90
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD 4-SON , 2-QISM (YOʻITJ)
BANKLAR TOMONIDAN INVESTITSION LOYIHALARNI
MOLIYALASHTIRISHDA KREDIT PORTFELI SIFATINI
BOSHQARISH STRATEGIYALARI
Sobirov Baxodir Xamdamovich,
Markaziy bank Qashqadaryo viloyat bosh boshqarmasi boshlig'i
o'rinbosari
https://doi.org/10.5281/zenodo.15308646
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Qabul qilindi: 16-aprel 2025 yil
Ma’qullandi:20-aprel 2025 yil
Nashr qilindi: 30-aprel 2025 yil
Mazkur
maqolada
banklar
tomonidan
investitsion loyihalarni moliyalashtirish jarayonida
kredit portfeli sifatini boshqarishning zamonaviy
strategiyalari yoritilgan. Investitsion kreditlarning
o‘ziga xos xususiyatlari, ularga xos risklar va baholash
mezonlari tahlil qilingan. Kredit portfeli sifatini
aniqlovchi asosiy ko‘rsatkichlar – muammoli kreditlar
darajasi (NPL), riskga zaxira ajratish, kredit reyting
tizimlari hamda monitoring va nazorat mexanizmlari
haqida batafsil ma’lumotlar berilgan.
KEY WORDS
Investitsion loyiha, kredit
portfeli,
kredit
sifati,
moliyalashtirish strategiyasi, bank
risklari,
muammoli
kreditlar
(NPL),
kredit
monitoring,
diversifikatsiya, kredit siyosati,
sun’iy
intellekt
(AI),
kredit
baholash tizimi, bank xavflarini
boshqarish, erta ogohlantirish
tizimi,
investitsion
risklar,
moliyaviy barqarorlik.
Kirish:
Bugungi kunda bank tizimi mamlakat iqtisodiyotining eng muhim bo‘g‘inlaridan biri
hisoblanadi. Ayniqsa, investitsion loyihalarni moliyalashtirish orqali iqtisodiy o‘sishga hissa
qo‘shish banklarning asosiy vazifalaridan biri sanaladi. Shu bilan birga, bunday
moliyalashtirishda yuzaga keladigan xavflarni minimallashtirish va kredit portfelining sifatini
ta’minlash dolzarb masala bo‘lib qolmoqda.
Zamonaviy bank tizimi investitsion faoliyatni moliyalashtirish orqali iqtisodiy rivojlanishga
xizmat qilmoqda. Bu faoliyat banklar uchun foydali bo‘lishi bilan birga, yuqori risk va
murakkab baholash mexanizmlarini talab qiladi. Investitsion kreditlar uzoq muddatli, kapital
talab qiluvchi va natijalari noaniq bo‘lgan loyihalarni moliyalashtirishda qo‘llaniladi. Shu bois,
kredit portfeli sifatini ta’minlash strategik muhim vazifadir. Kredit portfeli sifati va uning
ahamiyati. Kredit portfeli sifati bank faoliyatining barqarorligi va samaradorligini bevosita
belgilab beruvchi omillardan biridir. Kredit portfelining sifati past bo‘lsa, bankning likvidligi,
daromadliligi va ishonchliligi pasayadi. Shuning uchun banklar o‘z kredit portfellari sifatini
doimiy ravishda monitoring qilib, muayyan strategiyalar asosida boshqarib borishlari lozim.
Investitsion loyihalarni moliyalashtirishda yuzaga keladigan tavakkalchiliklar. Investitsion
loyihalar odatda uzoq muddatli, katta hajmli mablag‘ talab etadigan, yuqori darajadagi
noaniqlik va xavf bilan bog‘liq bo‘lgan loyihalardir. Ushbu loyihalarni moliyalashtirishda
quyidagi tavakkalchiliklar mavjud: Bozor xavfi (sotuv hajmining pasayishi, narx o‘zgarishlari),
Moliyaviy xavf (qarzdorning to‘lov qobiliyati pasayishi), Loyihaning texnik xavflari
(qurilishning kechikishi, texnologik nosozliklar), Siyosiy va huquqiy xavflar (soliq,
qonunchilikdagi o‘zgarishlar).
91
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD 4-SON , 2-QISM (YOʻITJ)
Kredit portfeli sifatini boshqarish strategiyalari. Banklar investitsion loyihalarni
moliyalashtirishda kredit portfeli sifatini saqlab qolish uchun quyidagi strategiyalarni
qo‘llashadi. Yaxshi o‘rganilgan kredit siyosatini ishlab chiqish. Banklar kredit berishda aniq
mezon va standartlarga asoslangan kredit siyosatini ishlab chiqishi lozim. Bu siyosat kredit
oluvchining moliyaviy holatini, biznes-rejasini, kafolatlarini chuqur o‘rganishni talab qiladi.
Kredit skoring tizimini joriy etish. Raqamli texnologiyalar yordamida mijozlarning kreditga
layoqatini baholovchi skoring tizimlari orqali qarorlar tez va aniq qabul qilinadi. Bu kredit
xavflarini kamaytirishda muhim vosita hisoblanadi. Diversifikatsiya strategiyasi: Banklar
kredit portfelini muayyan soha yoki mijoz guruhlariga haddan tashqari bog‘lab qo‘ymasligi
lozim. Soha, geografiya yoki loyiha turiga qarab portfelni diversifikatsiya qilish xavfni
kamaytiradi. Kredit monitoringi va nazorat: Berilgan kreditlar doimiy ravishda monitoring
qilinishi kerak. Loyihaning amalga oshish bosqichlari, moliyaviy ko‘rsatkichlar, mijozning
to‘lov intizomi muntazam nazorat qilinadi. Erta ogohlantirish tizimi: Muammoli kreditlarni
oldindan aniqlash va ularning salbiy oqibatlarini yumshatish uchun banklar erta ogohlantirish
tizimini (Early Warning System) yo‘lga qo‘yishlari kerak. Qayta moliyalashtirish va
restrukturizatsiya. Ayrim hollarda loyiha rejasidan chetga chiqishi mumkin. Bunday
vaziyatlarda kreditni qayta restrukturizatsiya qilish yoki muddatini uzaytirish orqali bank
kredit sifatini yo‘qotmasdan riskni boshqarishi mumkin. Ichki audit va xavflarni boshqarish
departamentini mustahkamlash. Ichki nazorat tizimi kuchli bo‘lishi kredit xavflarini
kamaytiradi. Har bir kredit qarori bo‘yicha audit va baholash jarayonlari muntazam olib
borilishi zarur. Kredit portfeli sifati tushunchasi: Kredit portfeli sifati – bu bank tomonidan
berilgan kreditlarning qaytarilish darajasi, ularning to‘lov intizomi va muammoli
kreditlarning umumiy portfeldagi ulushi bilan belgilanadi. Asosiy ko‘rsatkichlar: NPL (Non-
Performing Loans) – muammoli kreditlar ulushi (% hisobida), Kreditning to‘lov kechikish
koeffitsienti, Kredit risklari bo‘yicha zaxira miqdori, Kapitalga nisbatan kreditlar hajmi.
Ma’lumot: Jahon banki va Xalqaro Valyuta Jamg‘armasining statistikalariga ko‘ra, NPL darajasi
5% dan oshsa, bu bank tizimi barqarorligiga xavf tug‘diradi.
Investitsion loyihalarning turlari va ularning xususiyatlari. Banklar tomonidan
moliyalashtiriladigan investitsion loyihalar: Sanoat va ishlab chiqarish loyihalari (yirik
uskunalar, zavodlar), Infratuzilma loyihalari (yo‘llar, ko‘priklar, energiya tarmoqlari), Qurilish
va ko‘chmas mulk loyihalari, Agroinvestitsiya loyihalari, Texnologik startaplar va innovatsion
loyihalar. Har bir loyiha turi uchun turli risk turlari mavjud, shuningdek, ularni baholash
mezonlari ham farq qiladi. Risklarni baholash va kredit tahlili metodikasi. Banklar kredit
portfelini shakllantirishda quyidagi tahlil uslublaridan foydalanadi.
5C Modeli (Credit Analysis modeli): Character – mijozning obro‘si va to‘lov tarixi, Capacity –
mijozning qarzni to‘lash qobiliyati, Capital – mijozning moliyaviy barqarorligi, Collateral –
garov ta’minoti, Conditions – tashqi sharoitlar (iqtisodiy, siyosiy).
SWOT-tahlil – loyihaning kuchli va zaif tomonlari, imkoniyatlari va xavflarini baholaydi.
DSCR (Debt Service Coverage Ratio) – loyihaning qarzni qoplash imkoniyatini ko‘rsatadi.
Xalqaro tajriba: Kredit portfeli sifatini boshqarishda ilg‘or yondashuvlar
Germaniya: Kreditlarni sug‘urtalash va riskni sindikatsiya orqali taqsimlash keng qo‘llaniladi.
Kreditlar ko‘pincha davlat kafolatlari bilan beriladi. AQSH: Kichik biznes loyihalari uchun
davlat bilan hamkorlikda ishlovchi SBA (Small Business Administration) dasturi mavjud.
Banklar skoring tizimlari orqali tezkor va aniq qaror qabul qiladilar. Singapur: Fintex
texnologiyalar orqali kredit risklari real vaqt rejimida tahlil qilinadi. AI asosida kredit
monitoring tizimlari mavjud.
O‘zbekistonda amaldagi yondashuvlar va tendensiyalar.
Markaziy bank tavsiyalari asosida banklar kredit siyosatini kuchaytirgan. Investitsion
loyihalarni moliyalashtirish uchun maxsus fondlar (masalan, Raqamli iqtisodiyotni
rivojlantirish jamg‘armasi) orqali resurslar ajratilmoqda. Muammoli kreditlarni kamaytirish
bo‘yicha kredit byurolari faoliyati kengaymoqda. Investitsion loyihalarni moliyalashtirishning
xususiyatlari. Investitsion kredit tushunchasi: Investitsion kredit – bu bank tomonidan ishlab
92
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD 4-SON , 2-QISM (YOʻITJ)
chiqarishni kengaytirish, yangi loyihalarni amalga oshirish yoki asosiy vositalarni yangilash
maqsadida beriladigan uzoq muddatli moliyaviy mablag‘dir. Investitsion loyihalarning
bosqichlari: Tayyorlash bosqichi – texnik-iqtisodiy asoslash, baholash, ruxsatnomalar,
Moliyalashtirish bosqichi – kredit olish, subsidiyalar, investorlar. Amalga oshirish bosqichi –
qurilish, ishlab chiqarishni yo‘lga qo‘yish. Ekspluatatsiya bosqichi – loyiha daromad olib
keladi, kredit qaytarilishi boshlanadi. Investitsion risklar: Loyiha risklari (kechikishlar, texnik
xatolar), Bozor risklari (talab o‘zgarishi), Siyosiy va valyuta risklari (import bojlari, valyuta
kurslari), Mijoz risklari (to‘lov qobiliyatsizligi)
Kredit portfeli sifati ko‘rsatkichlari:
Ko‘rsatkich
Mazmuni
NPL – muammoli kreditlar
Kredit to‘lov muddati 90 kundan oshgan qarzlar
Kredit riskiga zaxira (Loan Loss
Provision)
Bank tomonidan potentsial yo‘qotishlar uchun
ajratilgan zaxira
ROA, ROE
Kredit portfeli bank rentabelligiga ta’siri
Kapital yetarliligi (CAR)
Bankning xavfli aktivlarga nisbatan kapitali
Kredit portfeli sifati tahlil usullari:
ABC tahlil – kreditlarni risk darajasiga qarab tasniflash.
VaR (Value at Risk) – portfelning potentsial yo‘qotishlari. Stress-testlar – kredit portfeli turli
inqiroz holatlarida qanday o‘zgaradi. Kredit portfeli sifatini boshqarish strategiyalari.
Strategik yondashuvlar: Riskga asoslangan baholash – qarz oluvchining holatini chuqur tahlil
qilish, Diversifikatsiya – portfelni turli soha va mijozlarga bo‘lish, Skoring va reyting tizimlari
– kredit layoqatini baholashda avtomatlashtirish. Operatsion yondashuvlar: Monitoring va
audit – kreditdan foydalanish va loyiha jarayonini kuzatish. Erta ogohlantirish tizimi –
muammolarni oldindan aniqlash. Qayta restrukturizatsiya – vaqtincha to‘lov qobiliyatsiz
mijozlarga imtiyozlar. Innovatsion yondashuvlar: AI va Big Data yordamida kredit monitoring,
Blockchain asosida loyihani kuzatish, Green Finance (Yashil moliyalashtirish) – ekologik
loyihalarni qo‘llab-quvvatlash
Xalqaro tajriba va O‘zbekiston amaliyoti
Xalqaro tajriba:
Mamlakat Yondashuv
Natijasi
AQSH
SBA orqali davlat kafolatlari
Kichik biznes kreditlari ko‘paygan
Yaponiya
Kreditlar bo‘yicha sug‘urta tizimi
Muammoli kreditlar kamaygan
Germaniya
Syndicated
loan
(bir
necha
banklar
birlashadi)
Katta risk bir bank zimmasida
emas
O‘zbekiston amaliyoti: Investitsion loyihalarga kredit beruvchi yetakchi banklar: Milliy bank,
Asaka bank, Ipoteka bank. 2022 yilda sanoat investitsiyalari uchun ajratilgan kreditlar
umumiy kredit portfelining 30% ni tashkil qilgan. “Yagona interaktiv davlat xizmatlari portali”
orqali kreditlar onlayn ko‘rib chiqiladi
Xulosa:
Investitsion loyihalarni moliyalashtirish banklar uchun foydali, ammo xavfli faoliyat turidir.
Kredit portfelining sifatini saqlab qolish banklar faoliyatining samaradorligini ta’minlaydi.
Yuqorida ko‘rsatilgan strategiyalarni kompleks qo‘llash orqali banklar kredit xavfini
kamaytirib, investitsion loyihalarni muvaffaqiyatli moliyalashtirishga erishishlari mumkin.
Banklar uchun investitsion loyihalarni moliyalashtirish yuqori riskli bo‘lsa-da, iqtisodiy o‘sish
uchun zaruriy vosita hisoblanadi. Kredit portfeli sifatini ta’minlash esa bankning uzoq
muddatli barqarorligini belgilovchi asosiy omildir.Takliflar: Banklarda kredit risklarini real
vaqt rejimida monitoring qilish tizimini joriy etish, Yashil va innovatsion loyihalarni
kreditlash bo‘yicha alohida strategiyalar ishlab chiqish,Kredit portfelini AI texnologiyalari
yordamida prognozlash, Xalqaro tajribalarni mahalliy sharoitga moslashtirib qo‘llash.
93
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD 4-SON , 2-QISM (YOʻITJ)
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
World Bank.
Financial Sector Assessment Program (FSAP)
. World Bank Group, 2021.
2.
Mikailov, S.
Bank Risklari va Ularning Boshqarilishi
. Tashkent University Press, 2021.
3.
Qodirov, Farrux, and Husniya Ergasheva. "INVESTITSIYALARNI JALB QILISH VA UNING
SAMARADORLIGI."
Общественные науки в современном мире: теоретические и
практические исследования
3.11 (2024): 64-69.O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining
“Innovatsion rivojlanish strategiyasi to‘g‘risida”gi Farmoni. 2022.
4.
O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki statistik axborotnomasi, 2023.
5.
Schumpeter J. A. (1934).
The Theory of Economic Development
.
6.
OECD. (2021).
Fostering Innovation through Financial Instruments
7.
World Bank. (2023).
Financing Innovation: Global Trends
8.
O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki hisobotlari –
9.
Kodirov, Akbar Shuxratovich, and Muborak To‘Lqin Qizi Nomozova. "MASOFAVIY
TALIMDA RAQAMLI TEXNOLOGIYALARINING ISTIQBOLLI ASOSLARI."
Academic research in
educational sciences
4.CSPU Conference 1 (2023): 753-756.
10.
Kodirov, Akbar, Gulasal Ruziyeva, and Marjona Yusupova. "ELEKTRON QO
‘LLANMALAR YARATISHDA AUTOPLAY DASTURIDAN FOYDALANISH VA IMKONIYATLARINI
TA’LIM TIZIMDA TALQIN ETISH."
Наука и технология в современном мире
3 (2024): 51-55.
11.
Shuxratovich, Kodirov Akbar. "KATTA MA’LUMOT BAZALARINI PARALLEL ISHLOV
BERISH USULLARINI VA MODELLARINI O’RGANISH."
Journal of new century innovations
43
(2023): 93-95.
12.
Shuxratovich, Kodirov Akbar. "VATANIMIZDA VENDING NUSXALASH MASHINASINI
AMALDA QO’LLASHNING SAMARADORLIGI."
Journal of new century innovations
43 (2023):
90-92.
13.
Shuxratovich, A. K. "The importance and advantages of using information technologies
in education."
Galaxy International Interdisciplinary Research Journal
10.1 (2022): 46-50.
14.
Usmon o‘g‘li, Musirmanov Shohboz. "AKTUAR MOLIYA VA BUXGALTERIYA HISOBI
ILMIY JURNALI."
15.
Qodirov, F. E., et al. "PROBLEMS AND SOLUTIONS FOR EFFECTIVE PROTECTION
AGAINST NETWORK ATTACKS."
НАУКОЕМКИЕ ИССЛЕДОВАНИЯ КАК ОСНОВА
ИННОВАЦИОННОГО РАЗВИТИЯ
(2019): 93.
16.
Jo‘rayeva, Feruza, and Sarvinoz Xurramova. "MA’LUMOTLAR BAZASINI BOSHQARISH
TIZIMLARI TAHLILI."
Прикладные науки в современном мире: проблемы и решения
3.11
(2024): 8-12.
17.
Турсунова,
Луиза
Шамсиддинов
Гиесжон.
"ОБРАЗ
ПЕДАГОГА
В
ИНФОРМАЦИОННОМ МИРЕ."
Uz-conferences
. No. 1. 2024.
18.
Абдувалиева, Зебинисо Абдулхамидовна, and Луиза Комиловна Турсунова.
"МАТЕМАТИЧЕСКИЙ АППАРАТ МЕТОДОВ ПРИНЯТИЯ РЕШЕНИЯ ДОКУМЕНТООБОРОТА
В ВЫСШИХ УЧЕБНЫХ."
International Journal of Contemporary Scientific and Technical
Research
(2022): 296-299.
19.
Israilovich, Djumanov Olimjon, and Tursunova Luiza Komilovna. "MECHANISMS FOR
OPTIMIZATION OF DETECTION AND CORRECTION OF ERRORS IN COMPUTER TEXT
PROCESSING SYSTEMS."
Journal of Engineering And Technology Research
10.1 (2022): 1-7.
20.
Qodirov, F. E., O. D. Doniyorov, and H. Shokirov Sh. "Basic concepts of information
security in information systems. Wide threats and their consequences."
концепции
устойчивого развития науки в современных условиях
(2021): 153-155.
21.
Bozorova, Irina Jumanazarovna, and Dilfuzaxon Mamasharipovna Karayeva. "Modern
programming technologies and their role."
интеллектуальный капитал xxi века
. 2020.
22.
Ergash o’g’li, Qodirov Farrux. "Hududlarni ijtimoiy-iqtisodiy rivojlantirishda har bir
hududning о ‘ziga xos xususiyatlari."
Scientific Journal of Actuarial Finance and
Accounting
4.09 (2024): 178-183.
94
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD 4-SON , 2-QISM (YOʻITJ)
23.
Qodirov, Farrux, and Sabrina Turayeva. "IOT (INTERNET OF THINGS) ORQALI SANOAT
ENERGIYA SAMARADORLIGINI OSHIRISH."
Общественные науки в современном мире:
теоретические и практические исследования
4.7 (2025): 75-83.
24.
Qodirov, F. E. "Methodological aspects and importance of development of medical
services through econometric modeling and forecasting options."
academy. uz/index. php/yo
.
