146
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
1-JILD, 13-SON (YOʻITJ)
QARAQALPAQSTAN AYMAǴINDA AKVAPONIKA
SISTEMASINDA SAZAN BALIQ ( CYPRINUS CARPIO L )
JETISTIRIWDIŃ DÁSLEPKI NÁTIYJELERI
1. Asanov I. A.., 1. Tlewbergenov D. P.., 2. Genjebaev M. S .,
1.Ózbekstan Respublikası Ekologiya, qorshaǵan ortalıqtı qorǵaw hám
ıqlım ózgeriwi minstrligi janındaǵı Aralboyı xalqaralıq innovatsiya
orayı
2. Berdaq atındaǵı Qaraqalpaq mámleketlik universiteti
https://doi.org/10.5281/zenodo.14258438
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Qabul qilindi: 9-noyabr 2024 yil
Ma’qullandi: 19-noyabr 2024 yil
Nashr qilindi: 30-noyabr 2024 yil
Bul maqalada jańa Akvaponika joybarı tiykarında Aral
boyı
aymaǵında
intensiv
texnologiyalardan
paydalanǵan halda balıq jetistiriw hám bul joybardıń
nátiyjeliligi haqqında maǵlıwmatlar berilgen.Sonıń
menen birge akvaponika háwizlerinde jetilistirip
atrǵan sazan balıǵınıń morfologiyası hám oǵan berilip
atrǵan kombikorm azıǵınıń quramı haqqında ilimiy
maǵlıwmatlar statistikası haqqında jazılǵan.
KEY WORDS
Intensiv texnologiya, innovatsiya,
gidroponika, simbiotik, sistema,
integratsiya, airator, meristik,
plastik belgiler,abiotik.
Kirisiw
. Ózbekstan Respublikası Ekologiya, atirap ortalıqtı qorǵaw hám klimat ózgeriwi
minstrligi Aral boyı xalq-ara innovatsiya orayı( IICAS ) aymaǵında ) 2024-jıl fevral ayında
Birlesken milletler shólkeminiń rawajlanıw programmaası (PROON ),Birlesken Milletler
Shólkeminiń xalıq fondı (UNFPA) hám usı shólkemniń azıq-awqat hám awıl xojalıǵı shólkemi
(FAO) qospa programması ortasında jańadan “Aqıllı akvaponika sistemasın jaratıw” joybarı
islep shıǵıldı.
Bul joybardı ámelge asırıwdaǵı tiykarǵı wazıypalardıń biri Aral boyı region jámáátlerinde
ekonomikalıq hám azıq-awqat qáwipsizligi máselelerin sheshiw ushın olardıń potensialın
bekkemlew arqalı xalıqtıń dóretiwshilik hám innovatsiyalıq potensialın ilgeri súriwden ibarat
bolıp tabıladı.
Akvaponika-
bul balıq hám ósimliklerdi organikalıq túrde kóbeytiwdiń jabıq sisteması bolıp,ol
balıqshılıq hám gidroponikanı simbiotik tárizde birlestirip, fermerlerge suw hám azıqlıq
minimal talaplar menen integratsiyalasqan ortalıqta balıq hám ósimlikler jetistiriw
imkaniyatın beriwshi sistema bolıp tabıladı.
147
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
1-JILD, 13-SON (YOʻITJ)
Sonǵı jıllarda mámleketimizde jıldan-jılǵa kemeyip baratırǵan suw resursları hám olardan
ónimli paydalanıw
boyınsha ekologik taza texnologiyalardı engiziwde innovatsion
akvaponika sisteması jaratıldı.Joybardı ámelge asırıw shın Aral boyı innovatsiya orayı
aymaǵında 378 m
3
maydanda háwiz kólemi 100 m
3
bolǵan aqıllı akvaponika sisteması qurıldı
(1-súwret ).
1-súwret. Akvaponika háwizleri
Innovatsion texnologiyalardı qollaw arqalı ıssıxanadaǵı arnawlı háwizlerde sazan balıqları
jetistirilmekte. Bul háwizler sanı 4 ew bolıp, biykligi 110 s m, diametri 5,10 m etip islengen.
Háwizlerdiń hárbirine arnawlı filtrden ótkizilgen suw jiberiledi.Hárbir háwiz maksimal 17
tonnadan ziyat suwdı ózine sıydıra aladı.Jasalma háwizlerge balıqlarǵa jeterli kislorodtı
jetkizip beriw maqsetinde hárbirine airator úskenesi jaylastırılǵan.Bul qosımsha balıqlardıń
erkin háreketleniwine, azıqlanıwına hám rawajlanıwın qolay shárayat jaratadı.Háwizler jabıq
sistemada balıq jetistiriw ushın arnawlı túrde islengen. Sazan balıǵı( Cyprinus carpio L)
dushshı suw hám basqada ortalıqlarǵa maslasıwshań bolıp,qolaysız abiotik faktorlarǵa
shıdamlı boladı.[4;].Háwizdegi sazan balıq shabaqları arnawlı kombikorm menen
azıqlandırıla basladı.Arnawlı azıqlıq quramındaǵı organik hám organik emes zatlardıń % lik
úlesi hárxiylı bolıp,onda sazan balıq shabaqları ósip rawajlanıwı ushın kerekli azıqlıq zatlar
(belok hám aminokislotalar ) bar esaplanadı.
Akvaponika háwizlerine salınǵan shabaqlar biomassası,ortasha awırlıǵı,jiberilgen
shabaqlardıń sanı hám olardıń háwiz kóleminde qansha tıǵızlıqtı iyelewi esaplap
shıǵıldı.Alınǵan maǵlıwmatlar intensiv usılda balıq jetistiriwdiń dáslepki kúnleri bolıp,basqa
kórsetkishlerde málim waqıtlarda esaplap turıldı. (1-keste)
1-keste.
Akvaponika suw háwizlerine jiberilgen sazan balıq shabaqları haqqında
maǵlıwmat.
Ótkerilgen
háwizler
Ótkerilgen
shabaqlar
biomassası.
( kg)
Shabaqlar
ortasha
awırlıǵı.
( gr)
Ótkizilgen
shabaqlar
ulıwma
sanı.
(dana )
Suw háwizine
ótkerilgen
balıqlar tıǵızlıǵı
(dana/m
3
)
1-háwiz
48
300
150
24
148
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
1-JILD, 13-SON (YOʻITJ)
2-háwiz
55
70
750
30
3-háwiz
65
150
980
34
4-háwiz
36
90
705
28
Izertlew jumısınıń maqseti.
Akvaponika joybarı tiykarında jetilistirilip atrǵan sazan
balıǵınıń ósiw hám rawajlanıwın úyreniw,intensiv texnologiyalardan paydalanǵan halda balıq
jetistiriwdiń ilimiy tiykarın islep shıǵıwdan ibarat bolıp tabıladı. Sebebi balıqshılıq hám awıl
xojalıǵı tarawlarında ekologik taza texnologiyalardı engiziw, suw resurslarınan únemli
paydalanıw perpektivaların islep shıǵıw házirgi zamandaǵı áhmiyetli máselelerdiń biri
esaplanadı.
Máteriallar hám usullar.
Háwiz balıqshılıq xojalıqlarında bir jazlıq shabaqlar 25-30 gr, eki
jaslılar 400-500 gr hám úsh jaslılar ushın 1000 -1200 gr bolıwı normativ kórsetkish sıpatında
belgilengen. [1;]. Sazan balıǵı dúnya hám ǴMDA dıń kóplegen mámleketleri ósiriletuǵın, balıq
sanaatındaǵı júdá zárúrli obiekt esaplanadı.
Izertlew obiekti sıpatında sazan balıǵı alınǵan bolıp,bul balıqlar
akpaponika suw
háwizlerinde ósirilip atrǵan
balıqlardan alındı hám túrli ólshem, salmaqtaǵı balıqlar
úyrenildi. Izertlewde ixtiologik hám variatsion statistika usullarınan paydalandı.
Úyrenilgen balıqlardıń ulıwma uzınlıǵı, (TL) hám standart uzınlıǵı (SL) (qabırshaq qaplamı
tawsılǵan jerge shekem) 0,1 smge deyin, balıqlardıń ulıwma salmaǵı (Q) elektron tárezi
menen ólshedik. Balıqlar denesiniń standart uzınlıǵı, uzınlıqtıń tiykarǵı kórsetkishi retinde
paydalanıldı. Dene salmaǵınıń dene uzınlıǵı menen baylanıslılıǵı ulıwma qabıl etilgen
baylanıslılıq dárejesi formula esaplawları járdeminde anıqlandı.Tóplanǵan maǵlıwmatlarda
sazan balıqları uzınlıǵı 12-30 sm hám denesiniń ulıwma salmaǵı 15 - 423 grammdı, hám de 3
jasqa shekem bolǵan balıq shabaqları quradı.Sazan balıǵındaǵı meristik belgilerdi arnawlı
metodik qollanbaǵa tiykarlanıp sanaw arqalı úyrenildi. Meristik belgileri karp tárizliler
wákilleriniń morfologiyalıq qásiyetlerine atama beriwde júdá zárúrli áhmiyetke iye ekenligin
esapqa alǵan halda ulıwma qabıl etilgen belgilerden paydalanıldı.
2-keste
Akvaponika háwizlerindegi sazan balıq shabaqlarınıń morfologiyalıq belgileri
Belgiler
№1
№2
№3
№4
№5 №6 №7
№8
Dene salmaǵı (gr da)
25
15
24
27
69
31
2
406
218
Denesiniń ulıwma uzınlıǵı
( L)
12,4
10
12
13,3
15,6
27
30
24
Denesiniń standart uzınlıǵı
(l )
10,2
9
10
12,6
13,8
22
25
19
Qaptal sızıǵındaǵı
qabırshaqlar sanı
36
34
36
36
36
36
36
36
Arqa qalash sáwleleri sanı D III-18
III-18 III-18
III-
18
III-18 III-
18
III-18
III-
18
149
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
1-JILD, 13-SON (YOʻITJ)
Аnal qalash sáwleleri sanı A
II-6
II-6
II-6
II-6
II-6
II-6
II-6
II-6
Tumsıqtıń uzınlıǵı (an)
9,4
9,6
9,4
10,2 15,7
19
26
20
Kóz diametri (np)
8
7,4
8,3
7,8
9,7
10
10
10
Kóz arqa tárepi (po)
12,3
11,8
11,2
12,6 15,7
26
30
25
Basınıń uzınlıǵı (ao)
30,6
25,8
28
32,
8
42,2
58
72
52
Bastıń eńse tárepindegi
biyikligi (lm)
22,3
15,6
20,8
23,8 32
50
48
42
Mańlay keńligi
11,4
10,2
11,2
11,4 14,2
22
24
18
Denesiniń
eń
biyik
bólegi (gh)
30,9
22,2
30,4
29,4
41,8
73
80
66
Denesiniń eń kishi bólegi.
(ik)
12,9
9,4
12,2
13
15,4
28
30
24
Antedorsal aralıq (aq)
52,8
42,8
50,4
59,8
67,7
11
0
120
92
Postdorsal aralıq (rd)
10,8
17
10,2
16,5 27,5
32
42
26
Quyrıq qalashı uzınlıǵı. (fd)
16,8
14,5
16
16
31,5
80
88
76
P tiykarınıń uzınlıǵı.(qs)
19,3
18
18,7
21,8
23
40
45
35
A tiykarınıń uzınlıǵı (yy
l
)
10,6
8
10,3
10
13,2
18 23
20
A nıń eń biyik bólegi (ej)
13,4
15,
2
12,9
13,6 17,5
32
30
26
P uzınlıǵı (vx)
19,3
18
18,7
21,8
23
40
45
35
V uzınlıǵı (zz
l
)
18
17,6
17,6
20
21,9
32
36
30
P hám V arasındaǵı uzınlıq
(vz)
22,5
17,8
21,7
22
34,2
45
56
46
V hám A aralıǵındaǵı aralıq
(гy)
22,2
18,6
21,6 20,5
28,9 48
60
44
Sazan balıqlardıń plastik belgilerin izertlew ushın karpsıman balıqlardı ólshew sızılmasınan
paydalandıq [1; S.33]. Belgiler arasındaǵı aralıqlar balıqlardıń shep tárepinen shtangentsirkul
járdeminde 0,5 mm anıqlıqta ólshendi. Balıqlar jası hám ósiwin anıqlaw ushın qabırshaqtaǵı
belgilerden paydalandıq. Bunda arqa qalash qanatı birinshi sáwleleri astındaǵı, shep
tárepindegi qaptal sızıqları ústinen 4-5 dana izbe-iz jaylasqan qabırshaqlar
alınıp,labaratoriyada úyrenildi.
Alınǵan nátiyjeler.
Balıqlar háwizge kóshirilip ótkerilgennen keyin 7 kún ótip, sazan
balıqları shabaqların ósiriwdiń dástúriy usıllarına tiykarlanǵan halda azıqlantıra baslandı
hám sazan balıqların baǵıw ushın arnalǵan arnawlı kombikorm (KPK 110-4-4339) azıǵınan
paydalanılıp baslandı.Arnawlı azıqlıq quramındaǵı organik hám organik emes zatlardıń % lik
150
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
1-JILD, 13-SON (YOʻITJ)
úlesi tómendegishe bolıp,onda sazan balıq shabaqları ósip rawajlanıwı ushın kerekli azıqlıq
zatlar (belok hám aminokislotalar ) bar esaplanadı.
Sazan balıqlardı qadaǵalaw,ósiwin hám rawajlanıwın tekseriw jumısların hár 10 kúnde
ótkerip turdıq.Balıqlardıń ósiw kórsetkishin olardıń salmaǵın,uzınlıǵın hám meristik.plastik
belgilerin ólshew arqalı anıqladıq.Olardı awqatlandırıwda karp tárizli balıqlar polikulturası
ushın islep shıǵılǵan usınıslarǵa muwapıq túrde ratsionın belgilep aldıq. [3;].Izertlew
jumıslarımızdıń dáslepki kúnlerinde háwizlerden balıqlardı arnawlı tor járdeminde uslanǵan
balıqlar ishinen sazan balıq shabaqların ólshep ortasha kórsetkishlerin anıqladıq. ( 3-keste)
3-keste
Akpanonika háwizlerindegi sazan balıq shabaqlarınıń rawajlanıw kórsetkishleri.
Háwizler
Kórsetkishler
Sazan balıqtıń rawajlanıw kórsetkishleri.
Ulıwma
awırlıǵı
( W),gr
Ulıwma uzınlıǵı
(TL),sm
Standart uzınlıǵı
(quyrıqsız-SL), sm
1-háwiz
Minimal
15
10
7
Maksimal
428
32
28
Ortasha
32
14
11
2-háwiz
Minimal
10
8
6,5
Maksimal
240
16
13,5
Ortasha
128
14
12
3-háwiz
Minimal
18
10
8,5
Maksimal
304
22
18
Ortasha
236
16
13,5
4-háwiz
Minimal
18
11,5
8
Maksimal
192
19
16,7
Ortasha
102
17
15,5
2024 jıl jazında hár háptede uslangan balıqlardan 5-25 danasın izertlewge aldıq hámde
qabırshaǵına qaray olardıń jasın anıqladıq. Bunda háwizlerdegi balıq shabaqları 0+ 1,2,3
jastaǵı (qabırshaǵı boyınsha anıqlanǵan) balıqlardan ibarat ekenligi anıqlandı. Bir ay
dawamında alınǵan maǵlıwmatlar ulıwmalastırılıp ortashası alındı.
Juwmaq.
Akvaponika usulında jetilistirilip atrǵan túrli jastaǵı sazan balıq shabaqlarınıń
morfologiyalıq belgileri ólshendi.Hámde olardıń salıstırmalı uzınlıǵı,salmaǵı hám meristik,
plastik belgileri salıstırmalı úyrenilip shıǵıldı. Ámelyatqa engizilgen jańa joybardıń dáslepki
nátiyjeleri bayan etildi.
151
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
1-JILD, 13-SON (YOʻITJ)
Paydalanılǵan ádebiyatlar.
1. Правдин И.Ф. Руководство по изучению рыб (преимущественно пресноводных).4-е
изд.-М.:Пищевая промышленность,1966.-С.33;
2. Чугунова Н.И.
Руководство по изучению возраста и роста рыб. Методическое
пособия по ихтиологии -Москва,1959.-С.48-49.
3. S.B.Bóriyev.M.M.Tórayev. “Hovuz baliqshilik xójaligida baliq parvarishlashning
ilmiy
asoslari” . Buxoro-2020.
4. Jumanov M.A., Asenov G.A., Bekbergenova Z.O., Qoshanov D E., “Qaraqalpaqstannıń
haywanat dúnyası” Nókis .2020.
