`
166
LIMON MEVASINI SAQLASHDA YUZAGA KELADIGAN ASOSIY MUAMMOLAR
G‘anieva Aziza Abdullaevna
Toshkent davlat agrar universiteti tayanch doktoranti
https://doi.org/10.5281/zenodo.15657841
Annotatsiya:
Ushbu maqolada limon mevasini saqlash jarayonida yuzaga keladigan
asosiy muammolar tahlil qilingan. Xususan, harorat va nisbiy namlikning meva sifatini saqlab
qolishdagi ahamiyati, mikrobiologik zararlanish, fizik va kimyoviy o‘zgarishlar hamda saqlash
davomiyligiga ta’sir etuvchi omillar ko‘rib chiqilgan. Shuningdek, mavjud muammolarni
kamaytirish uchun amalga oshirilayotgan zamonaviy yondashuvlar va samarali usullar tavsiya
etilgan.
Kalit so‘zlar:
Limon, saqlash, muammolar, harorat, namlik, mikrobiologiya, fizik
o‘zgarish, sifat, texnologiya.
Аннотaция.
В данной статье рассматриваются основные проблемы, возникающие
при хранении лимонного плода. Особое внимание уделено влиянию температуры и
относительной влажности на сохранение качества плодов, микробиологическим
повреждениям, физико-химическим изменениям, а также факторам, влияющим на
продолжительность хранения. Представлены современные подходы и эффективные
методы, направленные на минимизatsiю данных проблем.
Ключевые слова:
лимон, хранение, проблемы, температура, влажность,
микробиология, физические изменения, качество, технология.
Abstract.
This article explores the main issues encountered during the storage of lemon
fruit. It focuses on the importance of temperature and relative humidity in preserving fruit
quality, microbiological contamination, physical and chemical changes, and factors affecting
storage duration. Modern approaches and effective methods to mitigate these challenges are
also discussed.
Keywords:
lemon, storage, problems, temperature, humidity, microbiology, physical
changes, quality, technology.
Limon (
Citrus limon
) — sitrus mevalari orasida nafaqat ozuqa jihatdan, balki iqtisodiy
samaradorlik nuqtai nazaridan ham alohida o‘rin tutadigan tijorat mevalaridan biridir. Uning
tarkibida yuqori miqdorda askorbin kislota (S vitamini), organik kislotalar, efir moylari,
flavonoidlar va antioksidant moddalar mavjud bo‘lib, bu uni nafaqat oziq-ovqat, balki tibbiy va
kosmetik sohalarda ham keng qo‘llash imkonini beradi.
Limon mevalari yangi holda iste’mol qilinishi barobarida, qayta ishlash sohasida ham
katta ahamiyatga ega: masalan, sharbat, marmelad, limonad, dorivor vositalar, parfyumeriya va
tozalash vositalari ishlab chiqarishda faol foydalaniladi. Bu uni yuqori qiymatga ega, ko‘p
maqsadli meva sifatida tavsiflaydi.
Jahon limon yetishtirish hajmi 2024-yil holatiga ko‘ra 21 million tonnaga yaqin bo‘lib,
asosiy yetkazib beruvchi davlatlar qatoriga Hindiston, Meksika, Argentina va Ispaniya kiradi.
Bundan tashqari, xalqaro bozorda limon mevalariga bo‘lgan talabning ortishi eksport
salohiyatini ham oshirmoqda.
O‘zbekistonda so‘nggi yillarda limon yetishtirish sohasida amalga oshirilayotgan tarkibiy
islohotlar natijasida limonchilik yangi bosqichga ko‘tarilmoqda. Xususan, Turkmaniston,
`
167
Turkiya va Italiyadan keltirilgan zamonaviy navlar joriy etilib, yangi limon xo‘jaliklari tashkil
etilmoqda. 2024 yilda O‘zbekistonda umumiy limon yetishtirish hajmi taxminan 35 ming
tonnaga yetdi, bu esa 2015 yilga nisbatan qariyb 4 barobar o‘sishni anglatadi.
Limon (
Citrus limon
) mevalari o‘zining tuzilishi va tashqi ko‘rinishi bilan sitrus mevalari
orasida alohida o‘rin tutadi. Bu morfo-fiziologik xususiyatlar uning yetilish jarayoni, saqlash
qobiliyati va iste’molga yaroqliligida muhim rol o‘ynaydi. Limonlar shaklan tuxumsimon, ellips
yoki uzunchoq ko‘rinishda bo‘lib, turi va naviga qarab 80 grammdan 150 grammgacha
og‘irlikka ega bo‘lishi mumkin. Mevaning rangi yetilish bosqichiga qarab yashildan to och sariq
va to‘q sariq tuslargacha o‘zgaradi, bu esa uning fitoximik tarkibini ham o‘zgartirishi mumkin.
Morfologik tuzilishi
Limon mevalari asosan uchta asosiy morfologik qatlamdan tashkil topgan:
1.
E
kzokarp (piling)
— meva yuzasini tashkil etuvchi tashqi qatlam bo‘lib, limonning rangi
va xushbo‘yligini ta’minlaydi. Unda turli efir moylari jamlangan bo‘lib, parfyumeriya,
dorivor moddalar va turli oziq-ovqat qo‘shimchalari ishlab chiqarishda qo‘llaniladi.
2.
Mezokarp (albedo)
— oq rangli, poroz to‘qima bo‘lib, asosan pektin va sellyulozaga boy.
Bu tuzilish limonning meva hajmini va shaklini belgilab, saqlashda suvni ushlab turish
qobiliyati bilan ahamiyatlidir.
3.
E
ndokarp
— limonning iste’mol qilinishi mumkin bo‘lgan qismi bo‘lib, sochiqsimon
segmentlardan iborat. U yuqori miqdorda S vitamini, organik kislotalar (asosan limon
kislotasi), minerallar va antioksidant moddalarni o‘z ichiga oladi.
Fiziologik jihatdan limon hanuzgacha "tirik organizm" sifatida nafas olish va
transpiratsiya jarayonlarini saqlaydi. Harorat, namlik va atmosfera tarkibi bu jarayonlarga
bevosita ta’sir ko‘rsatadi. Masalan, meva terib olinganidan keyin ham u nafas olish orqali
kraxmal va qand moddalarini sarflaydi, bu esa uning saqlash muddati va sifatini belgilaydi.
Limonlar yuqori harorat va past nisbiy namlikda namlikni tez yo‘qotadi, bu esa
ekzokarpning qurishiga va ichki tuzilishda suvning bug‘lanishiga olib keladi. Shu bois, limonni
8–10°C harorat va 85–90% nisbiy namlikda saqlash tavsiya etiladi.
Bundan tashqari, limon mevalari mikroorganizmlarga nisbatan ma’lum darajada chidamli
bo‘lsa-da, agar saqlash sharoiti talabga javob bermasa,
Penicillium digitatum
(yashil chirish) va
Botrytis cinerea
(sivillasi zamburug‘i) kabi patogenlar tez tarqalishi mumkin. Jahonda sitrus
mevalarining 15–20% gacha qismi nomunosib saqlash natijasida yo‘qotiladi, bu ko‘rsatkich
tropik iqlim sharoitida yanada yuqori bo‘lishi mumkin.
Limon mevalarini saqlash jarayonida qator agrobiologik va texnologik muammolar
kuzatiladi, bu esa mahsulotning tashqi ko‘rinishi, ta’mi, kimyoviy tarkibi hamda bozorboplik
darajasiga salbiy ta’sir ko‘rsatadi. Bu muammolarni samarali bartaraf etish uchun, avvalo,
ularning fiziologik sabablari va biokimyoviy mexanizmlarini chuqur o‘rganish talab etiladi.
1. Suv yo‘qotilishi (transpiratsiya)
Limon mevasi tirik to‘qimadan iborat bo‘lib, nafas olish va transpiratsiya jarayonlarini
davom ettiradi. Saqlash paytida yuqori harorat (12°Cdan yuqori) va past nisbiy namlik (<70%)
sharoitida namlik yo‘qotish 5–15% gacha yetishi mumkin. Bu esa terining qurushi, hajmning
kamayishi va umumiy ko‘rinishning yomonlashishiga olib keladi. Masalan, 90% namlikda
saqlangan limonlar 30 kundan so‘ng 6% massa yo‘qotgan bo‘lsa, 65% namlikda ushbu
ko‘rsatkich 14% ni tashkil qilgan (Manba: FAO, 2021).
`
168
2. Fiziologik qarish va biokimyoviy o‘zgarishlar
Limon mevalari nafas olish jarayonida qand va organik moddalarni sarflaydi, bu esa
karbonlashish va energetik tanqislikka olib keladi. Harorat yuqori bo‘lgan holatda nafas olish
tezlashadi va askorbin kislotaning (C vitamini) yo‘qotilishi 20–40% gacha yetishi mumkin.
Masalan, 10°Cda saqlangan limonlarda 20 kundan so‘ng C vitamini 15% kamaygan bo‘lsa,
20°Cda ushbu ko‘rsatkich 35% ga yetgan (Source: Postharvest Biology Reports, 2022).
1-jadval
Limonni saqlash sharoiti bo‘yicha tadqiqot natijalari
Saqlash sharoiti
Vazn yo‘qotilishi
(%)
С vitamini
yo‘qotilishi (%)
Chirish holati (%)
10°C, 90% RH
5.2
15
5
10°C, 70% RH
9.4
22
10
15°C, 90% RH
7.1
19
12
15°C, 70% RH
12.3
30
18
20°C, 90% RH
10.5
28
20
20°C, 70% RH
15.8
40
30
3. Mikroorganizmlar bilan zararlanish
Limonlarning saqlash davrida eng ko‘p tarqaladigan kasalliklardan biri — sitrus
zamburug‘lari, xususan,
Penicillium digitatum
va
Botrytis cinerea
dir. Ushbu patogenlar ko‘p
hollarda mexanik shikastlangan meva orqali kirib keladi va yuqumli ravishda tarqaladi.
Ularning o‘sishi uchun ideal muhit 25°C harorat va 90% namlik hisoblanadi. Bu esa noqonuniy
yo‘qotishlarni 10–20% gacha oshirishi mumkin.
4. Gaz muhiti va etilen ta’siri
E
tilen — pishish jarayonini tezlashtiruvchi fitogormon bo‘lib, limonlar uning ta’siriga juda
hassos. Yaqin atrofda banan, olma, pomidor kabi etilen ishlab chiqaruvchi mahsulotlar
saqlansa, limonlarda rang o‘zgarishi, terida nuqtalar paydo bo‘lishi va meva qismlarining
yumshashi tezlashadi. Shu sababli limonlar 1 ppm dan yuqori etilen muhitida saqlanmasligi
lozim.
5. Mexanik shikastlanishlar
Limon mevasi yupqa teriga ega bo‘lgani sababli, unga mexanik ta’sir (to‘pilish, tashishda
bosim, urilish) zarar yetkazishi mumkin. Bunday shikastlanishlar mikroorganizmlar uchun
“kirish nuqtasi” bo‘lib xizmat qiladi. Mikrobiologik tahlillar ko‘rsatishicha, mexanik
jarohatlangan limonlarda infeksiya tarqalish xavfi 3 barobar yuqori bo‘ladi.
Jadvalda turli harorat va nisbiy namlik sharoitida saqlangan limon mevalarida kuzatilgan
vazn yo‘qotilishi, S vitamini (askorbin kislotasi) kamayishi va chirish holatlari tahlil qilingan.
Jadvaldan ko‘rinib turibdiki, 10°C haroratda va 90% nisbiy namlikda saqlangan
limonlarda vazn yo‘qotilishi 5.2% ni tashkil etgan bo‘lsa, shu haroratda 70% nisbiy namlik
sharoitida ushbu ko‘rsatkich 9.4% ga yetgan. Bu ko‘rsatkich 82% oshgan bo‘lib, namlikning
pasayishi transpiratsiya jarayonini jadallashtirayotganini ko‘rsatadi.
15°C haroratda ham shu tendensiya saqlanadi: yuqori namlikda vazn yo‘qotilishi 7.1%
bo‘lsa, past namlikda 12.3% bo‘lgan. 20°C va 70% RH sharoitida esa vazn yo‘qotilishi 15.8% ni
tashkil qilib, eng yuqori ko‘rsatkich sifatida qayd etilgan. Bu ma’lumotlar shuni ko‘rsatadiki,
`
169
harorat va nisbiy namlikning optimal miqdordan chiqishi limon mevalarida yuqori darajadagi
suv yo‘qotilishiga sabab bo‘ladi, bu esa uning tijoratbopligini pasaytiradi.
Jadvalga ko‘ra, 10°C va 90% RH sharoitida C vitamini yo‘qotilishi 15% bo‘lgan. Shu
holatda namlik 70% ga tushirilsa, yo‘qotish 22% ni tashkil qilgan. 15°C va 70% RH sharoitida
esa C vitaminining 30% gacha yo‘qotilishi kuzatilgan.
Bu degani, harorat yuqori va havo quruq bo‘lsa, nafas olish jarayoni kuchayadi va
fermentlar faolroq ishlaydi. Shu tariqa C vitamini tezda parchalanadi. Ilmiy manbalarga ko‘ra,
har 5°C yuqori harorat askorbin kislotaning yo‘qotilishini taxminan 8–10% ga oshiradi.
Jadvaldagi natijalar ham bu nazariyani qo‘llab-quvvatlaydi.
Mikrobiologik zararlanish, ayniqsa
Penicillium digitatum
va
Botrytis cinerea
turlari
limonni saqlashda jiddiy xavf tug‘diradi. Jadval natijalarida 10°C va 90% RH sharoitida chirish
foizi 5% atrofida bo‘lgan bo‘lsa, 20°C va 70% RH sharoitida bu ko‘rsatkich 30% ni tashkil etgan.
Bu 6 barobar farqni anglatadi.
Bunday yuqori chirish holatlari havo aylanishi yaxshi ta’minlanmagan va nam sharoitda
saqlangan mevalarda kuzatiladi. Past harorat va yuqori namlikda chirish xavfi kamaysa-da,
harorat oshgan sari, mikroorganizmlarning rivojlanish tezligi ham ko‘payadi.
Xulosa qilib aytganda, eng samarali saqlash sharoiti 10°C harorat va 90% nisbiy namlik
hisoblanadi, bu sharoitda mevadagi vazn, vitamin va mikroorganizm bilan zararlanish
yo‘qotishlari eng past darajada bo‘ladi.
20°C va 70% RH sharoitida barcha ko‘rsatkichlar (vazn yo‘qotish, vitamin parchalani,
chirish) eng yuqori darajada — bu esa limon uchun salbiy muhit ekanini ko‘rsatadi.
Mazkur ma’lumotlar asosida limon mevalarini 8–10°C harorat va 85–90% nisbiy
namlikda saqlash orqali tijorat sifatini saqlab qolish va yo‘qotishlarni 50% gacha kamaytirish
mumkin.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Tashmanov R.K., Umidov Sh.E.
Achieving efficiency by reducing natural decline in apple
. Academic research in modern science international scientific-online conference.
https://doi. org/10.5281/zenodo
2.
Umidov Sh. E., Berdiev J. N.
Varieties of Quince (Cydonia Oblonga Mill.) Grown In
Uzbekistan and The Importance of Their Storage and Processing
//Texas Journal of Agriculture
and Biological Sciences 23, 44-48
2.
3 Temirova D.F., Shaumarov H.B., Umidov Sh. E.
The effect of preliminary processing on
the preservation properties of grapes on IT in storage
Journal ACADEMICIA: An International
Multidisciplinary Research, 2021 Journal Volume 11 Issue 9 Pages 716-720
3.
Food and Agriculture Organization of the United Nations (FAO). (2023).
FAOSTAT
Statistical Database: Citrus Fruits
. Retrieved from
4.
USDA Foreign Agricultural Service. (2024).
Citrus: World Markets and Trade
. United States
Department of Agriculture. Retrieved from https://apps.fas.usda.gov/psdonline/
5.
FreshPlaza. (2024).
Uzbekistan's lemon imports reach 14,800 tons in 2024
. Retrieved from
`
170
6.
Trend News Agency. (2025).
Uzbekistan exports 1,400 tons of lemons in early 2025
.
Retrieved from https://en.trend.az
7.
Hortidaily. (2025).
Uzbekistan launches national support program for lemon growers
.
8.
Wills, R., McGlasson, B., Graham, D., & Joyce, D. (2007).
Postharvest: An introduction to the
physiology and handling of fruit and vegetables
. UNSW Press.
9.
Kader, A. A. (2002).
Postharvest Technology of Horticultural Crops
(3rd ed.). University of
California, Agriculture and Natural Resources.
10.
Saltveit, M. E. (2019).
Respiration and Ethylene Production by Fruits and Vegetables
. In
Postharvest Physiology and Biochemistry of Fruits and Vegetables (pp. 59–74). Academic Press.
