168
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
1-JILD, 12-SON (YOʻITJ)
DONLI XOMASHYOLAR VA BUG‘DOY DONI
Qo‘chqorova Zebo Farhod qizi
QDU 3-kurs talabasi
ILmiy maslaxatchi:
Eshmuratov Marat Tangatarovich
QDU "Kimyo texnologiya" kafedrasi assistenti.
https://doi.org/10.5281/zenodo.14180471
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Qabul qilindi: 9-noyabr 2024 yil
Ma’qullandi: 10-noyabr 2024 yil
Nashr qilindi: 18-noyabr 2024 yil
Donli
mahsulotlar
tarkibidagi
mineral
moddalar,ularning xususiyatlari va donli ekinlar nima
uchun kerakligi haqida qisqacha malumotlar berib
boriladi,donli ekinlar nafaqat oziq-ovqat mahsulotlari
tarkibidagi
ahamiyati
balik
uning
insonlar
organizmida tutgan o‘rni haqida maqolada aytib
o‘tiladi
.
KEY WORDS
Don
inson
ozuqasining
asosi,hamda
yem-xashak
bazasi,donli ekinlar oqsil va
uglevodlar
manbayi,botonik
xususiyatlari,bug‘doy
donining
tuzilishi,turlari,tegishli
standartlar,don sifatini baholash.
Don-qishloq xo‘jalik ishlab chiqarishining muhim mahsuloti,inson ozuqasining asosi
bo‘lib,mahsuldor chorvachilikni rivojlantirish uchun yem-xashak bazasi hisoblanadi.Don
ekinlarining o‘ziga xos tomoni-inson organizmi uchun o‘ta qimmatli organik moddalarni
sintezlashdan iborat.Donda boshqa dehqonchilik mahsulotlariga qaraganda ko‘p miqdorda
quruq moddalar mavjud bo‘lib,yetilgan don massasining 85% ini tashkil qiladi.Donli ekinlar
doni tarkibida 10-15%, dukkakli ekinlar doni tarkibida 28-30% yuqori sifatli oqsil
mavjud.Donli ekinlar insonning ovqatlanishi uchun oqsil va uglevodlar manbayi va yuqori
sifatli omixta yem mahsulotlari ishlab chiqarish uchun alo darajali xomashyosi
xisoblanadi.Don mahsulotlariga don va donlarni qayta ishlab olingan mahsulotlar-
un,yorma,non va makaron mahsulotlari kiradi.Botonik xususiyatlarga ko‘ra donlar asosan
3guruhga bo‘linadi:
1.Boshoqli ekinlar-bug‘doy,javdar,makkajo‘xori,sholi,arpa,tariq va suli.
2.Dukkakli ekinlar-no‘xat,loviya,mosh,yasmiq,soya.
3.Marjumak ekinlar-grechka.
Kimyoviy tarkibiga ko‘ra donlarni uch guruhga bo‘lish mumkin:kraxmalga boy (boshoqli
ekinlar va grechka),oqsilga boy (dukkakli ekinlarning urug‘lari),yog‘ga boy (yog‘li ekinlarning
urug‘lari).Bug‘doy donining tuzilishi va kimyoviy tarkibi.Bug‘doy eng muhim oziq-ovqat ekini
hisoblanadi. U dunyo bo‘yicha, shu jumladan,MDH mamlakatlarida, don ishlab chiqarishda
birinchi o‘rinni egallaydi.Bug‘doyning asosiy xossalari bo‘lib, donning tuzilishi va kimyoviy
tarkibi, tashkil qiluvchi to‘qimalarning tuzilishi va tarkibi hisoblanadi.Bug‘doyning aleyron
qatlami tarkibini oqsillar,yog‘lar,qandlar,selluloza va mineral moddalar tashkil etadi.Aleyron
169
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
1-JILD, 12-SON (YOʻITJ)
qatlami don massasining 4 dan 90%gacha miqdorini tashkil qiladi.Bug‘doy donining ichki
qismini to‘liq endosperm egallaydi.Endosperm kraxmal va oqsil zarrachalari bilan to‘lgan
katta hujayralardan iborat.Endospermning rangi oq yoki biroz sariqroq,shaffof unsimon yoki
qisman shaffof bo‘lishi mumkin.U 78-82% kraxmal, 2% atrofida qand, 13-15% oqsillar, 0,3-
0,5% mineral moddalar , 0,5-0,8% yog‘, 0,1-0,15% sellulozadan iborat.Bug‘doy asosan 2 turga
bo‘linadi qattiq va yumshoq.
Bug‘doy donidan tayyorlanga un mahsulotlaridan ko‘plab non mahsulotlarini tayyorlash
mumkin.Yumshoq
bug‘doydan
tayyorlangan
undan
sifatli
non
mahsulotlar
tayyorlanadi.Respublikamizda ekilayotgan bug‘doylarning deyarli 90% ini yumshoq
bug‘doylar tashkil etadi.Yumshoq bug‘doy lotincha Triticum aistivum deb ataladi.Asosan
qattiq bug‘doylardan tayyorrlangan unlarni makaron mahsulotlarini olish uchun qo‘llaniladi.
Donni saqlash:Don yetishtiriladigan hududlarda donni saqlash mexanizatsiyalashtirilgan
omborxonalarga ega don qabul qilish maskanlarida,shuning bilan birga, donni istemol qilish
va qayta ishlash jarayonida katta quvvatli elevatorlarda amalga oshiriladi.Donni saqlash
omborxonalarida quritgichlar va faol shamollatish qurilmalari bo‘lishi kerak
bo‘ladi.Tozalangan don quritilganda va shamollatiladigan omborxonalarda saqlanganda
yetilish
jarayoni
tezlashadi.Barcha
don
ekinlariga
mos
tarzda
standartlar
tasdilangan.Bug‘doyga esa bitta standart-GOST 9353 tasdiqlangan.
Xulosa
Yuqorida qayd etilgan ma'lumotlarni hisobga olgan holda, shunday xulosaga kelish mumkinki,
donli mahsulotlar tarkibida mineral moddalar ancha ko‘p bo‘ladi. Shuning uchun har bir
mahsulotni o‘z vaqtida istemol qilish kerak.Bu mahsulotlar tarkibidagi minerallar organizm
uchun juda zarur. Mineral moddalar va oqsillar sog‘liqqa shu bilan bir qatorda insonning
turmush tarziga ham katta ta'sir ko‘rsatadi. Donli mahsulotlarni yanada yaxshilash va sifatli
don mahsulotlarini ko‘paytirish uchun dehqon xo‘jaligiga katta etibor qaratilmoqda
Foydalanilgan adabiyotlar.
1.Vasiev.M, Dodaev.Q, Isabaev.I, Sapaeva.Z, Gulyamova.Z,
《
Oziq-ovqat texnologiyasi asoslari
》
Darslik.Voris nashriyoti.Toshkent-2012-yil,400-b
2.Adizov R.T
《
Don va don mahsulotlarini saqlash texnologiyasi.Darslik. "Fan". Toshkent-2012-
yil 432-b
