93
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD, 6-SON, 2-QISM (YOʻITJ)
ZAMONAVIY TA’LIMDA FUNKSIONAL SAVODXONLIK VA
TEXNOLOGIYALAR UYG‘UNLIGI
Isag‘aliyeva Sadafxon Muxammadaminovna
Farg‘ona davlat universiteti, Zoologiya va umumiy biologiya kafedrasi
o‘qituvchisi
Rasulova Mukammal Maxammadjon qizi
Farg‘ona davlat universiteti, Biologiya yo‘nalishi talabasi
https://doi.org/
10.5281/zenodo.15723139
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Qabul qilindi:11-iyun 2025 yil
Ma’qullandi: 13-iyun 2025 yil
Nashr qilindi: 23-iyun 2025 yil
Ushbu maqolada funksional savodxonlikning mazmuni,
uning asosiy yo‘nalishlari va zamonaviy ta’lim
texnologiyalari
bilan
uyg‘unlashuvi
yoritilgan.
Shuningdek,
raqamli
texnologiyalar
yordamida
o‘quvchilarda amaliy ko‘nikmalarni shakllantirish
yo‘llari tahlil qilingan.
KEY WORDS
Funksional savodxonlik, raqamli
texnologiyalar, ta’lim, ko‘nikma,
innovatsiya,
sun’iy
intellekt,
interaktivlik,
moliyaviy
savodxonlik,
sog‘lom
turmush,
ta’lim texnologiyalari.
XXI asr — axborot va texnologiyalar asri bo‘lib, bu davr insoniyat oldiga yangi talab va
vazifalarni qo‘ymoqda. Endilikda oddiy savodxonlik — o‘qish, yozish, sanash kabi ko‘nikmalar
bilan cheklanib qolish yetarli emas. Shaxs har tomonlama rivojlangan, jamiyat talablariga mos
va hayotiy muammolarni mustaqil hal qila oladigan bo‘lishi kerak. Bu esa funksional
savodxonlikning asosiy mezonidir. Bunday savodxonlikni shakllantirishda ta’lim
texnologiyalarining roli nihoyatda muhim.
Funksional savodxonlik asosida olingan bilimlardan o‘quvchilar kundalik hayotda, ish
faoliyatida, ijtimoiy munosabatlarda zarur bo‘lgan bilim, ko‘nikma va kompetensiyalarni
amalda qo‘llay olishidir. Uning asosiy yo‘nalishlari quyidagilardan iborat:[1]
Axborot bilan ishlash savodxonligi
: matnni tushunish, axborotni tahlil qilish va
undan foydalanish.
Moliyaviy savodxonlik
: pul mablag‘larini to‘g‘ri boshqarish, byudjet tuzish, sarmoya
kiritishni bilish.
Huquqiy savodxonlik
: o‘z huquq va majburiyatlarini bilish, huquqiy normalarni
tushunish va ularga amal qilish.
Raqamli savodxonlik
: zamonaviy texnologiyalar, internet va raqamli qurilmalardan
samarali foydalanish.
Sog‘lom turmush tarzi savodxonligi
: salomatlikni saqlash, xavfsizlik choralarini
ko‘rish, gigiyena va psixologik muvozanatni saqlash.
Tabiiy-ilmiy savodxonlik:
tabiiy fanlarga oid bo’lgan bilimlarga ega bo’lishi, idrok qila
olishi, hayotdagi qoidalarda qo‘llay olishi.Bu tushuncha o‘z ishiga tabiiy hodisalarni ilmiy
asosda izohlay olish, o‘z fikrlarini asoslash uchun ilmiy dalillardan foydalanish, zamonaviy
muammolarni hal etishda tabiiy ilmdan foydalanish, ilmiy bahs-munozaralar jarayonida
bilimlarni sinovdan o‘tkazish va vaqtida asoslab bera olish.
Matematik savodxonlik:
turli biologik tushunchalarni matematik bilimlar doirasida
muammosini hal eta olish, statistik taxlillarini amalga oshirish jarayoni
94
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD, 6-SON, 2-QISM (YOʻITJ)
Bu savodxonlik turlari o‘zaro bog‘liq bo‘lib, har biri insonning ijtimoiy faoliyatida alohida
ahamiyatga ega.
Zamonaviy dunyoda oddiy o‘qish va yozishni bilishning o‘zi yetarli emas. Hayotda to‘g‘ri
qaror qabul qilish, muammoni tahlil qilish va axborotni ongli tarzda qo‘llash ko‘nikmalari
zarur bo‘lib bormoqda. Ana shu yerda funksional savodxonlik tushunchasi o‘rtaga chiqadi. Bu
— insonning kundalik hayotda duch keladigan vaziyatlarda, turli sohalarda o‘z bilim va
malakalarini to‘g‘ri ishlatish qobiliyatidir.
Bugungi kunda ta’lim texnologiyalari ham katta sur’atda rivojlanmoqda. Interaktiv ta’lim
vositalari, raqamli platformalar, sun’iy intellekt yordamida yaratilgan dasturlar — bularning
barchasi o‘quv jarayonini yangi bosqichga olib chiqmoqda. Endi darslar faqat doska va bo‘r
bilan emas, balki mobil ilovalar, onlayn kurslar, virtual haqiqat texnologiyalari orqali ham
o‘tilmoqda.
Funksional savodxonlik bilan zamonaviy texnologiyalar uyg‘unlashganda esa haqiqiy
natijaga erishish mumkin bo‘ladi. Masalan, raqamli savodxonlikni rivojlantirish orqali
o‘quvchilar internetdagi berilayotgan axborotni tahlil qilishni, yolg‘on va haqiqatni ajrata
olishni o‘rganadilar. Yoki sun’iy intellekt asosida ishlaydigan dasturlar orqali har bir
o‘quvchiga individual yondashuvni ta’minlash mumkin — bu esa o‘quv natijalarini sezilarli
darajada yaxshilaydi.[4]
Yana bir muhim jihat shundaki, texnologiyalar orqali o‘rgatilayotgan funksional savodxonlik
faqat nazariy bilim emas, balki amaliy ko‘nikmaga aylanadi. Masalan, o‘quvchilar moliyaviy
savodxonlik bo‘yicha simulyatsiyalar orqali kundalik xarajatlarni qanday boshqarishni
o‘rganadilar. Yoki sog‘lom turmush tarziga oid dasturlar orqali o‘z hayotini tartibga solishni
boshlaydilar.[2]
Xulosa qilib aytganda, funksional savodxonlik va ta’lim texnologiyalarining uyg‘unlashuvi
zamonaviy ta’limning asosiy yo‘nalishlaridan biri bo‘lib, u nafaqat bilim berish, balki hayotga
tayyorlash vazifasini bajaradi. Bu esa har bir o‘quvchining kelajakda ongli, mustaqil va
mas’uliyatli shaxs bo‘lib shakllanishiga xizmat qiladi
Funksional savodxonlik—bu hayotiy zarurat. Texnologiyalar esa bu savodxonlikni samarali,
qiziqarli va har tomonlama rivojlantirish vositasi. Ikkalasining uyg‘unligi orqali nafaqat bilimli,
balki mustaqil fikrlay oladigan, jamiyatga foydali shaxslar yetishib chiqadi. Shu bois bu
yo‘nalishda islohotlarni yanada chuqurlashtirish va amaliyotga tatbiq qilish hozirgi davrda
dolzarb masala bo‘lib qolmoqda.[3]
Zamonaviy texnologiyalar funksional savodxonlikni oshirishda quyidagi yo‘llar bilan
yordam beradi:
Shaxsiy yondashuv
: Sun’iy intellekt asosidagi tizimlar har bir o‘quvchining ehtiyojiga
mos o‘quv materiallarini taqdim etadi.
Real hayotga yaqinlashish
: Simulyatsiya va virtual muhitlar orqali o‘quvchilar real
hayotdagi muammolarni echishga o‘rganadilar.
Interaktivlik va faollik
: Onlayn testlar, o‘yinli topshiriqlar, “gamification”
(o‘yinlashtirish) metodlari o‘quvchini jalb qiladi.
Axborotni tahlil qilish ko‘nikmasi
: Internet resurslari orqali turli manbalardagi
ma’lumotlarni taqqoslash va tahlil qilish imkoniyati paydo bo‘ladi
XXI asrda jamiyat taraqqiyoti va shaxs kamoloti uchun oddiy savodxonlik emas, balki
funksional savodxonlik muhim omilga aylanmoqda. Bunday savodxonlik turmushda to‘g‘ri
qaror qabul qilish, muammoni mustaqil hal etish va axborotni ongli tahlil qilish ko‘nikmalarini
o‘z ichiga oladi. Texnologiyalarning jadal rivoji esa bu jarayonni samarali, interaktiv va
hayotga yaqinlashtirilgan holatda tashkil etish imkonini bermoqda.[4]
Ta’limda funksional savodxonlik va texnologiyalar uyg‘unligi orqali shaxsning bilim,
ko‘nikma va kompetensiyalari har tomonlama rivojlanadi. Bu esa nafaqat o‘quvchilarni
hayotga tayyorlaydi, balki ularni jamiyatda faol, mas’uliyatli va ongli ishtirokchiga
aylantiradi.Zamonaviy ta’lim texnologiyalarini amaliyotga chuqur tatbiq etish, funksional
95
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD, 6-SON, 2-QISM (YOʻITJ)
savodxonlikni shakllantirishda barqaror yondashuvni yo‘lga qo‘yish — bugungi kunning
asosiy vazifalaridandir. Shu bois, pedagoglar, ta’lim siyosatini ishlab chiquvchilar va ota-
onalar bu borada birgalikda harakat qilishlari, o‘quvchilarning raqamli, moliyaviy, huquqiy va
boshqa zamonaviy savodxonliklarini rivojlantirishga alohida e’tibor qaratishlari zarur.
Yangi avlod — bu yangi yondashuvlar bilan tarbiyalanadigan, mustaqil va ijtimoiy faol
shaxsdir. Ana shunday shaxsni yetishtirish funksional savodxonlik va texnologik
yondashuvlar uyg‘unligisiz mumkin emas.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati:
1. Азимов Э. Г., Щукин А. Н. Новый словарь методических терминов и понятий (теория и
практика обучения языкам). М.: Икар, 2009. 448 с.
2. Incheon declaration/ Education 2030: Towards inclusive and equitable quality education
and lifelong learning for all (Word Education Forum, 19-22 may 2015, Incheon, Republic of
Korea). - 48 p.
3. Isag‘aliyeva S.M. Ta‘lim tizimi samaradorligini oshirishning zamonaviy yo‘llari //Ijodkor
o‘qituvchi jurnali. 2022. №23, 427-431 b.
4. Isag‘aliyeva S. Functional literacy as a factor of formation of practical competences. / I
International Scientifics and Practical Conference «Challenges and problems of modern
science»,
October
13-14,
2022,
London,
United
Kingdom.
127
p.
https://doi.org/10.5281/zenodo.7226182.
