38
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
1-JILD, 13-SON (YOʻITJ)
SENSOR, TAYANCH–HARAKAT, INTELEKT VA NUTQ
BUZILISHLARI QOʻSHILIB KELGAN MUJASSAM NUQSONLI
BOLALARI
Rustamova Azizabonu Gʻulom qizi
Jizzax Davlat Pedagogika Universiteti
Pedagogika va psixologiya fakulteti
(Defektologiya)Logopediya yoʻnalishi 4-bosqich talabasi
https://doi.org/10.5281/zenodo.14203598
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Qabul qilindi: 9-noyabr 2024 yil
Ma’qullandi: 19-noyabr 2024 yil
Nashr qilindi: 21-noyabr 2024 yil
Sensor, tayanch-harakat va Intellektida nuqsoni
bo'lgan
bolalami
aqliy
rivojlantirish
va
korreksiyalash bo'yicha ishlarni tashkil etish
bolalarning kognitiv faolligini oshirishga, umumiy
intellektual
qobiliyat
va
ko'nikmalarini
shakllantirishga, jismoniy rivojlanishga va sog'lig'ini
yaxshilashga, o'z-o'zini hurmat qilishni, o'zini o'zi
tuzatishga qaratilgan hamda xabardorlik, hissiy
barqarorlik va o'z-o'zini tartibga solishning
shakllanishi,
rivojlanish
kechikishini
ma'lum
darajada qoplashga imkon beradi.
KEY WORDS
tug'ma nogironlar yoki orttirilgan
nogironliklar, sensor, intelekt,
nuqsonli
bolalar,
Eshitish
analizatori, karlik.
KIRISH
Bugungi kunda jahonda tug'ma nogironlar yoki orttirilgan nogironliklar soni ham ortib, ularni
davolashga, yo'qotilgan funktsional imkoniyatlarini qayta tiklashga qaratilgan chora-tadbirlar
ham turlicha ko'rinish olmoqda. Bularning hammasi nogironlik muammosining
ko'lamdorligidan darak beradi va nogiron va jismoniy imkoniyati cheklangan shaxslarga
ko'maklashish hamda ularning atrofidagilarga ta'sir o'tkazish bo'yicha davlat darajasida
kompleks chora-tadbirlar ko'rishni taqazo qiladi. Mazkur zaruratdan kelib chiqib, nogiron va
jismoniy imkoniyati cheklangan o'quvchilar tayyorgarlik darajasini baholab beruvchi adaptiv
jismoniy tarbiyaning klaster dasturini ishlab chiqilishi o'qitish samaradorligini oshirishda
muhim ahamiyat kasb etadi.
Hozirda eshitish qobiliyati buzilishining barcha sabablari oxirigacha aniqlanmagan. eshitish
qobiliyatining buzilishi tug'ma va orttirilgan bo'ladi. Onaning kasalliklari yoki homiladorlik
davrida uning turli kimyoviy dorilarni qabul qilishi, bolaning tug'ilishida shikastlanishi tug'ma
patalogiyaga sabab bo'lishi mumkin. eshitish qobiliyati buzilishining oilaviy irsiy shakllari
ham uchraydi. Odatda, orttirilgan patalogiya yuqumli kasalliklar asoratlari, kimyoviy
zaxarlanish, shikastlanish va asab tizimi kasalliklari oqibatida kelib chiqadi.
Maqsad:
Sensor tizimida nuqsoni bo'lgan bolalarning funktsional va jismoniy tayyorgarlik
ko'rsatkichlarini kompleks nazorat qilish.
ASOSIY QISM
Intellektida nuqsoni bo'lgan bolalaming o'ziga xos xususiyatlari murakkablik tamoyillari va
individual yondashuv asosida psixologik va pedagogik yordamni tashkil etish zarurligini,
zamonaviy korreksiyalash va bilish jarayonlarini rivojlantirish texnologiyalarini yaxshi
39
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
1-JILD, 13-SON (YOʻITJ)
biladigan va intellektida nuqsoni bo'lgan bolalarga yordam bera oladigan mutaxassislarning
ko'p tarmoqli guruhining mavjudligi ma'lum.
Intellektida nuqsoni bo'lgan bolalar bilan ishlaydigan pedagog -psixolog o'z oldiga
o'quvchilarini maxsus maktabda o'qishga tayyorlash, kelajakda esa ishlab chiqarish, ijtimoiy-
maishiy mustaqil hayotga va mehnatga tayyorlash vazifasini qo'yadi. Bu bolalarning
rivojlanish nuqsonlarini to'liq tuzatish va kompensatsiyasini, barcha aqliy rivojlanishini
normal holatga maksimal yaqinlashtirishni talab qiladi.
Aqliy rivojlanish buzilishlarining oldini olishda hal qiluvchi rolni bolaning rivojlanishidagi
ikkilamchi og'ishlarning oldini olishga imkon beradigan tuzatish va tarbiyaviy ishlarning eng
erta boshlanishi o'ynaydi. So'nggi yillarda mamlakatimizda aqliy zaifligi engil bo'lgan bolalar
soni oshdi. Ulardan ba'zilari korreksiyalash ta'lim guruhlari yetarli emasligi sababli
maktabgacha ta'lim muassasalarida maxsus psixologik va pedagogik yordam olish
imkoniyatiga ega emaslar.
Binobarin, hozirgi vaqtda aqli zaif bolalarni rivojlantirish va korreksiyalash vazifasi pedagog
psixologlardan puxta o'ylangan, ilmiy asoslangan, izchil qo'llaniladigan uslubiy tizimga ega
bo'lishni talab qiladi.
Eshitish tizimining zararlanishi tovushlarni idrok qilishga ta'sir qiladi. Odatda, karlikning
tug'ma shakllarida vestibulyar funksiya zararlanmaydi, orttirilgan karlikda esa, u zararlangan
bo'ladi. Karlik sog'liq darajasining pasayishiga kuchli ta'sir qiladi.
Eshitish analizatori bilan organizmning boshqa a'zolari va tizimlari orasidagi anatomik -
fiziologik bog'lanishni tahlil qilishning ko'rsatishicha, eshitish a'zosining zararlanishi:
• eshitishni keltirib chiqarishga reflektor harakat ta'sirlanishi;
• muvozanatni his qilishi;
• kozni harakatlantiruvchi muskullar vazifalari;
• oral, artikulyatsion, farinlaringial muskullar vazifalari;
• ekstrapiramida tizimini ta'minlovchi beixtiyor harakatlar;
organizm vegetativ ta'sirlanishining buzilishiga olib kelishi mumkin.
Karlarni jismoniy tarbiyalash uslubiyatining o'ziga xos xususiyatlari quyidagi qoidalarga
asoslanadi:
• Oʻqituvchi belgiga oid nutqqa ega bolishi lozim;
• Karlar bilan mashg'ulotlar qulay korgazmali tushunchaga oid axborotni juda puxta ishlab
chiqishni talab qiladi;
• Videomateriallar (ko'z bilan kuzatiladigan obrazlar) zahirasidan juda keng foydalaniladi;
• O'rganilayotgan mahorati doimo korgazmali namoyish qilinadi;
• Oʻqituvchining o'quvchilar bilan munosabatida (masalan, yangi dars o'tganida) yaxshi
yoritilgan joyni tanlashi, o'quvchilar uning yuzi va lablari (artikulyatsiyasi)ni yahshi
ko'rishlari uchun o'qituvchi ular bilan yuzma-yuz turishi lozim;
• So'z bilan tushuntirganda oʻz artikulyasiyasi ifodali boʻlishini esdan chiqarmasligi: sekin va
aniq so'zlashi kerak;
• Nutqni mos mimika ifodalari va imo-ishoralar bilan toʻldirish;
• Ko'rib chiqilayotgan masala mavzusiga taalluqli boʻlmagan mimika va imo- ishoralardan voz
kechish;
• Oʻqituvchi-oʻquvchi bilan munosabati jarayonida ularning koʻzlari (qayta ta'sirlanish)ni
ko'rib turishi lozim;
• Oʻqituvchi vaqti-vaqti bilan oʻquvchilardan ularning o'tilayotgan darslarni qanday
tushunayotganliklarini so'rab turishlari lozim;
Oʻquvchilarning to'g'ri tushunayotganliklariga ishonch hosil qilish uchun, ayniqsa, so'z
shikastlanishlarning oldini olish to'g'risida ketayotgan bolsa, yaxshisi ikki martalab tekshirish;
Intellektida nuqsoni bo'lgan bolalar bilan ishlashni tashkil qilishda o'qituvchi-psixologning
faoliyati har bir bolaga jismoniy, aqliy va axloqiy rivojlanishning maksimal darajasini
ta'minlashga qaratilgan. Har bir bolaning individual imkoniyatlarini inobatga olgan holda
40
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
1-JILD, 13-SON (YOʻITJ)
bolalarni rivojlantirish va maktabga tayyorlashda ikkilamchi og'ishlarni tuzatish,
kompensatsiya qilish va oldini olishga qaratilgan tarbiyaviy ishlarni tashkil etish.
XULOSA
Intellektida nuqsoni bo'lgan bolaning shaxsiyatini shakllantirishning muhim omili nafaqat
keng qamrovli tarbiya, balki maxsus ta'limning ajralmas tizimi tamoyiliga psixologik va
pedagogik ta'sirni tashkil etishdir. Shu bilan birga, natija ma'lum ko'nikmalar, qobiliyatlar, fe'l
-atvor xususiyatlarida emas, balki bolaning atrofdagi haqiqat bilan aloqalari va
munosabatlarining butun majmuasini qayta tiklaydigan shaxsning yangi shakllanishida
namoyon bo'ladi.
Tarbiyaning o'z vaqtida to'g'ri tashkil etilishi, tuzatuvchi va pedagogik ta'sirning imkoni
boricha erta boshlanishi bilan, bolalarda ko'plab aqliy rivojlanish og'ishlarini tuzatish va hatto
oldini olish mumkin.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR ROʻYXATI:
1. Гаврилушкина О.П., Соколова Н.Д. Воспитание и обучение умственно отсталых
дошкольников: Кн. для воспитателя. - М., 2005. - 72 с
2. Зиновьева М.В., Никифорова Г.В. Специфика деятельности педагога-психолога в
условиях введения ФГОС // Справочник педагога-психолога. Школа. - №4.
3. Кулагина И.Ю. Возрастная психология (Развитие ребенка от рождения до 17 лет):
учебное пособие. М.: Изд-во РОУ, 2006. 180с.
