SYNAPSES:
Insights Across the
Disciplines
Volume 2, Issue 2
64
Synapses:
Insights Across the Disciplines
KAMAZ 740 DVIGATELINING YARATILISH TARIXI VA UNING
XUSUSIYATLARI
Tog‘ayev Javlonbek Shuhrat o‘g‘li
O‘zbekiston Respublikasi Qurolli Kuchlari
shartnoma bo‘yicha harbiy xizmatchisi
Anotatsiya:
Barcha jismlar ichki energiyaga ega - yer, toshlar, bulutlar. Biroq,
ularning ichki energiyasini olish juda qiyin va ba’zan imkonsizdir. Inson ehtiyojlari
uchun eng oson ishlatiladigan faqat ba’zi, majoziy ma’noda “yonuvchi” va “issiq”
jismlarning ichki energiyasidir. Bularga quyidagilar kiradi: neft, ko‘mir, vulqonlar
yaqinidagi issiq buloqlar, iliq dengiz oqimlari va boshqalar. Ushbu jismlarning ichki
energiyasini mexanik energiyaga aylantirishdan foydalanish misollaridan birini ko‘rib
chiqishingiz mumkin.
.
Kalit so‘zlar:
zavod,kamaz,dvigatel,munosabat,versiya,slindr,detallar,tirsakli
val,dizel,resurs,filtr,salnik,shatun,prototip,yuk,mashina,ekspulatatsiya,havo,texnik,xiz
mat,ko‘rsatish,yangi,qismlar,foydalanish,ishlashi,tuzulishi,texnika,tarix,yaratilish,tark
ibi, yetaklovchi yarim muftaning vtulkasi, tirsakli, rejim.
Abstract:
All bodies have internal energy - earth, rocks, clouds. However, it is
very difficult and sometimes impossible to get their internal energy. The easiest to use
for human needs is the internal energy of only some figuratively "burning" and "hot"
bodies. These include: oil, coal, hot springs near volcanoes, warm ocean currents, etc.
You can consider one of the examples of the use of the conversion of the internal
energy of these bodies into mechanical energy.
Keywords:
factory, kamaz, engine, relation, version, cylinder, details,
crankshaft, diesel, resource, filter, valve, connecting rod, prototype, cargo, machine,
exploitation, air, technical, service, display, new, parts, use, operation, structure,
technique, history, creation, composition, bushing of the driving half clutch,
crankshaft, mode.
ASOSIY QISM
1968 yilda Kama avtomobil zavodi (
SYNAPSES:
Insights Across the
Disciplines
Volume 2, Issue 2
65
Synapses:
Insights Across the Disciplines
boshlandi. Yangi dvigatel o‘sha davrning barcha texnik talablariga javob berishi kerak
edi. Uning prototipi avval yaratilgan YaMZ-641 eksperimental dvigateli edi. YaMZ
mutaxassislari silindr diametrini 115 mm o‘rniga 120 mm ga oshirdi, shuningdek,
konstruksiyadagi boshqa o‘zgarishlarni amalga oshirishdi. Yaratishda xorijiy
davlatlarning mashinasozlik mutaxassislari tajribasidan ham foydalanilgan.
Natijada, 1971 yilda dvigatelning o‘zgartirilgan versiyasi Qozon dizel
muhandislarining ekspert komissiyasi tomonidan tasdiqlangan.
1973 yilda, qabul sinovlaridan so‘ng, dvigatel ishlab chiqarishga tayyor edi. Ikki
yil o‘tgach, 1975 yilda KamAZda dvigatellar ishlab chiqarish tashkil etildi. Shu bilan
birga, uning markasi KamAZ-740 ham o‘zgardi va o‘sha yilning dekabr oyida birinchi
KamAZ-740 dvigateli ommaviy ishlab chiqarishga kirishildi. Uning resursi 8000 soat
edi, masalan, Ford dvigatellari esa atigi 6000 soatlik resursga ega edi.
1993 yil 14 aprelda KamAZ-740 dvigatellarini ishlab chiqaruvchi korxonada
, buning natijasida dvigatellar ishlab chiqarish vaqtincha
to‘xtatildi, bu nafaqat KamAZ, balki KamAZ dvigatellaridan foydalanadigan boshqa
zavodlarni ham ishlab chiqarishga ta’sir qildi. Xususan,
dizel dvigatellariga o‘tdi va b’'zi avtomobillar
karbüratorli dvigatel bilan jihozlangan. ZIL-133 avtomashinalari ZIL-508.10
dvigatelidan foydalanishga majbur bo‘ldi. KamAZning o‘zi o‘z avtomobillari uchun
YaMZ-238M2 dvigatelidan foydalangan. Biroq, 1994 yil oxiriga kelib, ishlab
chiqarish qayta tiklandi.
KamAZ yuk mashinalari 1969 yilda ishlab chiqarila boshlandi. Yangi avlod yuk
mashinalari uchun muhandislar 4 taktli sakkiz silindrli KAMAZ-740 V8 dizel
dvigatelini yaratdilar. Ushbu quvvat blokining ish hajmi 10852 sm
3
, quvvati esa 210 ot
kuchiga teng edi. Keyin quvvat ko'rsatkichlarini 180 ot kuchidan kengaytirish kerak
edi, 360 gacha. Ushbu yuk mashinalari pnevmatik debriyaj kuchaytirgichi,
sinxronizatorli 5 pog‘onali uzatma qutisi bilan jihozlangan.
KAMAZ-740.11-240 - YaZDA 337-40 yuqori bosimli yonilg'i nasosi bilan
Evro-1 turbodizel, injektorlar 273-31, siqish nisbati 16,5 va quvvati 240 ot kuchiga
teng. Tisakli val 2200 aylanish tezligida, moment 834 Nm 1400 aylanishda. Resurs 800
ming km gacha ko‘tarildi.
Ushbu dizel dvigateli KamAZ-4306, 43114, 43118, 43253, 4326, 43501, 4925,
53215, 54115, 55111; NefAZ-5297, 5299 avtomobillarida o‘rnatilgan .
Kamaz-740.11-240 dizel dvigatelining konstruksiyasi mavjud dizel dvigatellari
bilan solishtirganda bir qator afzalliklarga ega.
SYNAPSES:
Insights Across the
Disciplines
Volume 2, Issue 2
66
Synapses:
Insights Across the Disciplines
nisbatan kichik umumiy o‘lchamlarga va kamroq og‘irlikka ega, uning tirsakli vali
yuqori tezligiga ega.
Kamaz-740.11-240 dvigatelining silindrlari ikki qatorda joylashgan bo‘lib, ular
orasida burchak og‘ishi 90 °.
Bu dvigatelning o‘lchamlarini kamaytirishga imkon berdi. Silindr blokining oldida
parrak uzatmasi suyuqlik muftasi bilan tirsakli valga bog‘liq ravishda o‘rnatiladi.
Blokning o‘ng tomonida markazdan qochma yog‘I filtri va ikkita mayin moy tozalash
filtri o‘rnatilgan. Dvigatel karteridagi moy miqdorini nazorat qilish uchun moy
quyosh bo‘izchasi va moyni o‘lchash tayoqchasi ham mavjud.
Kamaz-740.11-240 dvigatelida silindr blokining pastki qismida chap tomonda
elektr starter o‘rnatilgan.
Kamaz-740.11-240 dizel dvigatelining silindrlar blokining yon yuzalarining
tashqi tomonida ishlatilgan gazlarni chiqarish quvurlari, ichki qismida - kirish
quvurlari va sovutish suyuqligi quvurlari joylashtirilgan. Yuqorida kirish quvurlariga
ikkita mayin yonilg‘i tozalash filtri biriktirilgan. Dvigatel sovutish tizimining
termostatlari sovutish suyuqligi quvurlarining old uchlarida o‘rnatiladi.
Kamaz-740.11-240 dvigateli krivoship-shatun mexanizmi, gaz taqsimlash
mexanizmi va moylash, sovutish, isitish, yoqilg‘i bilan ta’minlash, havo va ishlatilgan
gazlarni chiqarish tizimlaridan iborat.
Dvigatel silindrlar orasidagi oraliq bo‘shlig‘iga ega bo‘lib u tarqatma valini
joylashtirish, klapanlarga uzatish, yuqori bosimli yonilg‘i nasosi, rul
gidrokuchaytirgich nasosi, avtomobilning tormoz tizimlariga siqilgan havo etkazib
berish uchun kompressor uchun ishlatiladi.
SYNAPSES:
Insights Across the
Disciplines
Volume 2, Issue 2
67
Synapses:
Insights Across the Disciplines
Ishlatilgan gazlar quvurlarida harakatlanuvchi zaslonka o‘rnatilgan bo‘lib, ular
yoqilg‘i ta’minoti avtomatik ravishda o‘chirilganda silindrlardan havo chiqishini
blokirovka qilishga imkon beradi.
Ushbu yordamchi tormoz konstruksiyasi dvigatelning siqilishini avtomobilning
pastga tushishini sekinlashtirish uchun ishlatishga imkon beradi. Yordamchi tormoz
tizimi avtomobilning tormoz mexanizmlariga yukni sezilarli darajada kamaytiradi va
ularning ishlash muddatini oshiradi.
Dvigatelning ishlashi davomida unga texnik xizmat ko‘rsatish yopiq sovutish
tizimidan foydalanish orqali osonlashadi.
Kamaz-740.11-240 dvigatelining past havo haroratida yuqori ishga tushirish sifatini
kuchli starter, yuqori quvvatli batareyalar, past yopishqoqlikdagi dvigatel moyi va
ishga tushirish isitgichidan foydalanish bilan ta’minlanadi
Ta’minlash tizimi silindrga yonilg‘ini yuqori bosimda purkalishini amalga
oshirishi, yonilg‘i miqdorini dizelning yuklanishiga qarab mos ravishda takrimlashi,
berilgan vaqt oralig‘i mobaynida belgilangan jadallik bilan aniq bir paytda yonilg‘ini
yonish kamerasiga purkashni boshlashi, yonilg‘ini yonish kamerasining hajmi
bo‘yicha bir tekis taqsimlashi va yaxshi to‘zitilishi, nasosda yuborilayotgan yonilg‘i
miqdori va ularni purkashni boshlanishi barcha silindrlarda bir xilda bo‘lishini ta’-
minlash, yonilg‘ini nasos va forsunkaga kirishidan oldin ishonchli filtrlashi kerak.
Bu talablar shundan kelib chiqadiki, dizelda aralashma hosil bo‘lishiga juda oz
vaqt ajratilgan (0,001 soniya atrofida), shuning uchun yonilg‘ini juda mayda
tomchilarga to‘zitib yuborish va yonish kamerasiga ularni havoning bo‘tun hajmi
bo‘ylab bir tekis taqsimlash juda mo‘qim.
Ta’minlash tizimining asboblari
Yuqori bosimli yonilg‘i nasosi yonilg‘ini dvigatel silindrlariga (forsunkalar
orqali) talab etiladigan miqdorda va belgilangan vaqt mobaynida yuborish uchun
mo‘ljallangan. Ushbu nasos dizelning ta’minlash tizimidagi eng murakkab uzel
hisoblanadi.
Aylanishlar chastotasini barcha rejimli rostlagichi silindrga purkalayotgan
yonilg‘i miqdorini o‘zgartirish orqali (yuklanishga qarab), tirsakli valning aylanishlar
chastotasini berilgan qiymatda, avtomatik tarzda ushlab turadi. KamAZ dizelining
rostlagichi yuqori bosimli yonilg‘i nasosining korpusida joylashgan bo‘lib, nasos
validan harakatta keltiriladi. Dvigatel, yonilg‘i yuborishni boshqarish pedalining
berilgan xolatiga mos kelgan aylanishlar chastotasi bilan ishlayotgan paytida,
rostlagich yukchalarining markazdan qochma kuchi prujina kuchi bilan
muvozanatlashgan bo‘ladi. Agar dvigatelga yuklanish kamaysa (masalan, avtomobil
SYNAPSES:
Insights Across the
Disciplines
Volume 2, Issue 2
68
Synapses:
Insights Across the Disciplines
pastlikka harakatlanganda) u holda tirsakli valning aylanishlar chastotasi o‘sa
boshlaydi va rostlagich yukchalari prujina qarshiligini yengib, bir oz ochiladi va
yonilg‘i nasosining reykasini suradi - yonilg‘i yuborish kamayadi, bu esa dizel valining
aylanishlar chastotasini sezilarli darajada oshishiga imkon bermaydi. Valning
aylanishlar chastotasi yonilg‘i yuborishni boshqarish pedalining berilgan holatiga mos
keladigan qiymatidan pasayib ketsa, yukchalarning markazdan qochma kuchi
kamayadi va rostlagich, prujina kuchlari hisobiga reykani qarama-qarshi tomonga
suradi - yonilg‘i yuborish Ko‘payadi, natijada tirsakli valning aylanishlar chastotasi
pedal holatiga mos keladigan qiymatigacha ortadi.
Yoqilg‘i haydash nasosining ishlash chizmasi.
A,B- bushliqlar, V-yonilg‘ini yuqori bosimli nasosga chiqishi, G-yonilg‘ini dag‘al
tozalash filtridan kelishi. 1-haydash nasosining porsheni, 2-qo‘l-yuritmali nasos
porsheni, .3, 5, 6, 10-prujinalar, 4-kiritish klapani, 7-turtkich, 8-ekssentrik, 9-haydash
klapani.
KamAZ dizelining yonilg‘i haydash nasosi (6.8-chizma), aylanishlar chastotasi
rostlagichining orqa qopqog‘iga o‘rnatilgan va yuqori bosimli nasos valining
ekssentrigi vositasida harakatta keltiriladi. Turtkich (7) qaytishi bilan porshen (1)
prujina (5) ta’sirida pastga tomon harakatlanadi va A bo‘shliqda siyraklanish hosil
qiladi. Kiritish klapani (4) prujinani (3) siqib ko‘tariladi va natijada bu bo‘shliqqa
yonilg‘i o‘ta boshlaydi. Shu bilan bir paytda B bo‘shliqdan yonilg‘i, haydash
magistraliga siqib chiqariladi (klapan (9) yopiqholatda). Porshen (1) yuqoriga
SYNAPSES:
Insights Across the
Disciplines
Volume 2, Issue 2
69
Synapses:
Insights Across the Disciplines
harakatlanganda yonilg‘i A bo‘shliqdan haydash klapani (9) orqali V bo‘shliqqa o‘tadi,
bu paytda kiritish klapani (4) yopiq bo‘ladi.
Tizimni yonilg‘i bilan to‘ldirish va undan havoni chiqarib yuborish uchun
KamAZ avtomobilida ikkita qo‘l-yuritmali nasos mavjud: ulardan biri yonilg‘i
haydash nasosining flanetsiga mahkamlanadi, ikkinchisi esa avtomobilning o‘ng
tomoniga, ilashma korpusidagi kronshteynga o‘rnatiladi. Ikkala nasos tuzilishi
jihatidan bir xil. Yonilg‘i haydash uchun dastakni porshen (2) bilan birga, qo‘l
yordamida, yuqoridan-pastga va pastdan-yuqoriga harakatlantiriladi.
KamAZ-740.11-240 dizelining forsunkasi.
1-to‘zitgich korpusi, 2-to‘zitgich gaykasi, 3-oraliq detal, 4- shtanga, 5-forsunka
korpusi, 6-zichlovchi halqa, 7-shtutser, 8-filtr, 9-rostlash shaybalari, 10- prujina.
Forsunka yonilg‘ini purkash va to‘zg‘itish uchun xizmat qiladi. Yonilg‘i - yuqori
bosimli yonilg‘i naychalaridan shtuitserga (7) kiradi va filtrdan (8) o‘tib forsunka (5)
va to‘zitgich (1) korpusidagi tuynuklar orqali nina bo‘shlig‘iga kirib keladi. Nasos
seksiyasidagi plunjer yetarlicha bosim hosil qilganda shu bosim ninaga pastdan ta’sir
etib, prujina (10) kuchini yengadi va ninani yuqoriga ko‘taradi. Shundan so‘ng
to‘zitgichda gi to‘rtta teshik orqali yonilg‘ini purkalishi boshlanadi. Nasosda yonilg‘i
berilishi uzib qo‘yilgandan so‘ng, forsunkadagi yonilg‘ining bosimi pasayadi va nina
o‘z joyiga qaytib o‘tirib, yonilg‘ini to‘zitgichdan chiqishini tuxtatadi. To‘zitgich
korpusi va nina orasidan o‘tib ketgan yonilg‘i forsunka korpusidagi kanallar orqali
forsunkadan chiqib ketadi. Forsunkalar silindrlar kallagiga o‘rnatiladi va skoba bilan
makkamlanadi.
Haydash nasoslari yonilg‘ini yuqori bosimli nasosga kerakli miqdorda yuborish
va uning oldida yetarlicha bosimni ushlab turish uchun xizmat qiladi.
SYNAPSES:
Insights Across the
Disciplines
Volume 2, Issue 2
70
Synapses:
Insights Across the Disciplines
KamAZ-740.11-240 dizelining ilgarilatib purkovchi avtomatik muftasi.
1-yetaklovchi yarim mufta, 2, 4-salniklar, 3-yetaklovchi yarim muftaning vtulkasi, 5-
korpus, 6-rostlovchi qistirmalar, 7-prujina stakani, 8-prujina, 9-shayba, 10-tirak
halqa, 11-barmoqli yukcha, 12-o‘qli moslama, 13-yetaklovchi yarim mufta, 14-
zichlovchi halqa, 15-shayba, 16-yukcha o‘qi.
Gupchak va yarim mufta (1) orasiga vtulka (3) o‘rnatilgan. Yetaklovchi yarim
mufta, egiluvchan biriktiruvchi muftasi bo‘lgan val orqali taqsimlovchi oraliq
shesternya bilan harakatta keltiriladi. Yetaklanuvchi yarim muftaga esa aylanma
harakat ikkita yukchalar (11) orqali uzatiladi. Yetaklanuvchi muftaga zichlab
o‘rnatilgan o‘qlardagi (16) yukchalar, muftaning aylanish o‘qiga perpendikulyar
bo‘lgan tekislikda tebranadi. Yetaklovchi yarim muftaning qo‘shimcha moslamasi (12)
bir tomoni bilan yukchaning barmog‘iga, ikkinchi tomoni bilan shakldor chiqiqqa
tayanadi. Prujina (8) esa, yukchalarni yetaklovchi yarim mufta vtulkasiga (3) qadalgan
holatda tutib turishga intiladi.
Tirsakli valning aylanishlar chastotasi ortishi bilan yukchalar markazdan
qochma kuch ta’sirida ochiladi, natijada yetaklanuvchi yarim mufta yetaklovchiga
nisbatan mushtchali valning aylanish yo‘nalishi bo‘yicha buriladi va ilgarilatib purkash
burchagi ortadi. Tirsakli valning aylanishlar chastotasi kamayishi bilan yukchalar
prujinalar ta’siri ostida boshlang‘ich holatiga qaytadi. Yetaklanuvchi yarim mufta
yonilg‘i nasosining vali bilan birga valning aylanish yo‘nalishiga qarama-qarshi
bo‘lgan tomonga buriladi, natijada yonilg‘ini ilgarilatib purkash burchagi kamayadi.
SYNAPSES:
Insights Across the
Disciplines
Volume 2, Issue 2
71
Synapses:
Insights Across the Disciplines
Yuqori bosimli yonilg‘i nasosi seksiyasining ishlash shakli.
a-yonilg‘ini so‘rilishi, b-yonilg‘ini haydalishi, v-yonilg‘i haydashni tugallanishi. 1-
uzib qo‘yish darchasi, 2-haydash klapani, 3-kirish darchasi, 4-plunjerning qiya
qirrasi, 5-plunjerdagi o‘q bo‘ylab parmalangan teshik.
Dvigatelni to‘xtatish uchun unga yonilg‘i yuborishni to‘xtatish kerak. Shu
maqsadda plunjer reyka yordamida shunday holatga qo‘yiladiki, plunjerdagi radial
teshik uzib qo‘yish darchasiga qarab turadi. Ushbu holatda, plunjer yuqoriga qarab
harakatlanganda plunjer tepasidagi barcha yonilg‘i, bo‘ylama teshik (5) va plunjer
o‘yiqlari orqali uzib qo‘yish darchasidan (1) chiqib ketadi va bak tomon ravona bo‘ladi,
silindrga yonilg‘i yuborilmaydi.
Aylanishlar chastotasini barcha rejimli rostlagichi silindrga purkalayotgan
yonilg‘i miqdorini o‘zgartirish orqali (yuklanishga qarab), tirsakli valning aylanishlar
chastotasini berilgan qiymatda, avtomatik tarzda ushlab turadi. KamAZ dizelining
rostlagichi yuqori bosimli yonilg‘i nasosining korpusida joylashgan bo‘lib, nasos
validan harakatta keltiriladi. Dvigatel, yonilg‘i yuborishni boshqarish pedalining
berilgan xolatiga mos kelgan aylanishlar chastotasi bilan ishlayotgan paytida,
rostlagich yukchalarining markazdan qochma kuchi prujina kuchi bilan
muvozanatlashgan bo‘ladi. Agar dvigatelga yuklanish kamaysa (masalan, avtomobil
pastlikka harakatlanganda) u holda tirsakli valning aylanishlar chastotasi o‘sa
boshlaydi va rostlagich yukchalari prujina qarshiligini yengib, bir oz ochiladi va
yonilg‘i nasosining reykasini suradi - yonilg‘i yuborish kamayadi, bu esa dizel valining
aylanishlar chastotasini sezilarli darajada oshishiga imkon bermaydi. Valning
aylanishlar chastotasi yonilg‘i yuborishni boshqarish pedalining berilgan holatiga mos
keladigan qiymatidan pasayib ketsa, yukchalarning markazdan qochma kuchi
kamayadi va rostlagich, prujina kuchlari hisobiga reykani qarama-qarshi tomonga
SYNAPSES:
Insights Across the
Disciplines
Volume 2, Issue 2
72
Synapses:
Insights Across the Disciplines
suradi - yonilg‘i yuborish Ko‘payadi, natijada tirsakli valning aylanishlar chastotasi
pedal holatiga mos keladigan qiymatigacha ortadi.
XULOSA:
Ushbu izlanishlarim natijasida KamAZ-740.11-240 ichki yonuv dvigatellarining
yaratilish va rivojlanish tarixi, tuzilishi, turlari va ishlash prinsipini o‘rgandim va shu
mavzu bo‘yicha qo‘shimcha bilimlarga ega bo‘ldim.
Kelajakda ushbu KamAZ-740.11-240 ichki yonish dvigateli ta’mirlash va texnik
xizmat ko‘rsatishda nazariy bilimlarmdan foydalanibgina qolmasdan o‘z bilim va
ko‘nikmalarimni kelajak avlodga o‘rgataman va ulardan o‘z ustlarida ishlashlarini
tinimsiz bilim olishlari uchun xarakat qilishlariga chaqirib qolaman. Bizga ma’lumki
qadim zamonlarda bizning ota-bobolarimizdan juda ko‘plab chiroyli naqllar qolib
kelgan. Shulardan birisi “beshikdan to qabirgacha bilim izla” deyilgan agar bu gapning
tub mohiyatini anglab yetadigan bo‘lsak unda juda katta ma’no mazmunni ko‘rishingiz
mumkin. Meni ishonchim komilki ushbu maqolam kimlargadur albatta foydasi tegadi.
Foydalanilgan adabiyotlar
.
1. KamAZ4326 avtomobilini tuzilishi, texnik xizmat ko‘rsatish va ta’mirlash,
Naberejniyt Cherni.2013 yil.
2. Ichki yonuv dvigatellari, Moskva. 1957 yil.
3. Ichki yonuv dvigatellari, Moskva. 1968 yil.
4. KamAZ4326 avtomobilini tuzilishi. CHOTQMBYU 2022-yil o‘quv qo’llanma.
5. KamAZ4326 avtomobiliga texnik xizmat ko‘rsatish. CHOTQMBYU 2022-YIL
6. Ichki yonuv dvigatellari. CHOTQMBYU 2023-yil o‘quv qo‘llanma. Musamedov Q.
