69
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD 4-SON (YOʻITJ)
TABIIY FANLAR (SCIENCE) DARSLARINI
O’RGANILISHIDA “INNOVATSION ILMIY G’OYA
DAQIQASI” ASOSIDA XALQARO TADQIQOTLARNI
O’RGANILISHI
M.Sharopova
Farg‘ona viloyati PYMO‘MM metodik xizmat bo‘limi biologiya fani
metodisti
Yusufjonova Navbahor
Farg‘ona shahar, 30- o‘rta ta’lim maktabi biologiya fani
o‘qituvchisi navbaxoryusupjonova1980@ gmail.com (916622571)
https://doi.
o
rg/10.5281/zenodo.15201103
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Qabul qilindi: 6-aprel 2025 yil
Ma’qullandi:7-aprel 2025 yil
Nashr qilindi: 11-aprel 2025 yil
Ushbu
ilmiy-pedagogik
tadqiqot
darsni
loyihalashtirishning
yangicha
talqini
sifatida
yaratilgan bo‘lib, u “O‘quvchiga yo‘naltirilgan ta’lim”
texnologiyasiga tayanadi.
Tadqiqot zamirida –
“O‘quvchiga yo‘naltirilgan ta’lim” texnologiyasining
muhim jihatlarini “5E” ta’lim metodi asosida dars
mashg‘ulotining
barcha
qismlarida
bevosita
amaliyotga tatbiq etilishiga erishish maqsadi yotadi.
Darsni rejalashtirishning ushbu yangi talqini
namunaviy
dars
ishlanmasi
sifatida
6-sinf
o‘quvchilari uchun mo‘ljallangan “Tabiiy fanlar ”
faniga amaliy tatbiq etilishi maqsadga muvofiqdir.
KEY WORDS
o‘quvchiga yo‘naltirilgan ta’lim,
“5E” ta’lim modeli, raqamli ta’lim,
“Zinama-zina”
texnologiyasi,
Tadqiqot
va
loyiha
usullari,G‘oyalar generatori
Ma’lumki, dars jarayonida ko’rgazmali qurollarning ahamiyati juda kattadir. O’qituvchi
tomonidan o’tilayotgan mavzuning tasavvurga keladigan abstrakt tushuncha holatida
qolishiga barham beradi. Chunki har qaysi o’quvchida o’tilayotgan mavzu xususida o’z
idrokidan kelib chiqib turlicha tasavvur hosil bo’ladi.
Mul’timediyadan foydalanib o’tilgan darsda mavzu to’lig’icha o’quvchilarning ko’z o’ngida
namoyon bo’ladi. Demak, dars jarayoni faqatgina qiziqarli animatsion va hujjatli fil’m
lavhalarining shunchaki montajining aylanib qolmasligi lozim. Dars jarayonidagi asosiy
boshqaruv texnikaviy jihatlarda emas, fan o’qituvchisining o’zida qolishi kerak. O’qituvchi
mavzuga oid ma’lumotlarni ko’rgazmali
dalillash sifatida mul’timediyalardan keng
foydalanish maqsadga muvofiqdir.
Shulardan kelib, chiqqan holda darsda o’qituvchining ishtirokini munosib belgilay olish kerak.
1.
Dars bayonida o’qituvchining slaydlarga izoh va bayoni.
2.
Annimatsion ko’rgazmalar orasida o’quvchilarga mustahkamlash savollari bilan
murojaat qilib turish
3.
O’quvchilarning mavzu yuzasidan induvidual’ munosabat bildira olishlariga sharoit
yaratib berishi.
1
1
https://academics.uz/index.php/zfty 49 2. Fatchul Fauzi, Ali Mustadi. Learner
autonomy using 5E learning cycle //
70
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD 4-SON (YOʻITJ)
Masalan, 6-sinf Tabiiy fan (SCIENCE) “Tirik organizm – yaxlit sistema” mavzusini ko’raylik.
O’qituvchi o’quvchilarga inson tanasida yuz beradigan ximiyaviy reaksiyalar haqida bayon
qilish barobarida ekranda mul’timediya tasvirini namoyish etib boradi.
Shunday qilib, darsni tashqillashda o’quvchi e’tibori quyidagicha yo’nalishda bo’lishi
maqsadga muvofiq.
O’qituvchi bayoni- ekrandagi ma’lumot- o’qituvchi bilan savol – javob – ekrandagi ma’lumot –
o’quvchi mulohazasi – o’qituvchi xulosasi.
Qulf va kalit Metodi
Darsni takrorlash, mustahkamlash uchun qilinadi.
Har bir juft o'quvchi uchun qulf kalit tayyorlanadi.Qulfda ma'lumotlarni, kalitda javoblarini
yozib qo'yamiz.O'quvchilar ixtiyoriy tanlab olishadi ,yoki ularga berib chiqamiz.Har doim bir
xil metodlarni qo'llay olmaymiz shu sabab bajarilish jarayoni bir xil metodlarni o'zgartirib
qo'llash o'quvchilar uchun yangilik hisoblanadi
Qulf va kalit metodini 6-sinf Tabiiy fan (SCIENCE) darsligidagi «Ovqat hazm qilish sistemasi»
mavzusida ochiq dars jarayonida foydalandik.
Tadqiqotchilar metodi
asosida guruh a`zolari o`zlari tanlagan mevalarga qisqacha ta`rif
berishadi.Guruhchalar o`z sardorini, guruh nomini belgilashadi.
1- guruhchaga “Anor”, 2-guruhcha “Uzum” nomlari tanlangandan so`ng, sardorlar ta`rif
berishadi. O`quvchilar taqdimoti kompyuter multimediasi, videoproyektor vositasida ekranda
namoyish etiladi.
Shundan so`ng
“davom ettir”
metodi asosida sardorlar o`z guruhchasining bosh harfi bilan
boshlanuvchi (“Anor
“qizil rangli mevalar”
, “Uzum”-
“sarg’ish rangli mevalar”
) o`simlik
nomlarini kim ko`p topish bo`yicha bellashadi.
Anor
-qizil rang”
Uzum – “sarg’ish rang”
Anor
Malina
Mandarin
Qulupnay
Gilos
olma,
shottut
pomidor
Apelsin
Anjir
Ananas
o`rik
olcha
behi
xurmo
71
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD 4-SON (YOʻITJ)
banan
Eng ko`p o`simlik nomini to`g`ri topgan sardor rag`bat oladi.
O`tilgan mazsuni so`rash bosqichida uyga berilgan topshiriqlar so`raladi, albomlar tekshiriladi.
Bu metod sinf o‘quvchilarida juda foydali va samarali metod hisoblanadi. Bu metod bilan bir
soat darsni mazmunli va tushunarli qilib olib borsa bo‘ladi. Mavzu bo‘yicha yangiliklar
rasmlar, o‘quvchilarning fikrlari, savol javoblar , har bir metod uchun vaqtlar va video
roliklarni ham ko‘rib borish mumkin. Bunday metod bilan barcha o’quvchilar bilan ishlansa
bo‘ladi “Ranglar jilosi ” o‘yini.
Yangilik kashf etish orqali o’rganish
Bu yondoshuv o’quvchilarning egallagan nazariy
bilimlarini tadbiq etish bilan bir qatorda ularning o’z-o’zlarini rag’batlantirish orqali bilim va
ko’nikmalar to’plashlariga sharoit yaratadi.
“G‘oyalar generatori”
mazkur metod biror
muammo bo‘yicha ta’lim oluvchilar tomonidan bildirilgan erkin fikr va mulohazalarni to‘plab,
ular orqali ma’lum bir yechimga kelinadigan metoddir.
O’quvchilar dars jarayonida noan’anaviy usullardan, qo’shimcha adabiyotlardan so’nggi
Tabiiy fan (SCIENCE)ga oid fan-texnika yutuqlari xabarlaridan foydalanadi. Bundan tashqari
o’quvchilarni fan-texnika sohasida so’nggi ma’lum qilingan ilmiy kashfiyotlaridan xabardor
qilib borish asosiy maqsadlardan biridir.
Yuqoridagi shaklda darsni tizimlashtirish biologiya fanini o’qitishda samara berib,
o’quvchilarni ekrandagi rang-barang fil’mlarni shunchaki “tomosha qilish” dan mulohazali
o’quvchi bo’lishiga yordam beradi
O’quvchilarni fanga qiziqtirish maqsadida
“G’oyalar generatori”,“Diqqatni jamla ”, “Keys
stadi”, “Ekologik daqiqa”, “Ma’naviyat daqiqasi”
usullaridan foydalangan holda dars
o’tkazish bilan birga darslarda o’quvchilarga ma’lum bir biologik muammoni qo’yish orqali
ularni fantaziya qilish, ilmiy gipotezalarni ilgari surish imkoniyatini
“Ilmiy g’oya daqiqasi”
da
yaratib berish mumkin. Ular o’zlarining mushohadalari va ilgari surgan “ilmiy g’oyalari” bilan
o’rtoqlashishlari orqali fanga qiziqishlari yanada ortadi. Bundan tashqari o’quvchilarni fan-
texnika sohasida so’nggi ma’lum qilingan ilmiy kashfiyotlaridan xabardor qilib borish asosiy
maqsadlardan biridir.
Darsda “Ilmiy g’oya daqiqasi” qo’llanishini quyidagicha:
Darslarda o’quvchilarga ma’lum bir biologik muammoni qo’yish orqali ularni fantaziya qilish,
ilmiy gipotezalarni ilgari surish imkoniyatini “Ilmiy g’oya daqiqasi” da yaratib beriladi. Ular
o’zlarining mushohadalari va ilgari surgan “ilmiy g’oyalari” bilan o’rtoqlashishlari orqali fanga
qiziqishlari yanada ortadi. Bundan tashqari o’qituvchi o’quvchilarni fan-texnika sohasida
so’nggi ma’lum qilingan ilmiy kashfiyotlaridan xabardor qilib boradi.
Dars jarayonida Innovatsion ilmiy g’oya daqiqasining ma’naviyat daqiqasi haqida fikr
yuritamiz
Shunday qilib, biz biologiya darsini yurtimiz zaminidan yetishib chiqqan
mutafakkir va alllomalarning ilmiy hazinasiga bog’lab o’tishni tashqillash bo’yicha
quyidagi metodik tavsiyalarni keltirishni o’rinli topdik.
O’rta asrlar Sharq allomalari va mutafakkirlarining tarixiy merosi, ularning
zamonaviy tsivilizatsiya rivojidagi o’rni o’rta ta’lim maktablari biologiya fanida
unumli foydalanish uchun quyidagi ma’lumotlarga ega bo’lishlari kerak:
1. O’rta asrlar yurtimiz tarixiy davri xususiyatlari haqida yetarli bilimni egallashlari;
72
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD 4-SON (YOʻITJ)
2. "Buyuk ipak yo’li" atamasi, bu tushunchaning izohi;
3."Buyuk ipak yo’li"ningiqtisodiy,ma’naviy- siyosiy ahamiyatini to’liq anglab yetishi;
4."Buyuk ipak yo’li" orqali Sharq, xususan Markaziy Osiyo ya’ni zaminimizdan
yetishib chiqqan alloma va mutafakkirlarning ilmiy g’oyalarining yoyilishini
ahamiyatini tushunib yetishi;
5."Arab ilmiy dunyosi" ning mohiyati anglab yetishi;
6.Abu Rayxon Beruniy va Abu Ali ibn Sinolarning ilmiy merosi va ular yashagan davr
tarixiy sharoiti haqida mufassal ma’lumotga ega bo’lishlari;
7. Abu Ali ibn Sinoning "Tib qonunlari" ilmiy asarining insoniyat tarxida ahamiyatini
izohlay olishlari;
12.O’zbekiston kitob fondida 100 mingdan ziyod qo’lyozmalar mavjudligini
ahamiyatini izohlay olishlari
Dars jaryonida qo’shimcha adabiyotlardan internet ma’lumotlar taqdimoti namoyish
qilinadi.
METODIK TAVSIYALAR
Mutafakkir
nomi
Yashagan
davri
Ilmiy asari
Ilmiy kashfiyoti
Jaxon
miqyosidagi
e’tirof nomi
Axmad
Farg’oniy
IX asr
"Astronomiya asoslari" Yer o’lchovi haqidagi dastlabki
ma’lumot, Nil daryosining suvini
o’lchovchi "Nilometr" uskunasi.
Abu
Rayxon
Beruniy
X-XI asr 150
dan
ziyod.
Shulardan 31 tasigina
bizgacha yetib kelgan.
Er o’lchovi hakidagi ma’lumot,
fazoviy vakumning ilmiy izoxi,
Amerika
qit’asi
xududidagi
quruklikning
mavjudligi
haqidagi asosli ilmiy g’oya.
XI asr
Beruniy
asri
Abu Ali ibn
Sino
X-XI- asr 450 dan ortik turli fanga
oid ilmiy va adabiy
asarlar.
"Tib konunlari".
Tibbiyot - Meditsina (Evropacha
e’tirofi)
Meditsina
fanining
asoschisi
Mirzo
Ulug’bek
XV asr
Astronomiya faniga oid
o’nlab ilmiy asarlari.
"Ziji Ko’ragoniy" asari.
"Sharq
Ptolomeyi"
73
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD 4-SON (YOʻITJ)
Ko’rgazmali vositalar
Milodgacha bo’lgan I asrdan milodiy XVI asrgacha bo’lgan Xitoy, Hindiston va
Markaziy Osiyo, o’rta va Yaqin Sharq mamlakatlarining bog’lagan "Buyuk ipak
yo’li"ning xaritasi.
Foydalanish doiralari
Tabiiy fanlarni o’qitishda, topshiriqlar ma’lum o’quv mavzusiga va ma’lum yoshdagi
o’quvchilar guruhiga moslashtirilgandan keyin.
Afzalliklari
Taklif etilgan masalalarni izchil muhokama qilishni tashkil etish, so’ng jamoa bo’lib
qarorni qabul qilish; bilimlarni dolzarblashtirish va mavjud tajribani aniqlash.
Qiyinchiliklari
Agar ishtirokchilardan biri ushbu mavzu bo’yicha yaxshi tayyorlanmagan bo’lsa, u
butun jarayonni to’xtatib qolishi mumkin. Mazkur vaziyatda o’quvchiga muhokama
etilayotgan masalalar bo’yicha darslikdan yoki boshqa adabiyotdan foydalanishga ruxsat
berish mumkin, lekin bu uning bahosiga albatta ta’sir ko’rsatishi to’g’risida ogohlantirib
qo’yish kerak.
Xulosa shundan iboratki, o‘quvchilarimdan uyga vazifani so‘rayotganda shardan foydalandim.
Sharni yerga tushirmagan holatda javob berishlari kerak. Shar har safar qo‘llariga tushganda
bitta so‘z aytishadi. Bu o‘yin diqqatni jamlab, bolalarda ziyraklikni oshirar ekan. Miyalari har
tomonlama ishlashga majbur bo‘ladi.Qolaversa, qiziqarli atmosfera hosil qilinadi.O‘quvchilar
dangasaligini yo‘qotish:
Har qanday zerikarli mashg‘ulotlarni o‘yin va musobaqaga
aylantirish mumkin. Darsda hech bir o‘quvchi bo‘sh qolmasligi uchun topshiriqlarni taqsimlab
chiqing. Bu o‘quvchilarda mas'uliyat va muhimlik hissini oshiradi.
Kichik yutuqlarni ham maqtash lozim. Bu metoddan darsning barcha qismlarida foydalanish
mumkin. Tajribalarni bajarish jarayonida
5-6 sinf o’quvchilari tadqiqot savollarini
shakllantirish, gipotezalarni ilgari surish, ma’lumotlar to‘plash, olingan natijalarni tahlil qilish
va xulosalar chiqarishni o‘rganadilar, ya’ni.
Maktab o‘quvchilarida universal ta’lim faoliyati va axborot kompetensiyasi asoslarini
shakllantirishga hissa qo‘shadi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.P. Rudall. Anatomy of Flowering Plants (An Introduction to structure and Development)
Third Edition. Cambridge. 2007. P. 147.
2.James D. Mauseth Botany an introduction to Plant Biology USA 2014. P. 766.
Al
Koshifiy
XV asr
Bir necha o’nlab ilmiy
asarlari
o’nlik kasr erkin darajasi ildizini
topish metodi.
74
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD 4-SON (YOʻITJ)
3.Aldjanova I.R. Bo’lajak o’qituvchilarni tayyorlashda pedagogik innovatsiyalardan
foydalanish. – T.: “Fan va texnoligiyalar” nashriyoti, 2011. – B.3.
3.Ikromov M.I., Normurodov X.N., Yuldashev A.S. Botanika. – Toshkent: «O’zbekiston», 2002. -
322 b.
4.Komarnitskiy N.A., Kudryashev L.V., Uranov A. Botanika: sistematika rasteniy. - M.:
“Prosveщenie”, 1975. 434 s.
5. https://academics.uz/index.php/zfty 49 2. Fatchul Fauzi, Ali Mustadi. Learner autonomy
using 5E learning cycle //
