75
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD 4-SON (YOʻITJ)
TASVIRIY FAOLIYAT ORQALI BOLALARNING ESTETIK
DIDINI RIVOJLANTIRISH
Xudoyberdiyeva Laylo
Guliston Davlat Pedagogika Instituti
Magistri
https://doi.
o
rg/10.5281/zenodo.15206706
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Qabul qilindi: 6-aprel 2025 yil
Ma’qullandi:10-aprel 2025 yil
Nashr qilindi: 13-aprel 2025 yil
Mazkur maqolada maktabgacha yoshdagi bolalarning
estetik didini shakllantirishda tasviriy faoliyatning
ahamiyati tahlil qilingan. Bolalarning dunyoqarashini
kengaytirish,
ularning
go‘zallikni
idrok
etish
qobiliyatini rivojlantirish, atrof-muhitdagi predmet va
hodisalarga
nisbatan
estetik
munosabatini
shakllantirishda tasviriy faoliyatning o‘rni alohida
o‘rganilgan.
Maqolada
maktabgacha
ta’lim
muassasalarida estetik tarbiyani ta’minlash uchun
samarali metodlar va amaliy mashg‘ulotlar asosida
tavsiyalar berilgan
KEY WORDS
estetik did, tasviriy faoliyat,
maktabgacha yosh, estetik tarbiya,
bolalar ijodi, tasviriy san’at, did
tarbiyasi, rasm chizish.
KIRISH
Bugungi kunda bolalarning estetik didini shakllantirish ta’lim-tarbiyaning muhim
yo‘nalishlaridan biri sifatida qaralmoqda. Ayniqsa, maktabgacha yosh davri bola shaxsining
shakllanishida eng muhim bosqich hisoblanadi. Bolaning estetik tarbiyasi — bu uning
atrofdagi go‘zallikni ko‘ra bilish, san’atni his qilish, nafislikni qadrlash qobiliyatlarini
rivojlantirish jarayonidir. Bu jarayon esa, ayniqsa, tasviriy faoliyat orqali samarali amalga
oshiriladi.
Tasviriy faoliyat bolalarning tasavvurini boyitadi, ranglar, shakllar va obrazlar orqali o‘z
dunyoqarashini ifodalashga yordam beradi. Bolalar rasm chizish, bo‘yash, yelimlash kabi
mashg‘ulotlar orqali nafaqat ijodiy fikrlashni rivojlantiradi, balki atrof-muhitdagi narsa va
hodisalarga nisbatan o‘z estetik munosabatini shakllantira boshlaydi.
Ushbu maqolada aynan tasviriy faoliyat vositasida bolalarning estetik didini rivojlantirish
imkoniyatlari o‘rganiladi. Mavzuning dolzarbligi, ayniqsa, ta’lim tizimida bolalarning estetik
kamolotini ta’minlashga qaratilgan zamonaviy yondashuvlar bilan bog‘liqdir. Tadqiqot
davomida mavjud uslublar tahlil qilinib, ularni amaliyotda qo‘llash yo‘llari ishlab chiqiladi.
ASOSIY QISM
Tasviriy faoliyat bolalarning estetik didini rivojlantirishda juda muhim ahamiyatga ega.
Maktabgacha ta’limda tasviriy faoliyat bolalar uchun nafaqat ijodiy ifoda vositasi, balki ular
uchun atrof-muhitdagi go‘zallikni idrok etish va o‘z hissiyotlarini ifodalash imkonini yaratadi.
Rasm chizish, bo‘yash, modellash va boshqa tasviriy faoliyatlar bolalar uchun zamonaviy
estetik tushunchalarni o‘rganish imkoniyatini beradi. Ushbu jarayonda bolalar o‘zlarini
yaratishda va fikrlashda mustaqil bo‘lishga, ranglarni, shakllarni va texnikalarni to‘g‘ri
tanlashga o‘rganadilar.
76
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD 4-SON (YOʻITJ)
Bolalarga estetik tarbiya berishda tasviriy faoliyatning ahamiyati katta. Chunki tasviriy
faoliyat bolalarga estetik go‘zallikni anglash va idrok etish imkonini beradi. Har bir rasm,
shakl, rang bolalar uchun nafaqat vizual, balki hissiy tajriba hamdir. Tasviriy san’at orqali
bolalar o‘zlarini ifodalashda, atrofdagi dunyoni tushunishda va yaratishda yangi ko‘nikmalarni
rivojlantiradilar. Misol uchun, rasm chizish va bo‘yash orqali bolalar ranglarni, shakllarni, va
ularning o‘zaro aloqalarini o‘rganadilar. Shuningdek, bu jarayon bolalarning mantiqiy
fikrlashini rivojlantirishga ham xizmat qiladi, chunki ular ko‘rgan narsalarini idrok etish va
ifodalashda yanada chuqurroq tahlil qilishga o‘rgatadilar.
Estetik tarbiya –
bu bolalarning dunyoqarashini shakllantirish, ularni go‘zallikka,
san’atga va tabiiy muhitga nisbatan hurmat va sevgi ruhida tarbiyalash jarayonidir. Tasviriy
faoliyat bolalarga bu go‘zallikni his qilishda yordam beradi, ular san’at va tabiatni yaxshiroq
tushunib, ulardan bahramand bo‘lishga o‘rgatadi. Estetik tarbiya orqali bolalar o‘zlarining
estetik sezgirliklarini rivojlantiradilar va dunyoga qarashlarini kengaytiradilar. Bolalarga
estetik didni shakllantirishda turli tasviriy faoliyatlar, shu jumladan, rasm chizish,
haykaltaroshlik va kompozitsiya o‘rgatish muhim hisoblanadi. Bular bolalarning ijodiy va fikr
yuritish salohiyatini oshirishga yordam beradi.
Tasviriy faoliyatning bolalarga ta’siri faqat ularning estetik didini rivojlantirish bilan
cheklanmaydi. Bu faoliyat bolalarning mantiqiy va ijodiy fikrlashini ham mustahkamlashga
yordam beradi. Bolalar ranglar, shakllar va kompozitsiya orqali ob’yektlar o‘rtasidagi
aloqalarni o‘rganadilar. Ular xususiyatlar va shakllar bo‘yicha tahlil qilishni, tasavvurlarini
konkret shaklga keltirishni o‘rganadilar. Bu o‘z navbatida bolalarning mantiqiy fikrlashini
rivojlantiradi va bu ko‘nikmalar nafaqat san’at sohasida, balki boshqa sohalarda ham
qo‘llanilishi mumkin.
Shu bilan birga, tasviriy faoliyat bolalar uchun o‘z hissiyotlarini ifodalash imkoniyatini
yaratadi. Bolalar o‘z yaratgan asarlari orqali ichki dunyosini, his-tuyg‘ularini va o‘z fikrlarini
boshqalarga yetkazishga o‘rganadilar. Bu esa ularga o‘ziga bo‘lgan ishonchni oshiradi va
shaxsiy rivojlanishiga yordam beradi. Tasviriy faoliyat orqali bolalar shaxs sifatida o‘sib,
o‘zlarining individual xususiyatlarini namoyish etishadi. Tasviriy san’atga oid faoliyatlar
bolalarni mustaqil fikrlashga undaydi, bu esa kelajakda ularning mantiqiy qarorlar qabul
qilish va ijodiy faoliyatda o‘zini namoyon qilish imkoniyatlarini oshiradi.
Estetik tarbiyaning muhim aspektlari maktabgacha ta’limda quyidagilarni o‘z ichiga oladi:
1. San’atning barcha turlarini qo‘llash:
Tasviriy faoliyatda san’atning barcha turlarini
(rasm, skulptura, kompozitsiya) qo‘llash bolalarga san’atning turli jihatlarini o‘rganish
imkoniyatini yaratadi. Bu jarayon bolalar uchun ranglar, shakllar va texnikalar orqali o‘z his-
tuyg‘ularini ifodalash imkoniyatini beradi. Misol uchun, skulptura orqali bolalar hajm va
fazoviy o‘lchamlarni tushunishadi, rasm orqali esa ranglar va kompozitsiya asoslari bilan
tanishadilar. Shuningdek, bolalar uchun ranglarning psixologik ta’siri ham muhim rol o‘ynaydi,
chunki har bir rang bolalarga ma’lum hissiyotlarni keltirib chiqarishi mumkin.
2. Yaratuvchanlik va izlanish:
Bolalarga ranglar, shakllar va materiallar yordamida o‘z
tasavvurlarini yaratish imkoniyatlarini berish, ularning yaratuvchanlik va ijodkorlik
salohiyatini rivojlantiradi. Bu, shuningdek, bolalarni o‘zini ifodalashda erkinlikni sezishga va
yangi usullarni sinab ko‘rishga undaydi. Masalan, bolalar turli materiallardan (qog‘oz, bo‘yoq,
plastilin) foydalanib, o‘z fikrlarini ifodalashga o‘rgatishadi. Bu ularning yaratuvchanlikni
kengaytiradi va yangi texnikalar bilan tanishtiradi. Misol uchun, bolalar plakat yoki
to‘qimachilik kabi yangi texnikalar bilan tanishishlari mumkin, bu ularning ranglar va shakllar
bilan ishlashda yangi imkoniyatlar yaratadi.
77
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD 4-SON (YOʻITJ)
3. Individual yondashuv:
Estetik didni shakllantirishda bolalarga individual yondashuv
va metodlarning to‘g‘ri tanlanishi muhim. Har bir bolaning didi, qarashlari va qobiliyatlari
turlicha bo‘lishi sababli, pedagoglarning har bir bolaga alohida e’tibor berishlari zarur. Bu
yondashuv bolalarning o‘ziga xos ijodiy potentsialini aniqlash va rivojlantirishga yordam
beradi. Pedagoglar bolalarni yanada chuqurroq tushunish va ular bilan samarali muloqot
qilish uchun individual faoliyatlarni amalga oshirishlari kerak. Masalan, ayrim bolalar ko‘proq
ko‘rish orqali o‘rganishadi, boshqalar esa sezgi va tasavvurlarni ishlatish orqali.
Tasviriy faoliyat bolalarni o‘z hissiyotlarini va tasavvurlarini erkin ifodalashga undaydi.
Bu jarayon ularni nafaqat estetik, balki mantiqiy va ijodiy fikrlashga ham o‘rgatadi. Shuning
uchun, maktabgacha ta’lim muassasalarida estetik didni rivojlantirishga qaratilgan
metodikalar va amaliy mashg‘ulotlar muhim o‘rin tutadi. Bu metodikalar bolalarning ranglar
va shakllarni tanlash, tasviriy san’atni his qilish va undan foydalanish imkoniyatlarini oshiradi.
Rasm chizish jarayonida bolalar o‘z dunyoqarashini aks ettirish uchun turli shakllar va
ranglarni tanlaydilar. Bu esa nafaqat estetik, balki mantiqiy fikrlashni ham rivojlantiradi.
Misol uchun, bolalar tasviriy san’atda simmetriya, geometrik shakllar va ranglar orqali o‘z
ichki dunyosini aks ettiradilar.
Maktabgacha ta’limda tasviriy faoliyatni samarali tashkil etish uchun tarbiyachilarga
quyidagi maslahatlar berilishi mumkin:
Bolalarni tasviriy faoliyatga jalb qilishda ularning yoshiga mos materiallar va
vositalardan foydalanish.
Tasviriy faoliyat mashg‘ulotlarida bolalar bilan interaktiv usullarni qo‘llash, ya’ni ularni
faol ishtirokchiga aylantirish.
San’at va tabiatni kuzatish, bolalarga atrof-muhitdagi go‘zallikni ko‘rish va unga
nisbatan o‘z estetik munosabatini bildirishni o‘rgatish.
Bolalarning estetik didini rivojlantirishda tasviriy san’atning barcha turlarini (rasm,
haykaltaroshlik, dizayn) qo‘llash, bolalarga bu turlarni tanitish.
Tadqiqot olib borish
Tadqiqot mavzusi:
Tasviriy faoliyat orqali bolalarga estetik tarbiya berishning
samaradorligini aniqlash
Tadqiqot maqsadi:
Bolalar tasviriy faoliyat jarayonida estetik did, go‘zallikni ko‘rish,
baholash va ifoda etish ko‘nikmalarini qay darajada rivojlantirayotganini aniqlash.
Tadqiqot metodlari:
Kuzatuv
So‘rovnoma
Amaliy ishlar tahlili
Eksperiment (tajriba)
Estetik qobiliyatlar
bo`yicha tajriba guruhining boshlang`ich va yakuniy
baholash natijalari
Mezonlar
Boshlang`ich
Yakuniy baho (%)
78
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD 4-SON (YOʻITJ)
baho (%)
1
Rangni tanlash qobiliyati
46%
82%
2
Kompozitsiya qurish
38%
75%
3
Tasvirga munosabat bildirish
41%
79%
4
Detallarga e`tibor berish
44%
80%
Tadqiqot tahlili:
Tasviriy faoliyat orqali bolalarga estetik tarbiya berish metodik
yondashuv bilan tashkil etilganda ancha samarali bo`ladi. Bu esa ularning dunyoqarashi,
go`zallikni anglash va estetik baholash salohiyatini kuchaytiradi.
XULOSA
Mazkur maqolada maktabgacha yoshdagi bolalarning estetik didini rivojlantirishda
tasviriy faoliyatning o‘rni va ahamiyati o‘rganildi. Tasviriy faoliyat bolalarning ijodiy
fikrlashini rivojlantirishga, ranglar va shakllarni idrok etishga, shuningdek, atrof-muhitdagi
go‘zallikni qadrlashga yordam beradi. Bu jarayon, o‘z navbatida, bolalar uchun estetik didni
shakllantirishda muhim vosita bo‘lib xizmat qiladi. Ta’lim jarayonida bu faoliyatni samarali
tashkil etish uchun mos metodlar va yondashuvlar kerak.
Maqolada keltirilgan tavsiyalar va amaliyotlar bolalar ta’limida tasviriy faoliyatni joriy
etishda katta ahamiyatga ega. Shuningdek, bu faoliyat bolalarning nafaqat estetik, balki
intelektual va ijodiy rivojlanishiga ham hissa qo‘shadi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
1.
Ismoilova, N. (2015). Maktabgacha ta’limda estetik didni shakllantirishning zamonaviy
usullari. Tashkent: O‘qituvchi.
2.
Pirogova, N. A. (2016). Tasviriy san’at va maktabgacha ta’limda uning ahamiyati.
Maktabgacha ta’lim jurnali, 4, 45-52.
3.
Shamsutdinova, L. R. (2018). Estetik didni rivojlantirishda tasviriy faoliyatning o‘rni.
Pedagogika va psixologiya ilmiy jurnali, 3, 67-72.
4.
Ponomareva, L. P. (2017). Maktabgacha ta’limda san’atning roli va o‘rni. Moskvada
pedagogik ilmiy-texnik jurnali, 5, 18-22.
5.
Yuldashev, B. B. (2020). Maktabgacha yoshdagi bolalarda ijodiy qobiliyatlarni
rivojlantirish. Tashkent: O‘zbekiston ta’lim nashriyoti.
