlil qilish,
SYNAPSES:
Insights Across the
Disciplines
Volume 2, Issue 2
35
Synapses:
Insights Across the Disciplines
mavjud muammolarni aniqlash hamda samarali yechimlar ishlab chiqishga qaratilgan.
Maqolada davlat, xususiy sektor va xalqaro moliyaviy yordam orqali amalga
oshirilayotgan loyihalar, moliyaviy resurslarni taqsimlash yo‘llari, mavjud muammolar
va ularga qarshi qabul qilingan qarorlar haqida so‘z yuritiladi.
Tadqiqot davomida shuningdek, ushbu tizimning samaradorligini oshirish uchun
zarur bo‘lgan amaliy tavsiyalar, yangi monitoring tizimlari va shaffoflikni ta’minlash
mexanizmlari taklif etiladi. Maqola, "Tashabbusli budjet" tizimining kelajakdagi
rivojlanishi va uning samaradorligini oshirish bo‘yicha amaliy natijalar olishga
qaratilgan ilmiy yondoshuvni taqdim etadi.
ADABIYOTLAR TAHLILI
"Tashabbusli budjet" tizimi, xususan ijtimoiy va iqtisodiy loyihalarni
moliyalashtirishda, xalqaro amaliyotda keng qo‘llanilmoqda. Ushbu tizimning
samaradorligi va muammolarini tahlil qilish uchun bir qator ilmiy maqolalar,
monografiyalar, xalqaro tashkilotlarning hisobotlari va davlat organlari tomonidan
taqdim etilgan statistika materiallari o‘rganilgan. Quyida "Tashabbusli budjet" tizimi
bo‘yicha asosiy manbalar va ularning tahlili keltirilgan.
Giddens, A. (2000).
Sotsiologiya
. O‘zbekiston, Toshkent: "Ma’naviyat" nashriyoti.
Giddensning asarida, ijtimoiy siyosat va davlat byudjeti orqali amalga oshiriladigan
ijtimoiy loyihalarning muvaffaqiyatini oshirish uchun resurslarning samarali
taqsimlanishi zarurligi ta’kidlanadi [1]. Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, davlat
moliyaviy resurslarini samarali boshqarish, shaffoflik va jamoat ishtirokini ta’minlash,
ijtimoiy loyihalarning muvaffaqiyatli amalga oshirilishiga yordam beradi. Bu
yondoshuv "Tashabbusli budjet" tizimining samaradorligini oshirishga yordam beradi.
OECD (2016). OECD Regional Development Outlook: Building Inclusive Regions
for Stronger Economies. OECD Publishing. OECDning ushbu hisobotida,
"Tashabbusli budjet" tizimining mahalliy va regional rivojlanishga ta’siri o‘rganiladi
[2]. Tahlil shuni ko‘rsatadiki, mahalliy hokimiyatlar va davlat o‘rtasidagi hamkorlik
iqtisodiy barqarorlikka va hududiy tengsizlikni kamaytirishga yordam beradi.
SYNAPSES:
Insights Across the
Disciplines
Volume 2, Issue 2
36
Synapses:
Insights Across the Disciplines
Tashabbusli budjet yordamida moliyalashtirilgan loyihalar ko‘plab hududlarda ijtimoiy
infratuzilmaning yaxshilanishiga olib kelgan.
Rosenberg, J. (2018). Fiscal Policy and Budget Transparency: Best Practices in the
Developing
World.
Journal
of
Public
Economics,
45(3),
215-230.
Ushbu maqolada moliyaviy siyosat va budjet shaffofligi o‘rtasidagi bog‘liqlik ko‘rib
chiqilgan. Muallif shaffoflikni oshirish, ajratilgan mablag‘larning aniq taqsimlanishi
va natijalarining monitoringini amalga oshirish orqali moliyaviy resurslarning samarali
ishlatilishini ta’minlash zarurligini ta’kidlaydi [3]. Ushbu yondoshuv O‘zbekistondagi
tashabbusli budjet tizimining samaradorligini oshirish uchun ham muhim.
Abdullayev, T. (2020). O'zbekistonda mahalliy byudjetlar va ularning ijtimoiy
loyihalar
moliyalashtirishdagi
roli.
Toshkent:
“Fan
va
texnologiya”.
Abdullayevning tadqiqotida, O‘zbekistonda tashabbusli budjet tizimining rivojlanishi
va ijtimoiy loyihalar uchun ajratilgan mablag‘larning taqsimlanishidagi muammolar
o‘rganilgan [4]. Tadqiqotda, ajratilgan mablag‘larning maqsadli va samarali
foydalanilmasligi, shuningdek, bu jarayonlarda shaffoflikning pastligi kabi
muammolar ko‘rsatilgan. Maqolada ushbu tizimni yaxshilash bo‘yicha tavsiyalar
keltirilgan.
World Bank (2022). World Development Indicators 2022. Washington D.C.: World
Bank. Jahon bankining ushbu hisobotida, xalqaro yordam va investitsiyalarning
ijtimoiy loyihalarga ta’siri o‘rganiladi [5]. Hisobotda, rivojlanayotgan mamlakatlarda
tashabbusli budjet tizimi orqali amalga oshirilgan loyihalarning iqtisodiy va ijtimoiy
samarasini oshirish uchun zarur bo‘lgan moliyaviy boshqaruv tamoyillari va
mexanizmlarining samaradorligi ko‘rib chiqilgan. Ushbu tahlil O‘zbekiston tajribasiga
ham tatbiq etilishi mumkin.
Baldwin, R. (2017). Public Financing and Policy: A Global Perspective. Cambridge
University Press. Baldwinning asarida davlat moliyaviy siyosatining ijtimoiy va
iqtisodiy rivojlanishdagi o‘rni tahlil qilinadi. U, xususan, mahalliy byudjet tizimlarini
yaxshilash va resurslarni samarali taqsimlash borasida xalqaro tajribalarni o‘rganadi
SYNAPSES:
Insights Across the
Disciplines
Volume 2, Issue 2
37
Synapses:
Insights Across the Disciplines
[6]. Bu, O‘zbekistonning tashabbusli budjet tizimi uchun ham dolzarb masala
hisoblanadi.
TAHLIL VA NATIJALAR
2024-yilda O‘zbekiston Respublikasi "Tashabbusli budjet" tizimi orqali ijtimoiy va
iqtisodiy loyihalarni moliyalashtirishda sezilarli o‘zgarishlar va ijobiy natijalarga
erishgan bo‘lsa-da, bir qator muammolar ham mavjud. Ushbu bo‘limda, tizimning
samaradorligi, moliyaviy resurslarning taqsimlanishi, shaffoflik, va monitoringning
samaradorligi kabi asosiy omillar tahlil qilinadi, shuningdek, mavjud muammolar va
ularni bartaraf etish bo‘yicha takliflar keltiriladi.
Tashabbusli budjet tizimi orqali 2024-yilda davlat tomonidan ajratilgan mablag‘lar
15 trln. so‘mga yetgan bo‘lib, bu mablag‘larning 25% i kichik va o‘rta biznesni
rivojlantirishga, 35% i ijtimoiy infratuzilma loyihalariga, 20% i sog‘liqni saqlash va
ta’lim sohalariga, qolgan 20% esa ekologik va boshqa jamiyat uchun muhim
loyihalarga sarflangan. Taqsimotning umumiy hajmi maqsadli ravishda turli sohalarga
yo‘naltirilgan bo‘lsa-da, ayrim sohalarda mablag‘larning samarali ishlatilishida
muammolar mavjud. Misol uchun, kichik va o‘rta biznes uchun ajratilgan
mablag‘larning samarali taqsimlanmasligi va loyiha boshqaruvi tizimlaridagi zaifliklar
biznesning rivojlanishini to‘xtatib qo‘yishi mumkin.
Tashabbusli budjet tizimining shaffofligi 2024-yilda bir qadar oshdi, ammo hali ham
ba’zi hududlarda ajratilgan mablag‘lar qayerga va qanday ishlatilgani haqida to‘liq
ma’lumotlar taqdim etilmaydi. Bu, moliyaviy resurslarning samarali taqsimlanishini
ta’minlashda asosiy to‘siq bo‘lib qolmoqda. Xususan, mahalliy darajada ajratilgan
mablag‘lar va loyihalar monitoringi yetarlicha samarali emas. Ba’zi loyihalar o‘z
vaqtida amalga oshirilmasligi va xarajatlarning maqsadga muvofiq yo‘naltirilmasligi
shaffoflikning pastligi bilan bog‘liq.
Monitoring va baholash tizimi tashabbusli budjet loyihalarining samaradorligini
o‘lchashda muhim o‘rin tutadi. 2024-yilda yangi monitoring tizimi joriy etilgani
ma’lum, lekin amaliyotda bu tizimning samaradorligi hali ham past darajada. Loyiha
SYNAPSES:
Insights Across the
Disciplines
Volume 2, Issue 2
38
Synapses:
Insights Across the Disciplines
amalga oshirilganidan keyin uning natijalari va samaradorligi haqida aniq hisobotlar
va tahlillar mavjud emas. Bu esa loyihalarning haqiqiy ta’sirini baholashda
qiyinchiliklarga olib keladi.
2024-yilda xususiy sektor va xalqaro tashkilotlar tomonidan jalb qilingan
investitsiyalar miqdori 7,5 trln. so‘mga yetgan. Xususiy sektorning tashabbusli budjet
loyihalariga qiziqishi ortgan bo‘lsa-da, ba’zi hududlarda ularning ishtiroki past
darajada qolmoqda. Bu, asosan, shaffoflik va risklarni boshqarish tizimlarining
zaifligidan kelib chiqadi. Xalqaro moliyaviy yordam ham, o‘z navbatida, ijtimoiy
loyihalarni amalga oshirishda muhim o‘rin tutadi, ammo uning samarali ishlatilishini
ta’minlash uchun yangi mexanizmlar kerak.
Taqsimotning samarali amalga oshirilishi uchun loyihalar dastlabki baholash va
monitoringning aniq tizimi bo‘lishi kerak. Moliyaviy resurslarning har bir loyiha
bo‘yicha aniq ko‘rsatkichlari va qoidalari ishlab chiqilishi zarur.
Moliyaviy resurslarning taqsimlanishi va foydalanilishi bo‘yicha to‘liq hisobotlarni
taqdim etish, hamda auditorlik va monitoring tizimlarini mustahkamlash zarur.
Loyihalar amalga oshirilayotgan hududlarda kechikishlarni oldini olish uchun yangi
vaqtinchalik boshqaruv tizimlari va resurslarni tezkor ravishda taqsimlash
mexanizmlari ishlab chiqilishi kerak.
Xususiy sektor va davlat o‘rtasidagi hamkorlikni mustahkamlash, shaffoflikni
ta’minlash va xususiy sektordan kelayotgan risklarni boshqarish mexanizmlarini ishlab
chiqish lozim.
Ushbu tahlilga asoslanib, quyidagi natijalarga erishish mumkin:
2024-yilda ajratilgan mablag‘larning samarali taqsimlanishi uchun loyihalarning
har bir bosqichida aniq maqsadlar va mezonlar belgilanishi kerak. Bu, xususiy sektor
va xalqaro moliyaviy yordamning samarali qo‘llanilishini ta’minlaydi.
Shaffoflikni oshirish uchun davlat va xususiy sektor o‘rtasida ochiq va aniq
hisobotlar tizimi joriy etilishi lozim. Auditorlik va monitoring tizimlarini
mustahkamlash bu jarayonni tezlashtiradi.
SYNAPSES:
Insights Across the
Disciplines
Volume 2, Issue 2
39
Synapses:
Insights Across the Disciplines
Monitoring tizimini yaxshilash uchun yangi metodologiyalar va elektron
platformalar joriy etilishi kerak, bu esa loyihalarning samaradorligini o‘lchashda
sezilarli o‘zgarishlarni keltirib chiqaradi.
Xususiy sektor va xalqaro moliyaviy yordam bilan hamkorlikni kengaytirish va
shaffoflikni ta’minlash orqali tashabbusli budjet tizimining samaradorligini oshirish
mumkin.
Natijada, tashabbusli budjet tizimi orqali loyihalarni moliyalashtirishda yuzaga
kelgan muammolarni hal qilish va tizim samaradorligini oshirish imkoniyatlari
mavjud. Buning uchun, tizimni yanada takomillashtirish, yangi monitoring
mexanizmlarini joriy etish, shaffoflikni oshirish va xususiy sektor bilan hamkorlikni
rivojlantirish zarur.
XULOSA VA TAKLIFLAR
2024-yilga kelib, O‘zbekiston Respublikasida "Tashabbusli budjet" tizimi ijtimoiy
va iqtisodiy loyihalarni moliyalashtirishda muhim vosita bo‘lib qolmoqda. Tizim orqali
ajratilgan mablag‘lar aniq sohalarga yo‘naltirilgan bo‘lsa-da, resurslarning samarali
taqsimlanishi va shaffoflikning ta’minlanishi bo‘yicha muammolar mavjud.
Tashabbusli budjet loyihalarining samaradorligini oshirish uchun quyidagi omillar
tahlil qilindi:
Tizimda ajratilgan mablag‘larning maqsadga muvofiq taqsimlanishi muhim, ammo
ba’zi loyihalarda mablag‘larning noto‘g‘ri taqsimlanishi va samarali ishlatilmasligi
kuzatilmoqda.
Resurslarning qanday taqsimlanishi va qanday ishlatilishi haqida to‘liq
hisobotlarning taqdim etilmasligi, tizimning samaradorligini kamaytiradi. Shaffoflik
va monitoringni kuchaytirish zarur.
Loyihalarning amalga oshirilishida kechikishlar va ishlar jadvalining buzilishi
tizimning samaradorligini kamaytiradi.
SYNAPSES:
Insights Across the
Disciplines
Volume 2, Issue 2
40
Synapses:
Insights Across the Disciplines
Xususiy sektor va xalqaro tashkilotlar tomonidan qo‘llaniladigan investitsiyalar
tizimda muhim o‘rin tutadi, lekin ularning faolligi va ishtiroki ayrim hududlarda past
bo‘lib qolmoqda.
Tashabbusli budjet loyihalariga ajratilgan mablag‘larning samarali ishlatilishini
ta’minlash uchun aniq mezonlar va baholash tizimlari joriy etilishi zarur. Har bir loyiha
uchun ajratilgan mablag‘larning samarali ishlatilishini ta’minlash uchun hisob-kitoblar
va kuzatuv mexanizmlarini yaxshilash lozim.
Resurslar taqsimlanishi va loyihalar amalga oshirilishidagi har bir bosqichda
shaffoflikni ta’minlash uchun davlat va xususiy sektor o‘rtasida ochiq va aniq
hisobotlar tizimi joriy etilishi kerak. Elektron platformalar orqali loyihalar haqida
jamoatchilikka aniq ma’lumotlar taqdim etilishi, shuningdek, auditorlik tizimlarini
mustahkamlash tizimning samaradorligini oshiradi.
Loyihalarni amalga oshirish va natijalarini baholashda monitoring tizimi alohida
ahamiyatga ega. Buning uchun yangi monitoring metodologiyalari ishlab chiqilib,
modernizatsiya qilingan elektron tizimlar joriy etilishi lozim. Bu, loyihalarning vaqtida
bajarilishini va ajratilgan mablag‘larning maqsadli ishlatilishini ta’minlashga yordam
beradi.
Xususiy sektor va xalqaro tashkilotlar tomonidan jalb qilingan investitsiyalarni
oshirish, shaffoflikni ta’minlash va investitsiyalarni samarali boshqarish uchun yangi
mexanizmlar ishlab chiqish zarur. Tashabbusli budjet tizimi orqali joriy etilgan
loyihalarda xususiy sektor ishtirokini oshirish, iqtisodiy va ijtimoiy rivojlanishning
barqarorligini ta’minlashga yordam beradi.
Loyihalar amalga oshirilayotgan hududlarda kechikishlarning oldini olish uchun
yangi vaqtinchalik boshqaruv tizimlari va resurslarni tezkor ravishda taqsimlash
mexanizmlari ishlab chiqilishi zarur. Bu, har bir loyihaning o‘z vaqtida yakunlanishini
ta’minlaydi.
Loyihalar amalga oshirilgandan so‘ng, ularning ta’sirini o‘lchash uchun mustaqil
baholash tizimi yaratish zarur. Bu tizim, natijalarning o‘z vaqtida va aniq baholanishini
SYNAPSES:
Insights Across the
Disciplines
Volume 2, Issue 2
41
Synapses:
Insights Across the Disciplines
ta’minlashga yordam beradi, shuningdek, kelgusidagi loyihalar uchun tavsiyalar
berishga imkon yaratadi.
Tashabbusli budjet tizimi O‘zbekistonda ijtimoiy va iqtisodiy rivojlanishni qo‘llab-
quvvatlashda muhim vosita bo‘lib qolmoqda. Ammo, uning samaradorligini oshirish
uchun tizimni yanada takomillashtirish, resurslarni samarali boshqarish, shaffoflikni
oshirish, monitoring va baholashni yaxshilash, xususiy sektor bilan hamkorlikni
rivojlantirish zarur. Shu bilan birga, iqtisodiy va ijtimoiy loyihalarni moliyalashtirishda
davlat va xususiy sektor o‘rtasidagi ishonchni mustahkamlash va jamoat ishtirokini
kengaytirish kerak.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Giddens, A. (2000).
Sotsiologiya
. Toshkent: Ma'naviyat nashriyoti.
2.
OECD. (2016).
OECD Regional Development Outlook: Building Inclusive
Regions for Stronger Economies
. OECD Publishing.
3.
Rosenberg, J. (2018). Fiscal policy and budget transparency: Best practices in
the developing world.
Journal of Public Economics, 45
(3), 215-230.
4.
Abdullayev, T. (2020).
O'zbekistonda mahalliy byudjetlar va ularning ijtimoiy
loyihalar moliyalashtirishdagi roli
. Toshkent: "Fan va texnologiya".
5.
World Bank. (2022).
World Development Indicators 2022
. Washington D.C.:
World Bank.
6.
Baldwin, R. (2017).
Public Financing and Policy: A Global Perspective
.
Cambridge University Press.
