72
YANGI OʻZBEKISTON TALABALARI
AXBOROTNOMASI SJIF: 5.209
www.in-academy.uz
3-JILD, 6-SON YO’TA
O‘ZBEKISTONDA YASHIL IQTISODIYOT VA SANOAT
INNOVATSIYALARI RIVOJI: MUAMMOLAR VA
ISTIQBOLLAR
Qalbaeva Intizar Esenbay qizi
Qoraqalpoq davlat universiteti iqtisodiyot fakulteti
1-bosqich magistranti
https://doi.org/10.5281/zenodo.15708927
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Qabul qilindi: 10-Iyun 2025 yil
Ma’qullandi: 14-Iyun 2025 yil
Nashr qilindi: 21-Iyun 2025 yil
Mazkur maqolada O‘zbekistonda yashil iqtisodiyot va
sanoat innovatsiyalari rivojlanishining hozirgi holati,
mavjud muammolar hamda istiqbollari tahlil qilingan.
Unda qayta tiklanuvchi energiya manbalaridan
foydalanish,
ekologik
toza
ishlab
chiqarish
texnologiyalari, energiya samaradorligini oshirish va
chiqindilarni qayta ishlash kabi yo‘nalishlar muhokama
qilinadi. Shu bilan birga, moliyaviy, texnologik va
institutsional to‘siqlar, kadrlar tayyorlash masalalari
ham yoritilgan. Muallif ushbu yo‘nalishlarda barqaror
taraqqiyotga erishish uchun amaliy tavsiyalar beradi.
Maqola ilmiy-tadqiqot ishlari va davlat siyosatini
shakllantirishda muhim nazariy va amaliy ahamiyat
kasb etadi.
KEY WORDS
yashil
iqtisodiyot,
sanoat
innovatsiyalari, qayta tiklanuvchi
energiya, energiya samaradorligi,
O‘zbekiston iqtisodiyoti
Bugungi globallashuv davrida barqaror rivojlanishni ta’minlash masalasi dunyo
miqyosida ustuvor yo‘nalishlardan biriga aylanmoqda. Ayniqsa, ekologik muammolar,
resurslar tanqisligi va iqlim o‘zgarishlari fonida yashil iqtisodiyot kontseptsiyasining
ahamiyati ortib bormoqda. Shu jihatdan, O‘zbekiston ham so‘nggi yillarda ekologik
barqarorlik, energiya tejamkorligi va innovatsion texnologiyalar asosida iqtisodiyotni
modernizatsiya qilishni o‘z oldiga muhim vazifa qilib qo‘ymoqda. Ta’kidlash joizki, yashil
iqtisodiyot faqat atrof-muhitni muhofaza qilish bilan cheklanmaydi. U barqaror ishlab
chiqarish, toza energiyadan foydalanish, sanoatning ekologik xavfsizligini ta’minlash va aholi
turmush darajasini yaxshilashga qaratilgan tizimli yondashuvdir. Shu nuqtayi nazardan,
maqolada O‘zbekistonda yashil iqtisodiyotga o‘tish jarayoni, bu yo‘ldagi sanoat
innovatsiyalari, mavjud muammolar hamda istiqbollar haqida batafsil so‘z yuritiladi.
Avvalo, yashil iqtisodiyot deganda, atrof-muhitga zarar yetkazmasdan, tabiiy
resurslardan oqilona foydalanishga asoslangan iqtisodiy faoliyat tushuniladi. Bunday model
barqaror rivojlanishni ta’minlab, inson salomatligi, ekologik muvozanat va iqtisodiy
farovonlik o‘rtasidagi uyg‘unlikni mustahkamlashga xizmat qiladi. Bugungi kunda jahon
iqtisodiyotida yuzaga kelayotgan ekologik muammolar, global isish, suv va energetika
resurslarining tanqisligi ushbu modelga o‘tish zarurligini yanada kuchaytirmoqda. Shuni
alohida ta’kidlash lozimki, Birlashgan Millatlar Tashkiloti ma’lumotlariga ko‘ra, yashil
iqtisodiyotga o‘tish natijasida dunyo bo‘yicha 2030 yilgacha 24 milliondan ortiq yangi ish
o‘rni yaratilishi mumkin. Shu bois, O‘zbekiston ham bu yo‘nalishda qator islohotlarni amalga
oshirib kelmoqda.
73
YANGI OʻZBEKISTON TALABALARI
AXBOROTNOMASI SJIF: 5.209
www.in-academy.uz
3-JILD, 6-SON YO’TA
Keyingi navbatda, yashil iqtisodiyotga o‘tish jarayonida muhim qadam — bu huquqiy va
institutsional asoslarning shakllanishidir. Shu ma’noda, O‘zbekistonda 2019 yilda qabul
qilingan “Ekologik xavfsizlik konsepsiyasi” va 2020–2030 yillarga mo‘ljallangan “Yashil
iqtisodiyotga o‘tish strategiyasi” bu boradagi asosiy yo‘nalishlarni belgilab berdi. Bundan
tashqari, 2021 yilda mamlakatimiz “Parij iqlim bitimi”ga qo‘shilgan bo‘lib, bu O‘zbekistonning
global ekologik muammolarga qarshi kurashdagi qat’iy pozitsiyasini ko‘rsatadi. Ayni paytda
“Yashil bank mahsulotlari”, “ekologik grantlar” va ekologik startaplarni qo‘llab-quvvatlash
tizimlari shakllantirilmoqda. Davlat budjetidan ekologik loyihalarga ajratiladigan mablag‘lar
hajmi ham yildan-yilga oshib bormoqda.
Shu bilan birga, yashil iqtisodiyotning asosiy yo‘nalishlaridan biri sanoat tarmoqlarida
ekologik toza va energiya tejamkor texnologiyalarni keng joriy etishdan iborat. Hozirgi vaqtda
O‘zbekiston sanoatining aksariyat qismi energiyani ko‘p talab qiluvchi usullar asosida faoliyat
yuritmoqda. Shunga qaramay, ayrim hududlarda sezilarli yutuqlarga erishilmoqda. Masalan,
Navoiy viloyatida joylashgan NKMK (Navoiy kon-metallurgiya kombinati) chiqindilardan
elektr energiyasi ishlab chiqarish tizimiga o‘tayotgan bo‘lsa, Buxoro va Andijon viloyatlaridagi
korxonalarda quyosh panellari orqali ishlab chiqarish jarayoni boshlangan. Bundan tashqari,
Farg‘ona neftni qayta ishlash zavodida suvni qayta aylanish tizimi orqali qayta foydalanish
yo‘lga qo‘yilgan. Bu kabi innovatsiyalar, bir tomondan, korxonalar xarajatlarini kamaytiradi,
ikkinchi tomondan esa, atrof-muhitga bo‘lgan salbiy ta’sirni sezilarli darajada kamaytiradi [2,
214-221].
Bugungi kunda energiya samaradorligi va qayta tiklanuvchi energiya manbalaridan
foydalanish ekologik xavfsizlik bilan bir qatorda iqtisodiy barqarorlikning ham muhim
omiliga aylangan. O‘zbekiston energetikasi asosan an’anaviy yoqilg‘ilarga tayanadi, biroq
ularning cheklanganligi va ekologik zararli ta’siri sababli sohada diversifikatsiyaga katta
e’tibor qaratilmoqda. 2020 yilda qabul qilingan "Yashil iqtisodiyot strategiyasi"da energiya
tizimini modernizatsiya qilish va samaradorlikni oshirish bo‘yicha muhim yo‘nalishlar
belgilab berilgan. Bu jarayonda quyosh, shamol va suv energiyasidan foydalanishga alohida
urg‘u berilmoqda. Masalan, 2023 yilda Navoiy viloyatida 100 MVt quvvatli quyosh elektr
stansiyasi ishga tushirilgan bo‘lib, u 80 ming xonadonni elektr bilan ta’minlaydi. Samarqand
va Jizzax viloyatlarida ham yirik quyosh va shamol loyihalari amalga oshirilmoqda. Masdar,
ACWA Power, Total Eren kabi xalqaro kompaniyalar bilan hamkorlikda qayta tiklanuvchi
energiya loyihalari kengaymoqda. 2024 yilga kelib, bu manbalarning mamlakat energiya
balansidagi ulushi 15 foizga yetdi. Maqsad — bu ko‘rsatkichni 2030 yilga qadar 30 foizga
yetkazish. Shuningdek, energiya samaradorligini oshirish maqsadida yangi binolar uchun
“energiya pasporti” joriy qilinmoqda, sanoat korxonalarida raqamli nazorat tizimlari yo‘lga
qo‘yilgan. Aholi uchun esa chekka hududlarda quyosh panellari asosida kichik issiqxonalar va
suv nasoslari tashkil etilmoqda. Qayta tiklanuvchi energiya texnologiyalarining joriy etilishi
ekologik barqarorlikni ta’minlash bilan birga, yangi ish o‘rinlari yaratish va energiya
importiga bog‘liqlikni kamaytirishga xizmat qilmoqda. IEA ma’lumotiga ko‘ra, bu sohadagi har
1 mlrd dollarlik investitsiya 7–9 ming yangi ish o‘rni yaratadi. Shunday qilib, O‘zbekistonda bu
yo‘nalishda salmoqli natijalarga erishilmoqda. Kelgusida esa ilg‘or texnologiyalarni joriy
qilish, xalqaro tajribalarni o‘rganish va aholining ushbu boradagi bilimini oshirish muhim
vazifalar bo‘lib qoladi [5, 133-138].
74
YANGI OʻZBEKISTON TALABALARI
AXBOROTNOMASI SJIF: 5.209
www.in-academy.uz
3-JILD, 6-SON YO’TA
O‘zbekistonda yashil iqtisodiyot va sanoat innovatsiyalarini rivojlantirish borasidagi
sa’y-harakatlarga qaramay, ushbu sohalarda bir qator muammo va to‘siqlar mavjud.
Birinchidan, moliyaviy resurslarning yetishmasligi asosiy muammolardan bo‘lib, ko‘plab
mahalliy korxonalar zarur texnologiyalarni joriy etish uchun mablag‘ yetishmovchiligiga duch
kelmoqda. Kreditlar esa odatda yuqori foizli va qisqa muddatli bo‘lib, bu jarayonni yanada
murakkablashtiradi. Ikkinchidan, malakali mutaxassislar yetishmasligi ham dolzarb muammo
sanaladi. Ta’lim muassasalarida ekologik yo‘nalishlar bo‘yicha yetarli dasturlar mavjud emas,
bu esa amaliyotda samarali loyihalarning kamligini keltirib chiqarmoqda. Uchinchidan,
texnologik infratuzilmaning eskirganligi ishlab chiqarishda yuqori energiya sarfiga olib
kelmoqda. Ko‘plab korxonalar hali ham energiya tejamkor uskunalar bilan ta’minlanmagan.
To‘rtinchidan, aholining ekologik madaniyati pastligi yashil iqtisodiyotga o‘tishda to‘siq
bo‘lmoqda. Ekologik mahsulotlarga talab yetarli darajada shakllanmagan, ekologik odatlarni
keng joriy etish zarur. Beshinchidan, huquqiy bazaning yetarli darajada shakllanmaganligi
ham muammo hisoblanadi. Qonunlar bo‘lsa-da, ularning amaliy ijrosi ko‘pincha sust, baholash
tizimlari esa takomilga muhtoj. Shuningdek, investorlarga zarur bo‘lgan ochiq va to‘liq
ma’lumotlarning yetishmasligi, byurokratik to‘siqlar, xalqaro hamkorlikning sustligi ham soha
rivojiga salbiy ta’sir ko‘rsatmoqda. Shu sababli, yashil iqtisodiyot rivoji uchun tizimli
yondashuv, davlat-xususiy hamkorlikni kuchaytirish va qonunchilik hamda ta’lim tizimini
takomillashtirish zarurdir.
Shu kungacha amalga oshirilgan ishlar, muammolar va mavjud resurslarni hisobga olgan
holda aytish mumkinki, O‘zbekistonda yashil iqtisodiyot va sanoat innovatsiyalarining
rivojlanishi uchun sezilarli imkoniyatlar mavjud. Biroq bu imkoniyatlardan to‘liq foydalanish
uchun uzoq muddatli strategik yondashuv, izchil islohotlar va kompleks chora-tadbirlar
zarurdir. Birinchidan, qayta tiklanuvchi energiya manbalarini rivojlantirish asosiy ustuvor
yo‘nalishlardan biri bo‘lib qolmoqda. O‘zbekiston geografik joylashuvi jihatidan quyosh
energiyasiga nihoyatda boy mamlakat sanaladi. Masalan, mamlakat hududlarida quyoshli
kunlar soni yiliga 280–320 kunni tashkil etadi. Bu esa quyosh panellari va fotovoltaik
texnologiyalarni keng joriy etish orqali katta energiya manbaini yaratish imkonini beradi. Shu
bilan birga, Qashqadaryo, Navoiy va Buxoro viloyatlarida shamol energiyasidan foydalanish
bo‘yicha ilmiy-amaliy tajribalar kengaytirilmoqda. Ikkinchidan, energiya samaradorligini
oshirish sanoat innovatsiyalarini rivojlantirish bilan chambarchas bog‘liq. Zamonaviy
texnologiyalar va avtomatlashtirilgan ishlab chiqarish tizimlari yordamida elektr energiyasini
15–30 foizgacha tejash imkoniyati mavjud. Shu sababli, sanoat korxonalarini energiya
samarador texnologiyalar bilan ta’minlash, eskirgan uskunalarni bosqichma-bosqich
yangilash bo‘yicha davlat dasturlarini kengaytirish tavsiya etiladi. Misol uchun, “Yashil
energiya – 2030” milliy dasturi asosida kichik va o‘rta korxonalar uchun subsidiya va soliq
imtiyozlarini berish tizimi yo‘lga qo‘yilishi maqsadga muvofiq. Uchinchidan, kadrlar
salohiyatini oshirish istiqboli katta ahamiyat kasb etadi. Buning uchun oliy o‘quv yurtlarida
yashil iqtisodiyot, energiya samaradorligi, ekologik muhandislik, barqaror rivojlanish
yo‘nalishlarida yangi ta’lim dasturlari tashkil etilishi lozim. Shu bilan birga, xorijiy ekspertlar
bilan hamkorlikda malaka oshirish kurslari va ilmiy-tadqiqot loyihalarini yo‘lga qo‘yish, yosh
mutaxassislarni zamonaviy texnologiyalar bilan tanishtirish orqali innovatsion salohiyat
oshiriladi. Bundan tashqari, aholining ekologik ongini shakllantirish va keng jamoatchilikni
jalb qilish orqali yashil iqtisodiyotga o‘tish jarayoni samaradorligini oshirish mumkin.
75
YANGI OʻZBEKISTON TALABALARI
AXBOROTNOMASI SJIF: 5.209
www.in-academy.uz
3-JILD, 6-SON YO’TA
Maktabgacha ta’limdan boshlab ekologiya va barqaror rivojlanish mavzularini o‘quv
dasturlariga kiritish, ommaviy axborot vositalari orqali muntazam tushuntirish ishlari olib
borish, ekologik startaplarni qo‘llab-quvvatlash bugungi kunda zaruriy chora-tadbirlardan
biridir. Xulosa qilib aytganda, O‘zbekistonda yashil iqtisodiyot va sanoat innovatsiyalarining
istiqbollari keng va istiqbolli yo‘nalish sanaladi. Ammo bu yo‘lda muvaffaqiyatga erishish
uchun davlat siyosatining uzviyligi, xalqaro tajribadan faol foydalanish, zamonaviy
texnologiyalarni joriy etish, kadrlar salohiyatini oshirish va fuqarolik jamiyatini faollashtirish
zarur. Faqat shundagina mamlakat iqtisodiy taraqqiyot va ekologik barqarorlik o‘rtasidagi
muvozanatni saqlagan holda yashil rivojlanishga erisha oladi.
Xulosa.
Xulosa qilib aytganda, O‘zbekistonda yashil iqtisodiyot va sanoat
innovatsiyalarining rivojlanishi ijobiy yo‘nalishda davom etmoqda. Bu borada qayta
tiklanuvchi energiya manbalaridan foydalanish, energiya samaradorligini oshirish,
chiqindilarni qayta ishlash kabi tashabbuslar muhim ahamiyat kasb etmoqda. Shu bilan birga,
moliyalashtirishdagi cheklovlar, kadrlar yetishmovchiligi va texnologik eskirish kabi
muammolar hamon dolzarb bo‘lib qolmoqda. Shu sababli, mavjud muammolarni bartaraf
etish va istiqbollarni to‘liq ro‘yobga chiqarish uchun davlat siyosatining izchil davom
ettirilishi, innovatsion texnologiyalarni joriy etish, hamkorlik va ekologik savodxonlikni
oshirish zarur. Yashil iqtisodiyotga o‘tish nafaqat atrof-muhitni muhofaza qilish, balki
barqaror iqtisodiy o‘sishni ta’minlashga xizmat qiladi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Ikromjon o'g'li, T. I. (2024). O’ZBEKISTON IQTISODIYOTINING BARQAROR RIVOJLANISHI:
OMILLAR, NATIJALAR VA ISTIQBOLLARI. THE BEST STUDENT OF THE CIS, 1(1).
2.
Matyakubovna, K. M., & Kamolovna, S. F. (2024). O’ZBEKISTONDA YASHIL IQTISODIYOTNI
JORIY ETISHNING IMKONIYATLARI VA RIVOJLANTIRISH ISTIQBOLLARI. Scientific Journal of
Actuarial Finance and Accounting, 4(07), 214-221.
3.
Turgʻunov, J. A. (2023). Mamlakatimizda yashil iqtisodiyotni joriy etish holati va asosiy
yoʻnalishlari. QO ‘QON UNIVERSITETI XABARNOMASI, 9, 85-87.
4.
Qo‘ziboyev, Z. (2024). O ‘ZBEKISTON SHAROITIDA YASHIL IQTISODIYOTGA O ‘TISHNING
JAHON TAJRIBASINI QO ‘LLASH. Science technology&Digital finance, 2(4), 18-22.
5.
Xo’jabekovich, X. O. K. (2025, May). Yashil Iqtisodiyotning Yangi O’zbekistondagi O’rni Va U
Bilan Bog’liq Dolzarb Muammolar. In International Conference of Economics, Finance and
Accounting Studies (Vol. 17, pp. 133-138).
