134
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD 4-SON (YOʻITJ)
TIKTOK, INSTAGRAM VA YOUTUBE: O‘SMIRLAR
FIKRLASHIGA TA’SIR QILUVCHI KONTENT
Turdibekova Dilfuza Marat qizi
Alisher Navoiy nomidagi O‘zbekiston Milliy Universiteti,
Ijtimoiy fanlar fakulteti,
Sotsiologiya mutaxassisligi, 1-kurs magistranti
https://doi.org/10.5281/zenodo.15245862
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Qabul qilindi: 6-aprel 2025 yil
Ma’qullandi:10-aprel 2025 yil
Nashr qilindi: 19-aprel 2025 yil
Mazkur
maqolada
zamonaviy
raqamli
platformalar – TikTok, Instagram va YouTube
tarmoqlarining o‘smirlar fikrlash jarayoniga ta’siri
sotsiologik jihatdan tahlil qilinadi. Ijtimoiy tarmoqlar
orqali tarqatilayotgan kontentlar o‘smirlarning
ijtimoiy
ongiga,
dunyoqarashiga
va
axloqiy
qarashlariga qanday ta’sir qilishi haqidagi ilmiy
fikrlar yoritiladi. Tadqiqot davomida statistik
ma’lumotlar, respondent so‘rovnomalari va mavjud
ilmiy adabiyotlar asosida xulosa chiqariladi.
KEY WORDS
o‘smirlar,
ijtimoiy
tarmoqlar,
TikTok,
Instagram,
YouTube,
kontent, sotsiologik tahlil, fikrlash
So’nggi yillarda texnologiyaning jadal rivojlanishi ijtimoiy tarmoqlarni inson hayotining
ajralmas qismiga aylantirdi. Bugungi kunga kelib globallashuv va raqamli transformatsiya
davri bo’lgan ijtimoiy tarmoqlar o‘smirlar hayotining ajralmas va markaziy qismiga aylangan.
Ayniqsa, TikTok, Instagram va YouTube kabi platformalar o‘smirlarning fikrlashi, qadriyatlari,
shaxsiyati hamda dunyoqarashini shakllantirishda beqiyos ta’sir ko’rsatmoqda. Bu
platformalar o’smirlarga yangi bilimlar olish, ijodkorliklarini namoyon etish, jamiyatda o’z
o’rnini topish va dunyo bilan bog‘lanish imkonini beradigan kuchli vositaga aylangan. Shu
bilan birga, ularning salbiy ta’sir jihatlarini ham e’tibordan chetda qoldirib bo’lmaydi.
Psixologik va sotsiologik tadqiqotlarga ko’ra, o’smirlik davri – bu shaxs rivojlanishining eng
muhim bosqichlaridan biri hisoblanadi. Bu davrda insonning dunyoqarashi, qadriyatlari,
ijtimoiy pozitsiyasi shakllanadi. Amerikalik psixolog Erik Erikson bu bosqichni “identifikatsiya
inqirozi” davri deb ataydi – o’smir o’zini tanlaydi, kimligini anglashga harakat qiladi. Shu
jarayonda tashqi ta’sirlar, jumladan, ijtimoiy tarmoqlardagi kontent hal qiluvchi ro’l o’ynaydi.
1
Erik Eriksonning “identifikatsiya inqirozi” nazariyasi o’smirlik davrining murakkab, ammo
nihoyatda muhim bosqichini aniq tasvirlaydi. Menimcha, bu davrda o’smirlar o’zlarining
“men”ini anglashga, jamiyatda o’z o’rnini topishga harakat qilarkan, tashqi omillarning,
ayniqsa, ijtimoiy tarmoqlarning ta’siri juda kuchli bo‘ladi. TikTok, Instagram yoki YouTube
singari platformalarda mavjud bo‘lgan kontent ko‘pincha o‘smirlar uchun ibrat manbai yoki
me’yorga aylanishi mumkin. Ular o‘zlarini shu kontent orqali solishtiradi, rol modellarga
ergashadi, ba’zan esa o‘zini yo‘qotib qo‘yishi ham mumkin. Shuning uchun bu nazariyaga ko‘ra,
ijtimoiy tarmoqlardagi kontent identifikatsiya jarayonida nafaqat yordam beruvchi, balki
chalg‘ituvchi omil ham bo‘lishi mumkin, deb hisoblayman.
Shuningdek, Bandura nazariyasiga ko’ra, insonlar o‘z xatti-harakatlarini kuzatish orqali
o’rganadi (observatsion o‘rganish). Demak, o’smirlar TikTok, Instagram va YouTube orqali
135
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD 4-SON (YOʻITJ)
ko‘radigan namunalar, obrazlar va qadriyatlar bevosita ularning ijtimoiy xulqiga ta’sir qiladi.
2
Bandura tomonidan ilgari surilgan observatsion o‘rganish nazariyasiga ko‘ra, insonlar o‘z
xatti-harakatlarini atrofdagilarni kuzatish orqali shakllantiradi. Menimcha, bu nazariya
ayniqsa o‘smirlar uchun nihoyatda dolzarb. Chunki bugungi kunda ularning asosiy “kuzatuv
manbasi” – bu TikTok, Instagram va YouTube kabi ijtimoiy tarmoqlar. Bu platformalarda
namoyon bo‘layotgan turli obrazlar, qadriyatlar va xulq-atvor namunalari o‘smirlar ongida
asta-sekinlik bilan mustahkamlanib boradi. Ular bu obrazlarni faqat ko‘ribgina qolmay, balki
ularni takrorlashga, ergashishga intiladi. Shunday ekan, Bandura nazariyasidan kelib chiqib
aytish mumkinki, ijtimoiy tarmoqlardagi kontent o‘smirlarning ijtimoiy xulqiga bevosita ta’sir
ko‘rsatadi va bu ta’sir ko‘pincha ong ostida, sezilmas tarzda amalga oshadi, deb o‘ylayman.
Instagram – bu vizual kontentga asoslangan platforma bo’lib, unda foydalanuvchilar asosan
o‘z hayotlarining eng chiroyli, estetik va maqtovga loyiq lahzalarini ulashishadi. Aynan shu
jihat Instagramni o’smirlar orasida juda ommalashtirib yubordi. Ammo bu platformada ko‘p
hollarda hayotning faqat "ideal" tomonlari aks ettiriladi – boylik, go‘zallik, sayohatlar,
muvaffaqiyatlar va boshqa omillar doimo ko’z-ko’z qilinadi.
3
Natijada, bu holat o’smirlarda o’z hayotini boshqalarniki bilan taqqoslash, o’zini yetarli
darajada qadrlamaslik, tashqi ko’rinishga ortiqcha e’tibor berish va o’zini kamsitish kabi
psixologik muammolarga olib kelishi mumkin. Shu bilan birga, ayrim o‘smirlar "like" va
"follow"lar soniga qaram holda o’z qadr-qimmatini belgilashga harakat qilishadi. Bu esa ular
orasida asossiz raqobat va stress darajasining ortishiga olib keladi.
Statistika: Pew Research Center’ning 2023-yildagi hisobotiga ko’ra, Instagram’dan muntazam
foydalanuvchi o’smirlarning 37 foizi o’z tashqi ko‘rinishidan noroziligini aynan ijtimoiy
tarmoqlarda ko’rgan "ideal go’zallik standartlari" bilan bog’lashadi.
4
TikTok o‘zining qisqa, dinamik va ko‘ngilochar videolari bilan o‘smirlar orasida tez sur’atda
mashhurlikka erishdi. Bu platforma yoshlar uchun o’z ijodkorligini ifodalash, musiqa va raqs
orqali o’zini namoyon etish, yangi trendlar bilan tanishish imkonini beradi. Ammo bu yerda
ham muhim muammolar bor.
TikTokdagi kontentning juda tez o’zgarishi va bir necha soniyalik videolar ketma-ketligining
ko’pligi, o’smirlarning uzoq vaqt davomida biror faoliyatga e’tibor qaratish qobiliyatini
pasaytiradi. Bu esa maktabdagi o’qish, kitob o’qish yoki biror ijodiy faoliyat bilan
shug‘ullanishda salbiy oqibatlarga olib keladi.
Bundan tashqari, TikTok’da paydo bo’ladigan ayrim xavfli trendlar, masalan, sog‘liq uchun
xavfli bo’lgan "challenge"lar, noto’g‘ri va zararli xatti-harakatlarni targ‘ib qilishi mumkin. Bu
kabi videolar o’smirlar orasida salbiy ijtimoiy me’yorlarni shakllantiradi. Masalan, “Benadryl
Challenge” (ko‘p dorilarni iste’mol qilish orqali g‘ayritabiiy holatga tushish) yoki “Blackout
Challenge” (o’zini bo’g‘ib hushdan ketish) kabi videolar butun dunyo bo’ylab o’nlab bolalar
hayotiga zomin bo’lgan. Shuningdek, qisqa kontent iste’moli miyadagi dopamin darajasini
keskin oshirib, uzoq diqqatni jamlash qobiliyatini kamaytirishi aniqlangan.
5
YouTube esa boshqa platformalardan farqli o‘laroq, ko‘proq ma’lumot va o’rganish imkonini
beruvchi videolar bilan ajralib turadi. Ushbu platforma o’smirlar uchun fan, texnologiya,
san’at, musiqa, psixologiya, tillar va boshqa ko’plab sohalarda bilim olishga xizmat qiladigan
kuchli manba hisoblanadi. Ayniqsa, darsliklar, laboratoriya ishlari, loyiha tayyorlash bo’yicha
videolar ularning o’qish jarayoniga katta yordam beradi.
6
136
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD 4-SON (YOʻITJ)
Biroq, bu platformada ham manipulyativ kontent, noto’g‘ri ma’lumotlar, salbiy mafkuraviy
yo’nalishdagi videolar va haqiqiylikdan yiroq fikrlar tarqatilishi mumkin. Ayrim blogerlar va
kontent yaratuvchilar mashhurlik yoki daromad olish maqsadida yolg‘on yoki haddan
tashqari shov-shuvli videolar tayyorlab, o’smirlarning dunyoqarashini buzishi ehtimoldan
holi emas.
Yuqorida ta’kidlab o‘tilgan ijtimoiy tarmoqlarning ta’siri oldida o’smirlar faqatgina o’z kuchiga
tayanib qarshilik qila olmaydi. Shuning uchun, ota-onalar, o’qituvchilar va jamiyatning boshqa
vakillari ularning raqamli hayotini boshqarishda faol ishtirok etishlari zarur. Eng avvalo,
media savodxonlikni rivojlantirish, ya’ni internetdagi ma’lumotlarni tahlil qilish, tanqidiy
fikrlash, axborotlarni tekshirib ko‘rish va fikr bildirish madaniyatini shakllantirish zarur.
Zamonaviy davrda faqat texnologiyani cheklash emas, balki undan ongli foydalanish
madaniyatini shakllantirish dolzarb masaladir. Bu esa media savodxonlik orqali amalga
oshiriladi. Media savodxonlik – bu o’quvchilarni axborotni tanqidiy baholash, uni tahlil qilish,
haqiqatni yolg‘ondan ajrata olishga o‘rgatishdir.
7
Ota-onalar va o‘qituvchilar quyidagi vazifalarni bajarishlari lozim:
O‘smirlar bilan kontent ustida ochiq suhbatlar olib borish
Ularning ekran vaqtini nazorat qilish
O‘rnak bo‘lish: o‘zlari ham mas’uliyatli raqamli xulq-atvorni ko‘rsatish
Bolalarning ruhiy holatini muntazam kuzatish va zarur hollarda psixolog yordamini
jalb qilish
Shuningdek, o‘smirlarning ekran vaqtini me’yorga solish, ular ko‘radigan kontentni
muhokama qilish, zarur hollarda yo‘naltirish, shuningdek, virtual dunyo bilan real hayot
o‘rtasidagi muvozanatni saqlashga yordam berish muhimdir. O‘smir o‘zining ijtimoiy
tarmoqlardagi faoliyatini ongli va mas’uliyatli tarzda yuritishni o‘rgansa, bu uning
rivojlanishiga ijobiy ta’sir ko‘rsatadi.
Xulosa qilib aytganda, TikTok, Instagram va YouTube kabi ijtimoiy platformalar o‘smirlar
uchun ham imkoniyat, ham xavf manbai hisoblanadi. Bu platformalar orqali ular
ijodkorliklarini namoyon etishlari, bilimlarini oshirishlari, dunyo bilan bog‘lanishlari mumkin.
Biroq, noto‘g‘ri yoki haddan tashqari foydalanish holatlari psixologik, axloqiy va ijtimoiy
muammolarni yuzaga keltiradi.
Shu boisdan, asosiy e’tibor ijtimoiy tarmoqlardan ongli va maqsadli foydalanishga qaratilishi
kerak. Faqatgina tanqidiy fikrlash, media savodxonlik va ota-onalarning qo‘llab-quvvatlovi
orqali o‘smirlar bu platformalarning ijobiy jihatlaridan samarali foydalanishlari va salbiy
ta’sirlardan himoyalanishlari mumkin.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Erikson, E. (1968).
Identity: Youth and Crisis.
New York: W. W. Norton & Company.
– O‘smirlik davridagi psixologik rivojlanish haqida asosiy nazariy manba.
2.
Bandura, A. (1977).
Social Learning Theory.
Englewood Cliffs, NJ: Prentice-Hall.
– Observatsion o‘rganish va ijtimoiy model nazariyasi asoslari.
3.
Festinger, L. (1954).
A Theory of Social Comparison Processes.
Human Relations, 7(2),
117–140.
– Ijtimoiy solishtirish nazariyasiga oid ilmiy maqola.
137
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD 4-SON (YOʻITJ)
4.
Pew Research Center. (2023).
Teens, Social Media and Technology 2023.
URL:
– O‘smirlarning ijtimoiy tarmoqlardan foydalanishiga doir yangilangan statistik ma’lumotlar.
5.
Journal of Behavioral Addictions. (2022).
Short-form content consumption and its
impact on attention span: A neuropsychological review.
– TikTok va shunga o‘xshash platformalarning diqqatga ta’siri haqida tadqiqot.
6.
Livingstone, S., & Helsper, E. J. (2007).
Gradations in digital inclusion: Children, young
people and the digital divide.
New Media & Society, 9(4), 671–696.
– Bolalar va o‘smirlar raqamli vositalardan foydalanishda yuzaga keladigan farqlar.
7.
Buckingham, D. (2003).
Media Education: Literacy, Learning and Contemporary Culture.
Cambridge: Polity Press.
– Media savodxonlik bo‘yicha asosiy nazariy manba.
