61
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD 4-SON , 2-QISM (YOʻITJ)
FARG`ONA VODIYSI SHAHARLARIDA UY-JOY,
KOMMUNAL XIZMAT XO`JALIGI FAOLIYATI (1941-1945
YILLARDA)
Karimova Shohista Nuraliyevna
Namangan viloyati Norin tumani MMTB ga qarashli 1 - sonli
maktab Direktori
https://doi.org/10.5281/zenodo.15301222
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Qabul qilindi: 16-aprel 2025 yil
Ma’qullandi:20-aprel 2025 yil
Nashr qilindi: 29-aprel 2025 yil
Mazkur maqola 1941–1945 yillar, ya'ni
Ikkinchi jahon urushi davrida Fargʻona vodiysi
shaharlarida uy-joy va kommunal xizmat xoʻjaligi
faoliyati qanday kechganini tarixiy manbalar asosida
tahlil qiladi. Urush sharoitida aholining yashash
sharoitini saqlash, evakuatsiya qilingan aholiga uy-joy
bilan ta'minlash, kommunal xizmatlarni urush
sharoitiga
moslashtirish
kabi
masalalarning
dolzarbligi
ochib
beriladi.
Maqolada
“Sovet
Oʻzbekiston
kitobi
(1941–1944)”
bibliografik
manbasidan foydalanilgan holda, bu faoliyatning
asosiy yoʻnalishlari va o‘ziga xos qiyinchiliklari
yoritiladi.
KEY WORDS
Fargʻona vodiysi, uy-joy
xoʻjaligi, kommunal xizmatlar,
Ikkinchi jahon urushi, evakuatsiya,
shaharlashuv.
KIRISH
Ikkinchi jahon urushi yillarida (1941–1945) Oʻzbekiston, jumladan, Fargʻona vodiysi
shaharlarida ijtimoiy-iqtisodiy hayotda katta o‘zgarishlar yuz berdi. Urush olib kelgan
qiyinchiliklar va evakuatsiya qilingan sanoat korxonalari, shuningdek, millionlab fuqarolarni
joylashtirish vazifasi Fargʻona vodiysi shaharlarining uy-joy va kommunal xizmat tizimlariga
ulkan yuklatmalar qo‘ydi. Vodiyning yirik shaharlari — Fargʻona, Qoʻqon, Margʻilon, Andijon,
Namangan — zamonaviy kommunikatsiya va infratuzilma resurslarini cheklangan sharoitda
aholi ehtiyojiga moslashtirishda muhim rol oʻynadi.
TADQIQOT METODOLOGIYASI VA EMPIRIK TAHLIL
Urush boshlanishi bilan Fargʻona vodiysi shaharlari uchun eng muhim masala — ko‘plab
evakuatsiya qilingan aholiga va sanoat korxonalariga joy topish masalasi boʻldi. 1941–1942
yillarda "Sovet O‘zbekiston kitobi" ma’lumotlariga ko‘ra, vodiyning har bir shahrida
zamonaviy talabga javob bermaydigan, lekin tezda foydalanishga topshiriladigan turar-joy
binolari qurilishi boshlatildi . Shu yillarda:
Amaldagi uy-joy fondi 60–70 foizga ortiqcha yuklangan,
Harbiy-sanoat obyektlari uchun vaqtinchalik barak tipidagi uylar qurilgan,
Ko‘plab maktab, madaniyat uylari va hatto sport inshootlari vaqtincha yashash uchun
moslashtirilgan.
Qoʻqon va Margʻilon shaharlarida qishloq xo‘jalik sovxozlari va korxonalar atrofida
ishchilar uchun baraklar, kichik kvartallar shakllantirildi.
Kommunal xizmatlar tizimi ham favqulodda holat sharoitida qayta tashkil etildi. Elektr
ta’minoti, suv va kanalizatsiya tarmoqlari urush ehtiyojlari uchun moslashtirildi. Xususan:
Andijon va Namangan shaharlarida elektr energiyasi avval sanoat ehtiyojlari uchun,
so‘ngra aholiga taqsimlangan,
62
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD 4-SON , 2-QISM (YOʻITJ)
Issiqlik ta’minoti uchun markaziy isitish tizimlarining imkoniyati yetishmagani sababli
koʻplab xonadonlar pech isitish tizimiga oʻtkazildi,
Suv ta’minoti tizimi ko‘plab shaharlarda qattiq avariyaviy rejimda ishlagan, chunki
aholi soni ko‘paygan, ammo suv resurslari cheklangan edi.
Bunga qaramay, ma’lumotlarga koʻra, 1943–1944 yillarda Fargʻona vodiysi shaharlarida
ichimlik suvi tarmoqlarini modernizatsiya qilish ishlari boshlangan .
1943-yildan boshlab, urushda vayron bo‘lgan uy-joy fondini tiklash va yangi turar-joylar
qurilishi dasturi joriy etildi. Fargʻona shahrida front orti uchun qurilgan sanoat obyektlari
atrofida yangi turar-joy massivlari qurildi. Bu uylar ko‘pincha kooperativ asosida, ya’ni
korxona va tashkilotlar mablag‘lari hisobiga qurilgan edi.
"Sovet O‘zbekiston kitobi"ga ko‘ra, Margʻilon va Qoʻqon shaharlarida ko‘chalar, suv quvurlari
va ichki yo‘llarning qismlari ta’mirlangan, yangi elektr tarmoqlari tortilgan, kanalizatsiya
tizimi qisman yangilangan .
Urush yillarida aholini uy-joy va kommunal xizmatlar bilan ta’minlash masalalari mahalliy
Sovet organlari va mahalliy o‘zini-o‘zi boshqaruv qo‘mitalari zimmasiga yuklatilgan edi.
Mahalliy aholining o‘z mehnati bilan ko‘plab inshootlar ta'mirlangan, ko‘plab ko‘ngillilar suv
tarmoqlarini tiklash va chiqindilarni tozalash ishlari uchun safarbar qilingan.
Shuningdek, shaharlarda sanitar-epidemiologik choralarga jiddiy e’tibor qaratildi. Qizil yarim
oy va Qizil xoch jamiyatlari tomonidan kasalliklarning oldini olish va dezinfeksiya ishlari faol
olib borilgan.
NATIJALAR
1941–1945 yillarda Fargʻona vodiysi shaharlarida uy-joy va kommunal xizmat xoʻjaligi
faoliyatining rivojlanishiga kuchli ta’sir ko‘rsatgan asosiy omillardan biri — urush natijasida
yuzaga kelgan iqtisodiy va mehnat resurslari taqchilligi edi. “Sovet Oʻzbekiston kitobi”
ma’lumotlariga ko‘ra, urushning dastlabki oylaridan boshlab shaharlar infratuzilmasi og‘ir
sinovlarga duch kelgan: qurilish materiallari tanqisligi, malakali quruvchilar va texnik
kadrlarning frontga safarbar etilishi tufayli rekonstruksiya va kapital ta’mir ishlari keskin
qisqargan .
Evakuatsiya oqibatida Fargʻona vodiysining yirik shaharlarida (Qoʻqon, Andijon, Namangan,
Margʻilon) aholining soni oldingi yillarga nisbatan 30–40% ortgani qayd etilgan. Natijada
mavjud uy-joy fondi haddan tashqari yuklangan, ko‘plab oilalar bir xonadonni birgalikda
yashashga majbur bo‘lganlar. Bu holat kommunal xizmatlarga (elektr ta’minoti, suv,
kanalizatsiya) bosimni yanada kuchaytirgan [1].
Mahalliy sovetlar va kommunal xo‘jalik boshqarmalari resurslar yetishmovchiligi sharoitida
quyidagi favqulodda choralarni amalga oshirdilar:
Uy-joy fondining inventarizatsiyasi va noqonuniy foydalanilayotgan xonalarni qayta
taqsimlash orqali mavjud joylardan maksimal samarali foydalanish;
Temiryo‘l vagonlaridan, evakuatsiya qilingan sanoat obyektlarining ortiqcha omborxona
binolaridan vaqtincha turar-joy sifatida foydalanish;
Mahalliy aholi mehnatini safarbar etib, o‘z kuchi bilan joriy ta’mirlash va sanitar tozalash
ishlarini olib borish;
Ikkinchi qo‘l qurilish materiallarini yig‘ib, foydalanilgan g‘isht va yog‘ochlarni qayta ishlash va
yangilash.
Shuningdek, qishloq xo‘jaligi sovxozlari va artellar bazalarida uy-joy massivlari qurilgan. Bu
yangi masshtabdagi ijtimoiy loyihalar ham ko‘proq favqulodda xususiyatga ega bo‘lib, barak
tipidagi, sodda konstruksiyali inshootlardan iborat edi.
Kommunal xizmatlarda suv ta’minoti va chiqindi tizimi eng dolzarb muammolardan biri edi.
1942–1944 yillarda, Fargʻona, Andijon va Namangan shaharlari aholisi uchun suv taqsimoti
normasi qat'iylashtirildi: har bir fuqaro uchun kuniga 20–30 litr ichimlik suvi ajratilgan
holatlari qayd etilgan . Shahar suv tarmoqlarining favqulodda ta’miri uchun maxsus
muhandislik brigadalari tuzilib, ular kechayu kunduz ishlashgan.
63
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD 4-SON , 2-QISM (YOʻITJ)
Epidemiyalar oldini olish maqsadida:
Ochiq suv manbalarining qattiq nazorati o‘rnatildi,
Dezinfeksiyalash ishlari uchun xlorlash stansiyalari tashkil etildi,
Hammom va kir yuvish punktlari faoliyati kuchaytirildi,
Chiqindi chiqarish xizmatlari uchun harbiylashtirilgan brigadalar shakllantirildi.
Issiqlik ta’minoti sohasida ham muammolar mavjud edi. Aksariyat uylar o‘zining markaziy
isitish tizimiga ega emas edi va ko‘pchilik ko‘mir va yog‘och bilan qisman ta'minlanardi. Shu
sababli, mahalliy sovetlar ko‘mirni tejamkorlik bilan ishlatish, alternativ ravishda paxta
poyasi va boshqa qishloq xo‘jalik chiqindilaridan yoqilg‘i sifatida foydalanish siyosatini joriy
etdilar [2].
Aholining farovonligini imkon qadar barqarorlashtirish uchun madaniy-axborot tadbirlari
ham tashkil etildi. Oliy va o‘rta maxsus ta’lim muassasalari talabalari, pedagoglar va sog‘liqni
saqlash xodimlari uyma-uy yurib gigiyena qoidalariga rioya qilish, uylarni tozalash va
sanitariya choralari ko‘rish bo‘yicha aholiga tavsiyalar berib turganlar.
Ikkinchi jahon urushi yillarida Fargʻona vodiysi shaharlarida uy-joy va kommunal xizmat
xoʻjaligi faqatgina oddiy aholining ehtiyojlarini qondirish bilan cheklanmagan, balki ijtimoiy
jihatdan zaif qatlamlarni — ayollar, bolalar va nogironlar uchun ham alohida sharoit
yaratishga qaratilgan maxsus siyosat olib borilgan. 1942–1943 yillarda "Sovet Oʻzbekiston
kitobi"dagi ma'lumotlarga ko‘ra, Fargʻona vodiysining Qoʻqon, Andijon va Namangan
shaharlarida urushda qatnashayotgan askarlarning oilalari uchun ijtimoiy himoyalangan
turar-joylar ajratilgan . Ayniqsa, ayollar va bolalarga mo‘ljallangan ko‘p xonali yotoqxonalar,
bolalar uchun internat tipidagi uylarga yaqin joyda qurilgan uylar tashkil etildi.
Bunday inshootlarda odatda umumiy oshxona, yuvinish xonasi va bolalar uchun o‘yin
maydonchalari mavjud bo‘lgan. Ushbu tashabbuslar, bir tomondan, bolalar va ayollarning
ijtimoiy himoyasini ta’minlasa, ikkinchi tomondan, urushda ishlayotgan yoki frontga
jo‘natilgan oilalarning uy-joy masalasini vaqtincha bo‘lsa-da yengillashtirgan.
1941–1942 yillarda Fargʻona vodiysiga ko‘chirilgan sanoat korxonalari ishchilari uchun
vaqtinchalik baraklar qurilishi bilan birga, 1943-yildan boshlab, ba’zi shahar hududlarida
doimiy ishlash va yashash uchun maxsus kvartallar tashkil etildi.
Misol uchun [3]:
Fargʻona shahrida Paxta tozalash zavodi ishchilari uchun “Ishchilar shaharchasi” deb atalgan
maydon tashkil etildi,
Qoʻqon shahrida mashinasozlik zavodi atrofida, yog‘och va loydan qurilgan baraklar asosida
kichik kvartal barpo qilindi,
Andijon shahrida harbiylashtirilgan korxona ishchilari uchun xususiylashtirilgan hovlilar va
ommaviy ko‘p xonali binolarni barpo etish harakatlari boshlandi.
Bu kvartallar ko‘pincha minimal sharoitda qurilgan boʻlsa-da, ular aholining zich yashash
darajasini kamaytirish va sanoat ishchilari uchun asosiy kommunal qulayliklarni (elektr, suv,
issiqlik) ta’minlashda muhim rol o‘ynagan.
1943–1945 yillar oralig‘ida suv ta’minoti, elektr energiyasi va chiqindilarni olib chiqish
tizimlarida markaziylashtirilgan boshqaruvdan qisman voz kechilib, avtonom tizimlarni
yaratish siyosati yo‘lga qo‘yildi. Bu qaror shahar infratuzilmasining urush oqibatida qisman
ishdan chiqqan holatiga mos ravishda qabul qilingan.
Amaliy yechimlar quyidagicha amalga oshirilgan:
Har bir sanoat korxonasi o‘z ichki suv nasos stansiyasini tashkil etib, ichki suv ehtiyojini
mustaqil ta’minlagan,
Qurilgan barak shaharchalarda har bir blok uchun alohida o‘rnatilgan dizel generatorlar
yordamida elektr energiyasi bilan ta’minlash joriy qilingan,
Aholi punktlari atrofida vaqtinchalik chiqindi omborlari tashkil etilib, chiqindilarni
markazlashtirilmasdan maxsus xizmatlar tomonidan olib chiqish usuli qo‘llanilgan.
64
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD 4-SON , 2-QISM (YOʻITJ)
Bu avtonomlashtirish siyosati qisqa muddatli bo‘lsa-da, urush yillarida resurslardan oqilona
foydalanish va tizimlarning qisman barqarorligini saqlashda juda katta rol o‘ynagan [4].
Bundan tashqari, Fargʻona vodiysi shaharlari hokimiyatlari tomonidan kommunal xizmatlarni
barqarorlashtirish uchun:
Ta’mir brigadalari va favqulodda xizmat guruhlarini tashkil etish,
Qurilish materiallarini taqsimlashda prioritet tizim joriy etish (dastlab bolalar internatlari,
kasalxonalar va sanoat obyektlari uchun),
Tashkiliy ko‘makni oshirish (mahalliy sovetlar va jamoat tashkilotlari orqali jamoaviy
obodonlashtirish ishlari o‘tkazish),
Kommunal xizmat sohasiga yosh mutaxassislarni jalb etish (texnik bilimga ega bo‘lgan o‘rta
maktab bitiruvchilari asosida) bilan shug‘ullanilgan.
XULOSA VA MUNOZARA
1941–1945 yillar mobaynida Fargʻona vodiysi shaharlarida uy-joy va kommunal xizmat
xoʻjaligi faoliyati murakkab va sinovli sharoitlarda amalga oshirildi. Urush sharoitiga
qaramasdan, aholining asosiy ehtiyojlarini qondirish uchun mahalliy organlar tomonidan
ulkan sa’y-harakatlar qilindi. Evakuatsiya qilingan aholiga joy tayyorlash, kommunal
xizmatlarni uzluksiz ta’minlash va uy-joy fondini kengaytirish bilan bog‘liq faoliyat Fargʻona
vodiysining urush yillaridagi o‘ziga xos tarixiy sahifasidir. Ushbu tajriba, o‘z navbatida,
respublika miqyosida ijtimoiy infratuzilmaning barqarorligini saqlab qolishga xizmat qildi.
ADABIYOTLAR RO`YXATI
1.
Совет Ўзбекистон Китоби. 1941–1944 йиллар. – Тошкент: Ўзбекистон ССР Давлат
Китоб Палатаси, 1974.
2.
Абдурахманов А. Герман фашизми — совет халқининг энг ёвуз душмани. –
Тошкент: Уздавнашр, 1942.
3.
Якубовский А.Ю. Узбек халқининг юзага келиши масаласи ҳақида. – Тошкент:
УзФаннашр, 1941.
4.
Ўзбекистон тарихи. 5 томлик. 4-том. – Тошкент: “Sharq” нашриёти, 2000.
