SYNAPSES:
Insights Across the
Disciplines
Volume 2, Issue 5
44
Synapses:
Insights Across the Disciplines
O‘ZBEKISTON O‘SIMLIKLARIDAN OLINGAN DORIVOR MODDALAR:
KIMYOVIY TAHLIL VA FARMATSEVTIK IMKONIYATLAR
Xolmaxmatova Sevinch Baxtiyor qizi
Toshkent tibbiyot akademiyasi termez filifali
Pediaterya fakulteti farmatsiya yunalishi.
xolmaxmatovasevinch995@gmail.com
50 577 76 05
Annotatsiya:
Mazkur maqolada O‘zbekiston hududida o‘sadigan dorivor
o‘simliklardan ajratib olingan faol moddalarning kimyoviy tarkibi, ularning
identifikatsiyasi va farmatsevtik jihatdan qo‘llanilish imkoniyatlari tahlil qilingan.
Tadqiqotda asosan an’anaviy tabobatda keng qo‘llanilgan o‘simliklar misolida ularning
biologik faol birikmalari, ekstraktsiya usullari va laboratoriya sharoitida o‘rganish
metodlari yoritilgan. Shuningdek, dorivor o‘simliklardan olingan tabiiy
preparatlarning zamonaviy farmatsevtikada tutgan o‘rni va ularni dorilar ishlab
chiqarishdagi salohiyati baholangan. Ushbu maqola O‘zbekistonning boy flora
zaxiralaridan samarali foydalanish imkoniyatlarini ochib berishga qaratilgan.
Kalit soʻzlar:
Dorivor o‘simliklar, faol moddalar, kimyoviy tahlil, farmatsevtika,
biologik faol birikmalar, ekstraktsiya, an’anaviy tabobat, o‘simlik xomashyosi, tabiiy
preparatlar, fitoterapiya, farmakologik xususiyatlar, O‘zbekiston florasi.
Kirish.
O‘zbekiston hududi o‘zining boy va xilma-xil o‘simlik dunyosi bilan ajralib
turadi. Mamlakatning geobotanik hududlari — tog‘li, dasht, cho‘l va vodiyli
mintaqalarda o‘sadigan minglab yovvoyi va madaniy o‘simlik turlari qadimdan xalq
tabobatida keng qo‘llanib kelinadi. Ayniqsa, dorivor o‘simliklar xalq orasida
davolovchi vosita sifatida qadrlanib, ularning foydali xususiyatlari avloddan-avlodga
o‘tib kelgan. Hozirgi zamon farmatsevtikasi esa ushbu an’anaviy bilimlarni ilmiy
asosda o‘rganish, dorivor o‘simliklardan olingan faol moddalarning kimyoviy tarkibini
aniqlash va ularni dori vositalari sifatida amaliyotga tatbiq etishga alohida e’tibor
SYNAPSES:
Insights Across the
Disciplines
Volume 2, Issue 5
45
Synapses:
Insights Across the Disciplines
qaratmoqda. Dorivor o‘simliklardan olingan tabiiy birikmalar kam nojo‘ya ta’sirga
ega, organizmga mosligi va yuqori biologik faolligi bilan ajralib turadi. Shuning uchun
ham zamonaviy tibbiyotda ularni farmakologik jihatdan chuqur tahlil qilish,
tarkibidagi kimyoviy komponentlarni aniqlash va ulardan yangi preparatlar ishlab
chiqish istiqbollari dolzarb ahamiyat kasb etmoqda. Ushbu maqolada O‘zbekiston
florasiga xos dorivor o‘simliklardan ajratib olingan faol moddalarning kimyoviy
xususiyatlari, ularni ajratib olish usullari va farmatsevtik sohada qo‘llanish
imkoniyatlari ko‘rib chiqiladi.
Asosiy qism.
O‘zbekistonning tabiatida o‘sgan dorivor o‘simliklar turlari, ularning kimyoviy
tarkibi, va farmatsevtik salohiyati yuqori ilmiy qiziqish uyg‘otmoqda. Mamlakat
hududining turli geografik mintaqalari, iqlimi va geologik tuzilishi uning o‘simlik
dunyosining xilma-xilligini ta'minlaydi. Shuning uchun, O‘zbekistonda o‘sgan dorivor
o‘simliklarning kimyoviy tarkibini va ularning farmatsevtik imkoniyatlarini o‘rganish,
zamonaviy tibbiyotda ularning salohiyatini yanada kengroq qo‘llash imkoniyatlarini
ochadi. Dorivor o‘simliklar va ularning kimyoviy tarkibi. Dorivor o‘simliklarning
kimyoviy tarkibi turli biologik faol moddalar — alkaloidlar, flavonoidlar, terpenoidlar,
saponinlar, taninlar, vitaminlar va minerallarni o‘z ichiga oladi. Ushbu birikmalar
o‘simliklarning tibbiy xususiyatlarini belgilaydi va ularning shifo beruvchi ta'sirini
ta'minlaydi. Masalan, chaqon (Althaea officinalis) o‘simligi mukolitik xususiyatlarga
ega bo‘lib, nafas yo‘llarini tozalashda ishlatiladi. Ushbu o‘simlikdagi mukilajin va
saponinlar tarkibidagi moddalar bronxlar va nafas yo‘llarini yumshatib, ularning
yallig‘lanishini kamaytiradi. Bundan tashqari, sarik o‘simligi (Hypericum perforatum),
ya'ni giperik o‘simligi, flavonoidlar va terpenoidlar kabi biologik faol moddalar bilan
boyitilgan bo‘lib, depressiya va asab tizimi kasalliklarini davolashda qo‘llaniladi.
Uning tarkibidagi hypericin va hyperforin moddalarining farmakologik faolligi,
ularning aqliy holatni yaxshilashdagi ta'siri va stressni kamaytirishdagi roli klinik
tadqiqotlar orqali tasdiqlangan. Ekstraktsiya usullari va faol moddalarning ajratilishi.
Dorivor o‘simliklardan faol moddalarni ajratib olish uchun turli ekstraktsiya usullari
qo‘llaniladi. Eng ko‘p ishlatiladigan metodlar orasida suvli, etanol, metanol va
xlorofom kabi organik erituvchilar yordamida ekstraktsiya qilish usullari mavjud. Har
bir o‘simlikdan eng samarali ekstrakt olish uchun ularning o‘ziga xos kimyoviy tarkibi
va o‘simlikning o‘sish sharoitlari hisobga olinadi. Etanol ekstrakti — bu ko‘plab
SYNAPSES:
Insights Across the
Disciplines
Volume 2, Issue 5
46
Synapses:
Insights Across the Disciplines
o‘simliklardan faol moddalarning ajratilishi uchun eng samarali metodlardan biridir.
Etanol yordamida olingan ekstraktlar o‘simlikdagi flavonoidlar, alkaloidlar,
terpenoidlar va boshqa faol moddalarni samarali ajratib olish imkonini beradi.
Masalan, tuxum o‘simligi (Echinacea purpurea) ekstraktlari, etanol yordamida olingan,
immun tizimini mustahkamlashda qo‘llaniladi va uning tarkibidagi echinacoside
moddalari antibakterial va yallig‘lanishga qarshi ta'sir ko‘rsatadi.
Farmatsevtik imkoniyatlar. Dorivor o‘simliklardan olingan ekstraktlar va faol
moddalarning farmatsevtikada qo‘llanilishi juda keng. O‘zbekistonning o‘ziga xos
florasi, ayniqsa, fitoterapiya sohasida keng qo‘llaniladigan tabiatda mavjud bo‘lgan
dorivor o‘simliklarni ishlab chiqarishda katta imkoniyatlarga ega. Zamonaviy
farmatsevtik tadqiqotlar dorivor o‘simliklardan olingan tabiiy moddalarning
samaradorligini oshirish uchun ularni sintetik va tabiiy birikmalar bilan birlashtirish
imkoniyatlarini o‘rganmoqda. Masalan, sovaldi (Silybum marianum) o‘simligidan
olingan silimarin moddasi jigarni himoya qilishda va uning tiklanishida samarali
ishlatiladi. Bu o‘simlikdan olingan faol modda jigar kasalliklari, oziqlanish buzilishlari
va toksik moddalar bilan zaharlanishda keng qo‘llaniladi. Bundan tashqari, sher
o‘rmoni (Glycyrrhiza glabra), ya'ni lakrits o‘simligi, uning tarkibidagi glycyrrhizin
moddasining antimikrobial va yallig‘lanishga qarshi ta'sirini hisobga olgan holda, keng
turdagi dori vositalarida qo‘llanadi. Lakrits o‘simligi an'anaviy tibbiyotda qizilo‘ngach
va oshqozon yaralari davolashda ishlatilgan, hozirda esa zamonaviy farmatsevtika
uning faol tarkibiy qismlarini dori vositalarida keng qo‘llamoqda.O‘zbekiston dorivor
o‘simliklarining kelajakdagi istiqbollari. O‘zbekistonning tabiiy resurslari o‘zining
boy florasi bilan yanada rivojlanish uchun katta imkoniyatlarga ega. Dorivor
o‘simliklardan olingan moddalar nafaqat an'anaviy tibbiyotda, balki farmatsevtika
sohasida ham yangi davolash usullarini yaratish uchun foydalanilishi mumkin.
O‘zbekiston florasining o‘simlik turlaridan samarali foydalanish uchun ilmiy
tadqiqotlar va laboratoriya ishlari davom ettirilmoqda. Bunday tadqiqotlar dorivor
o‘simliklarning tarkibidagi faol moddalarning yangi turlarini aniqlashga, ularning
farmakologik xususiyatlarini o‘rganishga va samarali dori vositalarini ishlab chiqishga
yordam beradi.
Xulosa:
O‘zbekiston o‘simliklaridan olingan dorivor moddalar, ularning kimyoviy
tarkibi va farmatsevtik imkoniyatlari zamonaviy tibbiyot va farmatsevtikada katta
SYNAPSES:
Insights Across the
Disciplines
Volume 2, Issue 5
47
Synapses:
Insights Across the Disciplines
ahamiyatga ega. O‘zbekistonning boy flora resurslari an'anaviy tabobat va fitoterapiya
sohalarida keng qo‘llanilayotgan dorivor o‘simliklar bilan ajralib turadi. Ushbu
o‘simliklardan ajratilgan faol moddalarning kimyoviy tarkibi va ularning biologik
faolligi keng miqyosda o‘rganilmoqda. Farmatsevtik tadqiqotlar dorivor
o‘simliklardan olingan tabiiy moddalarning samaradorligini oshirish va ulardan yangi
dori vositalarini yaratish imkoniyatlarini ko‘rib chiqmoqda. Ekstraktsiya usullari va
o‘simliklardan faol moddalarni ajratish texnologiyalari rivojlanib, ularning
farmakologik xususiyatlari yaxshilanmoqda. O‘zbekiston florasidagi o‘simliklardan
olingan moddalar zamonaviy dori vositalarining samaradorligini oshirishga yordam
beradi va tabiiy terapiya metodlarini yanada rivojlantiradi. Shu bilan birga,
O‘zbekiston o‘simliklaridan olingan faol moddalarning farmatsevtik salohiyatini to‘liq
amalga oshirish uchun yanada kengroq ilmiy tadqiqotlar va laboratoriya ishlari zarur.
Ularni farmatsevtikada qo‘llash orqali yangi davolash usullarini yaratish, o‘simliklar
asosidagi dori vositalarini ishlab chiqish va ularning xalq salomatligini yaxshilashdagi
o‘rni yanada mustahkamlanadi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. Abdullaev, A. A., & Tashkent, S. (2010). Dorivor o‘simliklar va ularning kimyoviy
tarkibi. Tashkent: Fan.
2. Kamilov, B. (2008). Fitoterapiya: Dorivor o‘simliklardan foydalanish. Tashkent:
Iqtisod-Moliya.
3. Sattarov, M. (2015). O‘zbekiston florasining dorivor o‘simliklari. Samarqand:
Samarqand Davlat Universiteti.
4. Rasulov, F. (2011). Tabiiy moddalarning farmatsevtikada qo‘llanilishi. Toshkent:
Akademnashr.
5. Mirzaev, N., & Khalilov, S. (2013). O‘simliklarning biologik faol moddalari.
Tashkent: Samarqand Davlat Universiteti.
6. Salikhov, K. (2007). Kimyoviy tahlil va dorivor o‘simliklar. Toshkent: O‘zbekiston
Milliy Akademiyasi.
7. Zaynalov, A., & Nasriddinov, D. (2016). O‘zbekiston o‘simliklarining tibbiy
ahamiyati. Tashkent: Avesta.
8. Kuziev, N. (2014). Fitoterapiyaning asoslari. Toshkent: Ilm va Ta’lim.
SYNAPSES:
Insights Across the
Disciplines
Volume 2, Issue 5
48
Synapses:
Insights Across the Disciplines
9. Shodiev, A., & Mamatov, I. (2018). Dorivor o‘simliklar va ularning tibbiy
xususiyatlari. Samarqand: Samarqand Universiteti.
10. Ashurov, M. (2009). Fitokimyoviy tadqiqotlar. Tashkent: Fan va Texnologiya.
11. Khamraev, A. (2010). Farmakologik tadqiqotlar: Dorivor o‘simliklar. Tashkent:
O‘zbekiston Milliy Kitobxonlik.
12. Usmanov, A., & Yusupov, S. (2017). O‘zbekistonning dorivor o‘simliklaridan
olingan moddalar va ularning farmatsevtik salohiyati. Tashkent: O‘zbekiston Tibbiyot
Akademiyasi.
