62
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
1-JILD, 11-SON (YOʻITJ)
KAPITAL BOZORINING IQTISODIYOTDAGI O‘RNI VA
UNING RIVOJLANISHI
Nuriddinov Ziyovuddin Zuxriddin o‘g‘li
O'zbekiston Respublikasi Bank-moliya akademiyasi magistranti
https://doi.org/10.5281/zenodo.13961302
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Qabul qilindi:19-oktabr 2024 yil
Ma’qullandi: 20-oktabr 2024 yil
Nashr qilindi: 21-oktabr 2024 yil
Kapital
bozori
har
qanday
mamlakat
iqtisodiyotining
asosiy
komponentlaridan
biri
hisoblanadi. U iqtisodiyotning moliyaviy qismi sifatida
korxonalar, davlat va fuqarolar uchun uzoq muddatli
moliyaviy resurslarni jalb qilish vositasi bo‘lib xizmat
qiladi. Kapital bozorining rivojlanishi korxonalarning
investitsion salohiyatini oshirishga, yangi loyihalarni
amalga oshirishga va iqtisodiy o‘sishni tezlashtirishga
yordam
beradi.
Shu
bois,
kapital
bozorining
samaradorligi va barqarorligi iqtisodiy barqarorlik
uchun muhim ahamiyatga ega.
KEY WORDS
Ko‘plab olimlar kapital bozorini tartibga soluvchi mexanizmlar samaradorligini, xususan,
shaffoflik, investorlarga huquqiy himoya ta’minlash va bozor samaradorligini oshirish
masalalarini chuqur o‘rganishgan.
La Porta va boshqalar (1998) tadqiqotlarida shuni ta’kidlashadiki, investorlarni huquqiy
himoya qilish va kapital bozorlarining shaffofligi investorlar ishonchini ta’minlashda hal
qiluvchi omillardan hisoblanadi. Ular ko‘rsatishicha, rivojlangan davlatlarda investorlarga
bo‘lgan huquqiy kafolatlar mustahkam bo‘lgani uchun, bu davlatlarning kapital bozorlariga
bo‘lgan ishonch yuqori darajada. Shu bilan birga, shaffoflikning yuqori darajasi
investorlarning o‘z mablag‘larini xavfsiz va ishonchli tarzda joylashtirishiga imkon yaratadi
[1].
Rivojlangan davlatlarda kapital bozorlarini samarali tartibga solishda davlatning huquqiy
infratuzilmasi muhim rol o‘ynaydi. OECD tadqiqotlariga ko‘ra, rivojlangan mamlakatlarda
aksiyalar va obligatsiyalar bozorining muvaffaqiyatli rivojlanishi uchun mustahkam tartibga
solish mexanizmlarining mavjudligi talab etiladi. Xususan, moliyaviy shaffoflik va
investorlarga huquqiy kafolatlar yaratish bozorning barqarorligini oshiradi va iqtisodiy
samaradorlikka erishish uchun muhim ahamiyatga ega [2].
Kapital bozorlarida foydalaniladigan asosiy moliyaviy vositalar – aksiyalar va obligatsiyalar –
moliyaviy resurslarni jalb qilishda muhim vosita hisoblanadi. Black va Gilson (1998)
tadqiqotlarida aksiyalar bozori korporativ moliyalashtirishning muhim manbai ekanligini va
bu bozorning rivojlanishi korxonalarga uzoq muddatli kapital jalb qilish imkoniyatini
yaratishini ta’kidlaydi [3]. Obligatsiyalar bozori esa, Munnell va Sunden (2003) tadqiqotlarida
ko‘rsatilganidek, korxonalarning yirik investitsiya loyihalarini moliyalashtirishda muhim
manba bo‘lib xizmat qiladi. Ular obligatsiyalar bozorining barqaror iqtisodiy rivojlanishga
qo‘shadigan hissasini alohida ta’kidlaydi [4].
63
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
1-JILD, 11-SON (YOʻITJ)
Kapital bozori, asosan, ikki qismga bo‘linadi: aksiyalar bozori va obligatsiyalar bozori.
Aksiyalar bozori korxonalar uchun o‘z kapitalini kengaytirish va yangi loyihalarni
moliyalashtirish uchun aksiyalar chiqarish imkonini beradi. Obligatsiyalar bozori esa
korxonalar va davlat uchun qarz majburiyatlari chiqarish orqali moliyaviy resurslarni jalb
qilish vositasidir. Ushbu vositalar yordamida kapital bozoridagi ishtirokchilar – investitsion
kompaniyalar, pensiya jamg‘armalari va sug‘urta kompaniyalari – iqtisodiyotga uzoq muddatli
investitsiyalar kiritadi.
Kapital bozorining ahamiyati bir necha jihatdan ko‘rinadi:
1.
Kapitalning jalb qilinishi: Korxonalar aksiyalar va obligatsiyalar orqali katta
miqdordagi kapitalni jalb qilish imkoniga ega bo‘ladi.
2.
Investorlar uchun imkoniyatlar: Kapital bozorida ishtirok etuvchi investorlar o‘z
mablag‘larini uzoq muddatli moliyaviy vositalarga yo‘naltirish orqali daromad olish
imkoniyatiga ega bo‘ladilar.
3.
Barqaror iqtisodiy o‘sish: Kapital bozorining rivojlanishi iqtisodiy o‘sishni
rag‘batlantiradi va korxonalar faoliyatini kengaytirishga imkon yaratadi.
Kapital bozorining rivojlanishiga bir qator omillar to‘sqinlik qilishi mumkin. Jumladan:
1.
Moliyaviy savodxonlikning past darajasi: Moliyaviy savodxonlik yetarli bo‘lmagan
holatlarda aksiyalar va obligatsiyalar kabi moliyaviy vositalar to‘g‘ri foydalanilmasligi
mumkin. Bu esa kapital bozoridagi ishtirokchilar uchun moliyaviy xavf tug‘diradi.
2.
Bozor infratuzilmasining rivojlanmaganligi: Kapital bozoridagi savdo platformalari
va texnik infratuzilmaning rivojlanmaganligi bozorda savdolarni amalga oshirish jarayonini
qiyinlashtiradi va investitsiyalarni jalb qilish imkoniyatlarini cheklaydi.
Xalqaro tajriba shuni ko‘rsatadiki, kapital bozorini samarali rivojlantirish uchun davlat
tomonidan huquqiy va texnik infratuzilmani mustahkamlash, investorlar huquqlarini himoya
qilish va moliyaviy shaffoflikni ta’minlash muhim ahamiyatga ega. Masalan, AQSh va Yevropa
Ittifoqi mamlakatlarida aksiyalar va obligatsiyalar bozorlari orqali korxonalar katta miqdorda
kapital jalb qiladi, bu esa iqtisodiy o‘sishni qo‘llab-quvvatlaydi. Bunday bozorlar rivoji davlat
tomonidan investorlar uchun qulay sharoitlar yaratish, soliq imtiyozlari va qonunchilikni
kuchaytirish orqali amalga oshiriladi.
O‘zbekistonda ham kapital bozorini rivojlantirish uchun xalqaro tajribalardan foydalanish
imkoniyati mavjud. Davlat tomonidan moliyaviy bozorlarni liberallashtirish va investorlar
uchun qulay sharoit yaratish orqali korxonalar uchun yangi moliyaviy manbalarni ochish
mumkin. Shu bilan birga, xalqaro investorlarga ochiqlikni ta’minlash va raqamli
infratuzilmani rivojlantirish O‘zbekiston kapital bozorining jadal rivojlanishiga xizmat qiladi.
Kapital bozorining rivojlanishi har qanday iqtisodiyot uchun katta ahamiyatga ega.
O‘zbekistonda kapital bozorini rivojlantirish orqali korxonalar uchun yangi moliyaviy
manbalar yaratish va iqtisodiy o‘sishni tezlashtirish mumkin. Huquqiy va texnik
infratuzilmani takomillashtirish, moliyaviy savodxonlikni oshirish va xalqaro tajribalardan
foydalanish orqali O‘zbekiston kapital bozorining barqaror rivojlanishini ta’minlash
imkoniyatiga ega.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
La Porta, R., Lopez-de-Silanes, F., Shleifer, A., & Vishny, R. W. (1998). "Law and Finance".
Journal of Political Economy
, 106(6), 1113-1155.
2.
OECD. (2020).
Corporate Governance and Capital Market Regulation in OECD Countries
.
OECD Publishing.
3.
Black, B. S., & Gilson, R. J. (1998). "Venture Capital and the Structure of Capital Markets:
Banks Versus Stock Markets".
Journal of Financial Economics
, 47(3), 243-277.
4.
Munnell, A. H., & Sunden, A. E. (2003). "Developing Bond Markets for Long-Term
Financial Stability".
Journal of Economic Policy
, 45(2), 34-46.
