`
141
"
VOYAGA YETMAGANLAR JINOYATCHILIGI: MUAMMOLAR VA OLDINI
OLISH YO‘LLARI
Abdullayeva Zebo Ilhomovna
Toshkent davlat agrar universiteti Huquq va turizm fakulteti
Yurisprudensiya yo’nalishi 24-177-guruh 1-bosqich talabasi
Mobil: +998949090045.
Email: zebo.abdullaeva05@gmail.com
https://doi.org/10.5281/zenodo.15593307
Annotatsiya:
Ushbu maqolada voyaga yetmaganlar jinoyatchiligi tushunchasi, unga olib
keluvchi sabablar va bunday holatlarning oldini olish yo‘llari ko‘rib chiqiladi. Jinoyatchilikning
oldini olishda oilaning, ta’lim muassasalarining va huquqni muhofaza qiluvchi organlarning
o‘zaro hamkorligi muhim o‘rin tutadi. Maqolada qonunchilikdagi mavjud muammolar va ularni
bartaraf etish bo‘yicha takliflar ham yoritilgan.
Kalit so‘zlar:
voyaga yetmaganlar, jinoyatchilik, tarbiya, javobgarlik, profilaktika,
huquqiy asoslar.
Aннотация:
В данной статье рассматриваются понятие преступности среди
несовершеннолетних, причины, приводящие к таким правонарушениям, а также пути их
предотвращения. Особое внимание уделено важности сотрудничества семьи,
образовательных учреждений и правоохранительных органов в профилактике
преступности. Также в статье освещаются существующие проблемы в законодательстве
и предлагаются рекомендации по их устранению.
Ключевые
слова:
несовершеннолетние,
преступность,
воспитание,
ответственность, профилактика, правовые основы.
Annotation:
This article examines the concept of juvenile delinquency, the causes leading
to such offenses, and the ways to prevent them. It highlights the importance of cooperation
between families, educational institutions, and law enforcement agencies in crime prevention.
The article also addresses existing legislative issues and provides suggestions for their
resolution.
Keywords:
juveniles, crime, upbringing, responsibility, prevention, legal framework
Kirish:
Bugungi kunda jamiyatimizda voyaga yetmaganlar o‘rtasida jinoyat sodir etish
holatlari ko‘payib borayotgani ijtimoiy muammo sifatida e’tirof etilmoqda. Har qanday jinoyat
– bu og‘riq, ayniqsa bu jinoyat voyaga yetmagan tomonidan sodir etilgan bo‘lsa. Chunki bu
orqasida tarbiya, nazorat, muhit, ruhiy holat, jamiyatdagi o‘rni va ko‘plab omillar yotadi.
Bunday holatlarning oldini olish uchun qonuniy asoslar, oilaviy e’tibor, ta’lim muassasalarining
roli, ichki ishlar organlarining hamkorligi nihoyatda muhim hisoblanadi.
Shuningdek, bu muammo har bir mamlakatda o‘ziga xos holatda namoyon bo‘lib, uning
oldini olish uchun samarali yuridik, psixologik va ijtimoiy choralar talab etiladi.
Jinoyatchilikning bu turi nafaqat voyaga yetmaganlarning o‘z hayotlariga salbiy ta’sir
ko‘rsatadi, balki jamiyatning xavfsizligi va barqarorligini ham tahdid ostiga qo‘yadi. Shuning
uchun, ushbu masalani hal qilishda faqatgina jinoiy jazolar bilan cheklanib qolishning o‘zi
yetarli emas, balki keng qamrovli ijtimoiy, psixologik va ta’limiy choralar zarur. Maqolada
voyaga yetmaganlar jinoyatchiligining sabablarini, uning oldini olish yo‘llarini, xalqaro
tajribalarni va huquqiy me'yorlarni tahlil qilamiz.
`
142
Asosiy qism:
Voyaga yetmaganlar jinoyatchiligiga olib keluvchi sabablar ko‘p. Eng avvalo,
bu tarbiyaning sustligi, oiladagi muammolar, ijtimoiy befarqlik, atrof-muhitning salbiy ta’siri,
internetdagi zo‘ravonlik targ‘ibotidir.
Voyaga yetmaganlar jinoyatchiligi sabablarini o‘rganishda oilaviy va ijtimoiy muhitning
ahamiyati katta. Oiladagi noxush holatlar, ota-onaning g‘amxo‘rligi yetishmasligi, ichki aloqalar,
giyohvandlik va alkogolizm singari omillar, shuningdek, kambag‘al oilalarda pulsizlik va ochlik
sababli voyaga yetmaganlar o‘g‘irlik kabi jinoyatlar qilishga majbur bo‘lishlari mumkin.
Kambag‘allik, iqtisodiy qiyinchiliklar, ijtimoiy beqarorlik yoshlarni jinoyatga undashi, ularning
huquqiy bilimi va axloqiy qadriyatlarining yetishmasligi muhim omillardan biridir. Bu holatlar,
shuningdek, ijtimoiy yordam tizimining zaifligi va profilaktika choralari samarasizligi natijasida
yuzaga keladi. Har bir jinoyat orqasida beparvolik yoki e’tiborsizlik yotadi. Shu sababli bunday
holatlarga jiddiy qarash zarur.
O‘zbekiston Respublikasi Jinoyat kodeksining 17-moddasida
jinoiy javobgarlik yoshi belgilangan. 16 yoshdan boshlab umumiy javobgarlik belgilanadi, lekin
ayrim og‘ir jinoyatlar bo‘yicha 13 yoki 14 yoshdan ham javobgarlikka tortilishi mumkin. Lekin
voyaga yetmaganlarga nisbatan yengilliklar, masalan, jazoni yengillashtirish, psixolog
ishtirokida so‘roq qilish, sudda ishtirok etuvchi o‘qituvchi yoki vasiylarning ishtiroki nazarda
tutilgan.
Shuningdek, voyaga yetmaganlar jinoyatchiligi bilan bog‘liq qonunchilikda hali ham
ayrim bo‘shliqlar mavjud. Xususan, profilaktika ishlari to‘liq yo‘lga qo‘yilmagan, maktab
inspektorlari va ijtimoiy xizmatlar faoliyati yetarlicha muvofiqlashtirilmagan. Eng muhimi –
oilaviy muhit bilan ishlash tizimi kuchli emas.
Shuningdek , bu muammo har bir mamlakatda
o‘ziga xos holatda namoyon bo‘lib, uning oldini olish uchun samarali yuridik, psixologik va
ijtimoiy choralar talab etiladi.
Jinoyatchilikning bu turi nafaqat voyaga yetmaganlarning o‘z hayotlariga salbiy ta’sir
ko‘rsatadi, balki jamiyatning xavfsizligi va barqarorligini ham tahdid ostiga qo‘yadi. Shuning
uchun, ushbu masalani hal qilishda faqatgina jinoiy jazolar bilan cheklanib qolishning o‘zi
yetarli emas, balki keng qamrovli ijtimoiy, psixologik va ta’limiy choralar zarur. Maqolada
voyaga yetmaganlar jinoyatchiligining sabablarini, uning oldini olish yo‘llarini, xalqaro
tajribalarni va huquqiy me'yorlarni tahlil qilamiz.
Voyaga yetmaganlar jinoyatchiligi o‘zining maxsus xususiyatlari bilan ajralib turadi. Bu
turdagi jinoyatlarni o‘rganish jarayonida bir nechta asosiy turlarni ajratish mumkin. Umuman
olganda, voyaga yetmaganlar tomonidan sodir etiladigan jinoyatlar quyidagilarga bo‘linadi:
1. Jismoniy huquqbuzarliklar: Bu jinoyatlar, masalan, zo‘ravonlik, o‘g‘rilik, talonchilik va
boshqa jismoniy zarar etkazish holatlaridan iboratdir.
2. Ijtimoiy huquqbuzarliklar: Bu guruhga kiruvchi jinoyatlar, masalan, jamoat tartibini
buzish, masxara qilish, nogironlikni keltirib chiqarish va boshqa ijtimoiy normalarni buzish
kabi harakatlar bo‘lishi mumkin.
3. Psixologik va axloqiy huquqbuzarliklar: Bu turdagi jinoyatlar, masalan, kamsitish,
nojo‘ya axloqiy xatti-harakatlar, bosim o‘tkazish va manipulyatsiya qilish kabi psixologik
zararlarga sabab bo‘ladi.
Voyaga yetmaganlar jinoyatga kirishishining sabablarini o‘rganishda bir qator omillarni
e’tiborga olish zarur. Ularning asosiylari quyidagilardan iboratdir:
`
143
Oilaviy omillar: Oiladagi noxush muhit, ota-onaning etarli ta’lim va tarbiya bermasligi,
giyohvand moddalar va ichkilikbozlikning mavjudligi — bularning barchasi voyaga yetmagan
shaxsning jinoyatga yo‘l qo‘yishiga olib kelishi mumkin.
Ijtimoiy muhit: Maktabdagi ta'lim darajasi, tengdoshlar o‘rtasidagi munosabatlar, ijtimoiy
tarmoqlar va keng jamoa muhitidagi noxush ta’sirlar voyaga yetmagan shaxslarning jinoyatga
aralashishiga turtki bo‘lishi mumkin.
Psixologik va shaxsiy omillar: Voyaga yetmaganlarning o‘ziga xos psixologik holatlari,
shaxsiyatining rivojlanish bosqichlari, hissiyotlarni nazorat qilishdagi muammolar ham
jinoyatchilikka sabab bo‘ladi.
Jinoyatchilikni Oldini Olish Yo‘llari
Voyaga yetmaganlar jinoyatchiligini oldini olishda bir qator ijtimoiy, huquqiy va
psixologik choralarning qo‘llanilishi zarur. Bu borada quyidagi yo‘llar samarali hisoblanadi:
1. Ta’lim va tarbiya: Voyaga yetmaganlarni ma’naviy va axloqiy tarbiya qilish, ularning
shaxsiyatini to‘g‘ri shakllantirish va ta'lim muassasalarida jinoyatlarning oldini olishga
qaratilgan dasturlarni amalga oshirish zarur.
2. Yuridik choralar: Jinoyatga aralashgan voyaga yetmaganlar uchun ijtimoiy xizmatlar va
reabilitatsiya dasturlarini joriy etish, ular bilan ishlashda psixologik yordam ko‘rsatish
muhimdir. O‘zgartirilgan jazolash tizimi, qamoqda saqlashning o‘rniga, voyaga yetmaganlarni
ijtimoiy reabilitatsiya qilishga yo‘naltirilgan chora-tadbirlarni taqdim etish zarur.
3. Ijtimoiy reabilitatsiya va psixologik yordam: Jinoyatga aralashgan voyaga yetmaganlar
uchun maxsus psixologik yordam va ijtimoiy reabilitatsiya dasturlari taqdim etilishi lozim.
Amalda Qo‘llanilayotgan Ishlar
Hozirgi kunda O‘zbekiston Respublikasi hukumati tomonidan voyaga yetmaganlar
jinoyatchiligi va uning oldini olishga qaratilgan bir qator samarali tashabbuslar amalga
oshirilmoqda. Bularning asosiy maqsadi voyaga yetmaganlarning jinoyatchilikka
aralashishining oldini olish, ularni to‘g‘ri tarbiyalash va ijtimoiy reabilitatsiya qilishdir.
Ta’lim tizimidagi yangiliklar: Ta’lim muassasalarida voyaga yetmaganlar uchun
profilaktik va tarbiyaviy ishlar amalga oshirilmoqda. Maktablarda maxsus psixologlar va
ijtimoiy pedagoglar faoliyat olib bormoqda.
Ijtimoiy xizmatlar va oilaviy yordam: O‘zbekistonda voyaga yetmagnlar jinoyatchiligining
oldini olish borasida davlat tomonidan bir qator ijtimoiy xizmatlar ko‘rsatilmoqda.
Jinoyatchilikka qarshi kurashishdagi huquqiy tadbirlar: Jinoyat sodir etgan voyaga
yetmaganlar bilan ishlashda O‘zbekiston Respublikasi Jinoyat kodeksi, Ma'muriy kodeksi va
boshqa huquqiy hujjatlar asosida maxsus tartiblar ishlab chiqilgan.
Xulosa
: Xulosa qilib aytganda, voyaga yetmaganlar jinoyatchiligi – bu faqat jinoyat emas,
balki jamiyatdagi og‘riqli nuqtadir. Bu muammoning ildizi chuqur bo‘lib, uni faqat jazolash bilan
emas, balki tarbiya, e’tibor, muomala orqali bartaraf etish mumkin. Har bir bola – bu ertangi
kun. Agar bugun unga to‘g‘ri yo‘l ko‘rsatilsa, ertaga u jinoyat emas, ezgulik yo‘lini tanlaydi.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
`
144
1.
O‘zbekiston Respublikasi Jinoyat kodeksi
2.
O‘zbekiston Respublikasi Voyaga yetmaganlar ishlari bo‘yicha komissiyasi nizomi
3.
www.lex.uz
4.
www.prezident.uz
