136
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD, 6-SON (YOʻITJ)
3-SINFDA UNLI VA UNDOSH HARFLAR USTIDA MASHQLAR
ISHLASH METODIKASI.
Urazboyeva Sabohat Ortiqboyevna
Urganch innovatsion university oʻqituvchi-stajyori
Telefon: +998(99)1517997
https://doi.org/
10.5281/zenodo.15668057
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Qabul qilindi: 01-iyun 2025 yil
Ma’qullandi: 03-iyun 2025 yil
Nashr qilindi: 15-iyun 2025 yil
Ushbu maqola,o‘quvchilariga unli va undosh harflar
bo‘yicha mashqlarni o‘rgatishning samarali usullari va
metodlariga bag‘ishlangan. 2023-yilgi ona tili darsligi
misolida, unli va undosh harflarning o‘zbek tili
grammatikasidagi ahamiyati va ularni o‘rgatishdagi
zamonaviy pedagogik yondashuvlar ko‘rib chiqiladi.
Maqolada o‘quvchilarga unli va undosh harflar bilan
ishlashda qo‘llaniladigan mashqlar, jumladan so‘zlar
yaratish, tahlil qilish va to‘g‘ri yozish bo‘yicha turli xil
metodlar tavsiflanadi. Shuningdek, o‘qituvchilarga bu
jarayonni qanday samarali tashkil etish, o‘quvchilarning
til
ko‘nikmalarini
rivojlantirish
uchun
qanday
yondashuvlar qo‘llanishi kerakligi haqida tavsiyalar
berilgan. Maqola o‘quvchilarning nutq va yozma
faoliyatlarini rivojlantirishga qaratilgan metodik va
ilmiy yondashuvlar bilan boyitilgan.
KEY WORDS
Unli harflar, undosh harflar, o‘zbek
tili
grammatikasi,pedagogik
metodlar,o‘qitish uslublar, imlo
qoidalari, yozish va o‘qish.
Kirish.Unli va undosh harflar o‘ziga xos rol o‘ynaydi va bolalarga o‘zbek tilining asosiy
qurilish bloklari haqida tushuncha beradi. 2023-yilgi yangi ona tili darsligi bu mavzuni o‘z
ichiga olgan holda, o‘quvchilarning nutqini va yozish malakalarini rivojlantirishga qaratilgan
turli xil mashqlarni taqdim etadi.
Unli va undosh harflarning ahmiyati.Unli va undosh harflar o‘zbek tilidagi so‘zlarning
shakllanishida katta rol o‘ynaydi. Unli harflar tovushni ochiq qilib, so‘zlarni o‘qishda aniq
ifodalanishiga yordam beradi. Undosh harflar esa so‘zlar orasidagi bog‘lanishlarni va
tovushlarni tartibga soladi. Bu tushunchalar o‘quvchilarga o‘zbek tilidagi imlo qoidalarini
o‘rganishda yordam beradi.
Mashqlar turli formatlarda
1. Unli va undosh harflar bo‘yicha so‘zlarni tanishish Darslikda o‘quvchilarga unli va undosh
harflarni tanib olish uchun turli xil mashqlar berilgan. Masalan, o‘quvchilar "a" unli harfi va
"b" undosh harfi bilan boshlanadigan so‘zlarni topishlari kerak. Bu turdagi mashqlar so‘z
yaratish qobiliyatini rivojlantiradi.
2. To‘g‘ri so‘zlarni tanlash Mashqda o‘quvchilar bir nechta so‘zni ko‘rib chiqib, unda unli va
undosh harflar qanday tartibda qo‘llanilganini aniqlashlari kerak. Misol uchun, "kitob" so‘zida
"i" unli va "t" undosh harfi ekanligini tushuntirish. Bu mashq o‘quvchilarga tilshunoslik
bilimlarini mustahkamlash imkonini beradi.
3. So‘zlar bilan jumlalar tuzish O‘quvchilarga unli va undosh harflar asosida so‘zlar beriladi va
ular ushbu so‘zlar bilan jumlalar tuzishga harakat qilishadi. Bu turdagi mashq o‘quvchilarning
yozish malakalarini rivojlantirishga yordam beradi. Masalan, "kitob", "do‘st", "shahar" kabi
so‘zlardan jumlalar yaratish.
137
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD, 6-SON (YOʻITJ)
4. Harflar o‘rnini to‘ldirish Bu mashqda o‘quvchilarga to‘liq bo‘lmagan so‘zlar beriladi va ular
undagi o‘rinsiz qolgan harflarni to‘ldirishlari kerak. Masalan: "k_t_b", bu yerda o‘quvchi "i" va
"o" harflarini kiritib, "kitob" so‘zini to‘ldiradi. Bu mashq esda qolgan imlo qoidalarini
mustahkamlash uchun juda foydalidir.
Unli va undosh harflar bo‘yicha mustahkamlash.Mashqlar davomida o‘quvchilar unli va
undosh harflar bilan ishlashni yanada mustahkamlashadi. Darslikda bunday mashqlar
o‘quvchilarning tilni tushunish va yozishdagi ishonchlarini oshiradi. O‘qituvchilar bu
mashqlarni o‘quvchilarning individual ehtiyojlariga qarab turli shakllarda takrorlashlari
mumkin.
3-sinf Ona tili darsligida unli va undosh harflar bo‘yicha mashqlar (2023-yilgi darslik
misolida).Unli va undosh harflar o‘zbek tili grammatikasining asosiy qismlaridan biridir. Ular
tilni to‘liq va aniq tushunish uchun juda muhim. 3-sinfda o‘qituvchilar, o‘quvchilarga harflar
bilan ishlash orqali nafaqat o‘qish va yozishni o‘rgatishadi, balki ular o‘zbek tilidagi nutq va
imlo qoidalarini o‘zlashtirishadi. 2023-yilgi ona tili darsligi bu jarayonni qulay va interaktiv
tarzda olib borishga yordam beradi.
1. Unli va undosh harflar nima?Unli va undosh harflar tilshunoslikda asosiy ikki guruhni
tashkil etadi.
Unli harflar — tovush chiqarishda havo erkin o‘tishi mumkin bo‘lgan harflardir. Unli
harflar yordamida so‘zlar ochiq va aniq talaffuz qilinadi. O‘zbek tilida unli harflar
quyidagilar: a, e, o, u, i, o‘. Unli harflar, tovushni hosil qilishda o‘rtacha va yuqori
tovushlarni yaratadi.
Undosh harflar esa tovush chiqarishda havo to‘siqlari hosil bo‘ladigan harflardir.
Undosh harflar, so‘zlarning boshlanishi yoki oxirida bo‘lib, ularning talaffuzini
qiyinlashtiradi. O‘zbek tilida undosh harflar juda ko‘p va ular bir nechta turli
shakllarda bo‘lishi mumkin (masalan, b, p, t, d, k, g va boshqalar).
2. Unli va undosh harflarni o‘rgatishning ahmiyati
Unli va undosh harflarni o‘rgatish o‘quvchilarning nafaqat imlo, balki talaffuz va nutq
qobiliyatlarini ham rivojlantiradi. Unli harflar orqali o‘quvchilar so‘zlarni o‘qishda yanada
osonlik bilan tushunishadi, undosh harflar esa so‘zlar orasidagi bog‘lanishni tashkil qiladi.
Shuning uchun bu harflarni mukammal o‘rgatish tilni aniq ifodalashda juda muhimdir.
3. 2023-yilgi darslikda unli va undosh harflar bo‘yicha mashqlar
Yangi darslikda unli va undosh harflar bilan ishlash uchun bir qator samarali mashqlar taklif
etiladi. Bu mashqlar o‘quvchilarni faol ishtirok etishga undaydi va ularning tilda tushunish
darajasini oshiradi.
A. unli va undosh harflar asosida so‘zlar yaratish
O‘quvchilar uchun birinchi bosqichda so‘z yaratish mashqlari qiziqarli bo‘ladi. Masalan,
o‘quvchilarga unli va undosh harflar beriladi, va ular bu harflardan to‘g‘ri so‘zlar hosil
qilishlari kerak. Misol uchun, "a" unli harfi va "b" undosh harfi berilganda, o‘quvchi "bosh",
"bar" kabi so‘zlarni yaratishi mumkin.
Bu mashq o‘quvchilarni harflar bilan ishlashga rag‘batlantiradi va ularning so‘z boyligini
oshiradi.
B. harflarni tushuntirish va tahlil qilish
O‘quvchilarga so‘zlar beriladi va ular har bir so‘zdagi unli va undosh harflarni tahlil qilib,
ularning o‘rnini aniqlashlari kerak. Masalan: "hayvon", "gul" yoki "qishloq" kabi so‘zlardan
o‘quvchilar unli va undosh harflarni ajratib ko‘rsatishlari kerak.
Bu mashq orqali o‘quvchilar harflarning qanday ishlatilishini va tilshunoslikni o‘rganishadi.
C. So‘zlar bilan jumlalar tuzish
So‘zlarni tushungan o‘quvchilar, ularni jumlalar bilan bog‘lashadi. Bu mashqning maqsadi
o‘quvchilarga unli va undosh harflar yordamida to‘g‘ri jumlalar tuzishni o‘rgatishdir. Misol
uchun: "Uchish — uchish bu — unli harflar." bu yerda o‘quvchi harflarni to‘g‘ri joylashtirishi
va jumla tuzish bo‘yicha o‘z mahoratini rivojlantirishi kerak.
138
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD, 6-SON (YOʻITJ)
D. Harflar o‘rnini to‘ldirish
Harflar o‘rnini to‘ldirish mashqi bolalarga imlo qoidalarini o‘zlashtirishda yordam beradi.
Masalan, "k_t_b" so‘zida o‘quvchi "i" va "o" harflarini to‘ldirib "kitob" so‘zini yaratishi kerak.
Bu mashq o‘quvchilarni yozishda xatoliklarni kamaytirishga undaydi.
E. Unli va undosh harflar bilan mustahkamlash mashqlari
O‘quvchilarga turli testlar, viktorinalar va yoritish mashqlari berilishi mumkin. Bunday
mashqlar o‘quvchilarga o‘z bilimlarini mustahkamlash, o‘zlashtirilgan materialni qayta ko‘rib
chiqish va mustahkamlash imkoniyatini yaratadi.
4. Unli va undosh harflar ustida ishlashda xatoliklar va ularni tuzatish yo‘llari
O‘qituvchilar bu mashqlarni o‘tayotganda o‘quvchilar tomonidan qilingan xatoliklarni
tuzatishga alohida e'tibor berishlari kerak. Misol uchun, ba'zi o‘quvchilar unli va undosh
harflarning o‘rnini chalkashtirib yuborishlari mumkin. Bunday vaziyatda ularni tushuntirib,
harflarning o‘zaro bog‘lanishini ko‘rsatish juda muhim.
Shuningdek, o‘quvchilarga tushuntirishda animatsiyalar, vizual materiallar va interaktiv
o‘yinlar qo‘llanishi, mashqlarni yanada qiziqarli va samarali qilishga yordam beradi.
Xulosa.Unli va undosh harflar o‘zbek tilining asosiy elementlaridan biridir va 3-sinf
o‘quvchilari uchun juda muhim. 2023-yilgi darslikda berilgan turli xil mashqlar va faoliyatlar
o‘quvchilarga bu harflarni o‘rganishda yordam beradi. Harflarni to‘g‘ri tanib olish, yozish va
o‘qish malakalarini rivojlantirish orqali o‘quvchilar tilni yaxshi tushunib, uning
imkoniyatlaridan to‘liq foydalanadilar. O‘qituvchilar bu mashqlarni o‘quvchilarning
ehtiyojlariga qarab moslashtirishlari mumkin, bu esa o‘quvchilarning har birining
muvaffaqiyatiga olib keladi.2023-yilgi ona tili darsligi, unli va undosh harflar bo‘yicha
samarali va qiziqarli mashqlarni taklif etadi. Bu mashqlar o‘quvchilarga harflarni to‘g‘ri tanib
olish, yozish va o‘qish ko‘nikmalarini rivojlantirishga yordam beradi. Darslikdagi turli xil
faoliyatlar va mashqlar orqali o‘quvchilar o‘z til bilimlarini mustahkamlab, tilda ifoda etish
malakalarini oshiradilar.
ADABIYOTLAR RO‘YXATI
1."O‘zbek tili grammatikasi" – Muallif: Sh. R. Sodiqov, Nashr: "O‘qituvchi" nashriyoti, 1984 yil.
2. "O‘zbek tilining imlo qoidalari" – Muallif: T. R. Zokirov, Nashr: "O‘qituvchi" nashriyoti, 1986
yil.
3. "Pedagogika va psixologiya asoslari" – Muallif: Sh. B. Sultonov, Nashr: "O‘zbekiston"
nashriyoti, 2007 yil.
4. "O‘zbek tilini o‘rganish metodikasi" – Muallif: M. O. Tursunov, Nashr: "G‘azalkhon"
nashriyoti, 2002 yil.
5. "Ona tili darsligi" – Mualliflar: Sh. O. Tursunov, M. X. Mirzayeva, Nashr: O‘qituvchi nashriyoti,
2023 yil.
