24
YANGI OʻZBEKISTON TALABALARI
AXBOROTNOMASI SJIF: 5.209
www.in-academy.uz
3-JILD, 7-SON YO’TA
OQSILLAR VA ULARNING BIOLOGIK ROLI
Shukurov Burhoniddin
Alfraganus university Stomatologiya fakulteti talabasi.
https://doi.org/10.5281/zenodo.16527636
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Qabul qilindi: 20-Iyul 2025 yil
Ma’qullandi: 24-Iyul 2025 yil
Nashr qilindi: 28-Iyul 2025 yil
Oqsillar-bu hujayralarning asosiy tarkibiy qismlaridan
biri bo‘lib, ular organizmda turli xil hayotiy jarayonlarda
bevosita ishtirok etadi. Ular fermentlar, gormonlar,
antitanalar, retseptorlar shaklida hujayra ichidagi va
tashqarisidagi reaksiyalarni boshqaradi. Har bir oqsil
o‘ziga xos tuzilishga ega bo‘lib, tuzilishiga qarab uning
funksiyasi belgilanadi. Organizmda oqsillarning asosiy
vazifalari – tuzilmaviy, katalitik, transport, himoya,
regulyator va energetik funksiyalarni o‘z ichiga oladi.
Ushbu maqolada oqsillarning molekulyar tuzilishi,
sintezi, sinflanishi va ular bajaradigan asosiy biologik
rollari haqida tahlil qilinadi. Tibbiy amaliyotda
oqsillarning buzilishi ko‘plab kasalliklar bilan bog‘liq
bo‘lib, ularni aniqlash va to‘g‘ri tushunish diagnostika va
davolashda muhim o‘rin tutadi
KEY WORDS
oqsillar,
aminokislotalar,
fermentlar, biologik rol, struktura,
transport,
gormonlar,
immun
tizimi, tibbiy kimyo, oqsil sintezi
Oqsillar barcha tirik organizmlar hayotiy faoliyatining asosi hisoblanadi. Ular DNK
tomonidan kodlangan, ribosomalar yordamida sintez qilinadigan va aminokislotalardan
tashkil topgan makromolekulalardir. Oqsillar organizmning har bir hujayrasida mavjud bo‘lib,
ularning soni va xilma-xilligi organizmning genetik materiali bilan belgilanadi.
Tibbiy kimyo nuqtai nazaridan oqsillar organizmdagi metabolik jarayonlarning
boshqaruvchilari sifatida ko‘riladi. Fermentlar – bu oqsil tabiatiga ega katalizatorlar bo‘lib,
ular kimyoviy reaksiyalarni tezlashtiradi. Shuningdek, oqsillar immunitetni ta’minlaydigan
antitanalar, qon orqali moddalarni tashiydigan transport oqsillari (gemoglobin, albumin),
gormonlar (insulin, glukagon), hujayra tuzilmasini shakllantiruvchi elementlar (kollagen,
elastin) sifatida xizmat qiladi.
Oqsillar yetishmovchiligi yoki tuzilishdagi mutatsiyalar ko‘plab kasalliklarning,
jumladan genetik sindromlar, immun yetishmovchilik, diabet, anemiya va onkologik
kasalliklarning sababi bo‘lishi mumkin. Shuning uchun, oqsillarni chuqur o‘rganish tibbiyotda
diagnostika va davolashning ilmiy
1.Oqsil molekulasining tuzilishi
Oqsillar aminokislotalardan iborat bo‘lib, ular peptid bog‘lari orqali bog‘langan. Har bir
oqsil quyidagi darajalardagi tuzilishga ega:
Birlamchi tuzilish – aminokislotalar ketma-ketligi
25
YANGI OʻZBEKISTON TALABALARI
AXBOROTNOMASI SJIF: 5.209
www.in-academy.uz
3-JILD, 7-SON YO’TA
Ikkinchi tuzilish – α-spiral yoki β-varaqsimon tuzilmalar
Uchlamchi tuzilish – butun molekulaning fazoviy konformatsiyasi
To‘rtlamchi tuzilish – bir nechta zanjirlarning kompleks holatda birlashuvi (masalan,
gemoglobin)
Oqsilning tuzilishi uning funksiyasini belgilaydi. Tuzilishdagi har qanday o‘zgarish uning
faoliyatiga salbiy ta’sir ko‘rsatishi mumkin.
2.Oqsillarning tibbiy-biologik funksiyalari
Oqsillar ko‘plab hayotiy vazifalarni bajaradi:
Fermentativ: fermentlar kimyoviy reaksiyalarni tezlashtiradi (masalan, pepsin, amilaza).
Transport: gemoglobin kislorod tashiydi, albumin esa gormon va dorilarni.
Himoya: immunoglobulinlar patogenlarga qarshi kurashadi.
Gormonal: insulin va glukagon metabolik jarayonlarni boshqaradi.
Struktura: kollagen, keratin to‘qimalarning asosini tashkil etadi.
Energetik: ekstremal holatlarda aminokislotalar energiya manbaiga aylanishi mumkin.
3.Tibbiyotda ahamiyati
Oqsillar tibbiy kimyoda muhim diagnostik markerlar hisoblanadi.
Qonda oqsillar miqdorining o‘zgarishi – buyrak, jigar va yurak kasalliklarida muhim
ko‘rsatkich bo‘ladi.
Plazmadagi fermentlar (ALAT, ASAT) – yurak yoki jigar zararlanishini ko‘rsatadi.
Gormonlar darajasi – endokrin kasalliklarni tashxislashda yordam beradi.
Oqsillarni o‘rganish asosida ishlab chiqilgan dorilar va vaksinalar hozirgi zamonaviy
tibbiyotning asosiy yutuqlaridan biridir.
Xulosa:
Oqsillar organizmda turli xil biologik funksiyalarni bajaruvchi eng muhim
makromolekulalardan biridir. Ular fermentativ, transport, tuzilmaviy, himoya va regulyator
rollari bilan organizmda moddalar almashinuvi, himoya va rivojlanishni boshqaradi.
Oqsillarning struktura va funksiyasini chuqur tahlil qilish, ularning buzilishi bilan bog‘liq
kasalliklarni aniqlash va davolash uchun zarurdir. Shu sababli, tibbiy kimyo fanida oqsillarni
o‘rganish fundamental yo‘nalish hisoblanadi
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Berg, J.M., Tymoczko, J.L., Stryer, L. (2019). Biochemistry. 9th ed. W.H. Freeman.
2.
Lehninger, A.L., Nelson, D.L., Cox, M.M. (2021). Principles of Biochemistry. 8th ed. W.H.
Freeman.
3.
Murray, R.K. et al. (2022). Harper’s Illustrated Biochemistry. 32nd ed. Hill
4.
Voet, D., Voet, J.G. (2016). Biochemistry. 4th ed. Wiley.
5.
Alberts, B. Et al. (2014). Molecular Biology of the Cell. 6th ed. Garland Science.
