`
55
OSMON VA YER KONSEPTINING QIYOSIY-TIPOLOGIK XUSUSIYATLARI
(J.R.R. TOLKIENNING THE SILMARILLION VA A.NAVOIYNING LISON UT-
TAYR ASARLARI ASOSIDA)
Abdusalimov Suhrob Rustamovich
Stajyor-assistant, Samarqand Davlat Tibbiyot Universiteti
https://doi.org/10.5281/zenodo.15679121
Annotatsiya:
Osmon va yer konseptlari qadimgi davrdan boshlab adabiyotning asosiy
adabiy elementlardan biridir. Ushbu maqolada J.R.R. Tolkienning The Silmarillion va
A.Navoiyning Lison ut-Tayr asarlari asosida osmon va yer konseptining qiyosiy-tipologik
xususiyatlari
yoritib berilgan.
Kalit so’zlar:
A.Navoiy, J.R.R. Tolkien, "Lison ut-Tayr", "Silmarillion", osmon va yer
konsepti, adabiy janr, qiyosiy tipologiya.
Аннотация:
Концепции неба и земли с древних времён являются одними из
ключевых элементов литературы. В данной статье освещаются сравнительно-
типологические особенности концептов неба и земли на примере произведений Дж. Р.
Р. Толкина —
Сильмариллион
и Алишера Навои —
Лисон ут-Тайр
.
Ключевые слова:
А. Навои, Дж. Р. Р. Толкин,
Лисон ут-Тайр
,
Сильмариллион
,
концепт неба и земли, литературный жанр, сравнительная типология.
Abstract:
The concepts of heaven and earth have been among the core literary elements
since ancient times. This article highlights the comparative-typological features of these
concepts based on J.R.R. Tolkien’s
The Silmarillion
and Alisher Navoi’s
Lison ut-Tayr
.
Keywords:
A. Navoi, J.R.R. Tolkien,
Lison ut-Tayr
,
The Silmarillion
, concept of heaven and
earth, literary genre, comparative typology.
Osmon va yer konseptlari insoniyatning dunyoqarashida muhim o‘rin tutadigan
universal ramzlardir. Ular turli madaniyatlar, dinlar va adabiy an’analarda o‘ziga xos talqin
qilinib, falsafiy, diniy va estetik ma’nolarga ega bo‘ladi. Bu konseptlar insonning o‘zini, olamni
va ilohiyotni idrok etish jarayonida markaziy o‘rin egallaydi. J.R.R. Tolkienning “The
Silmarillion” va Alisher Navoiyning “Lison ut-Tayr” asarlari ushbu konseptlarni g‘arb va sharq
adabiy-falsafiy an’analari doirasida tahlil qilish uchun muhim manba hisoblanadi. Ushbu
maqola mazkur asarlarda osmon va yer konseptlarining ramziy, mifologik va tasavvufiy
ma’nolarini qiyosiy-tipologik tahlil qilishga bag‘ishlanadi
The Silmarillion g‘arb mifologiyasi va xristian falsafasiga asoslangan epik asar bo‘lib,
unda osmon va yer Arda dunyosining asosiy tarkibiy qismlari sifatida tasvirlanadi. Tolkien o‘z
asarida osmonni ilohiy muqaddaslik va abadiylik ramzi sifatida talqin qilsa, yer moddiy dunyo
va ziddiyatlar makoni sifatida ko‘rinadi. Boshqa tomondan, Alisher Navoiyning Lison ut-Tayr
asari sharq tasavvufi va islomiy ma’naviyatga asoslanib, osmonni ma’rifat va ilohiy muhabbat,
yerni esa nafs va sinovlar makoni sifatida tasvirlaydi. Har ikki asar o‘ziga xos madaniy va
falsafiy kontekstda ushbu konseptlarni talqin qiladi, bu esa ularning qiyosiy tahlilini dolzarb
va muhim qiladi.
Ushbu maqola ushbu ikki asardagi osmon va yer konseptlarini chuqur tahlil qilib,
ularning ramziy ma’nolari, tipologik xususiyatlari va madaniy-falsafiy farqlarini aniqlashga
qaratilgan. Tahlil jarayonida har bir asarning dunyoqarashi, 1 ramziy tizimi va estetik
`
56
qadriyatlariga alohida e’tibor beriladi. Maqola g‘arb va sharq adabiy an’analarining o‘zaro
ta’siri va farqlarini ko‘rsatish orqali ushbu konseptlarning universal va xos xususiyatlarini
yoritishni maqsad qiladi.
J.R.R. Tolkienning The Silmarillion asari o‘rta asr g‘arb mifologiyasi va xristian
falsafasiga asoslangan epik dunyoqarashni aks ettiradi. Asarda osmon va yer Arda deb
ataluvchi koinotning asosiy tarkibiy qismlari sifatida tasvirlanadi. Iluvatar tomonidan
yaratilgan bu dunyo Valar va Maiar kabi ilohiy mavjudotlarning faoliyati orqali shakllanadi.
Osmon ilohiy nurning, poklikning va abadiylikning ramzi sifatida talqin qilinadi. Masalan,
Varda tomonidan yaratilgan yulduzlar osmonning muqaddasligini va ilohiy qudratni
ifodalaydi. Yulduzlar nafaqat estetik element, balki elflarning uyg‘onishi va insoniyat
tarixining boshlanishi bilan bog‘liq muhim ramz sifatida ko‘rinadi.
Yer The Silmarillionda moddiy dunyo sifatida tasvirlanadi, bu yerda yaxshilik va
yovuzlik o‘rtasidagi ziddiyatlar ro‘y beradi. Ardaning yaratilishi jarayonida Valar tomonidan
shakllantirilgan yer Morgothning buzg‘unchilik harakatlari tufayli doimiy o‘zgarishlar va
mojarolarga duch keladi. Yer insonlar, elflar, kurganlar va boshqa jonzotlarning hayot
kechiradigan makoni bo‘lib, u o‘zgaruvchan va sinovlarga to‘la dunyo sifatida tasvirlanadi.
Tolkienning yer tasviri xristian falsafasidagi “gunohga botgan dunyo” tushunchasiga yaqin
bo‘lib, unda insonning o‘z taqdirini belgilashdagi erkinligi va mas’uliyati muhim o‘rin tutadi
Osmon va yer o‘rtasidagi munosabat The Silmarillionda ilohiy va moddiy olamlar
o‘rtasidagi chegara sifatida ko‘rinadi. Osmon Valarning makoniusa, yer foni mavjudotlarning
sinov maydoni sifatida talqin qilinadi. Bu ikki olam o‘rtasidagi ziddiyat va uyg‘unlik asarning
asosiy mavzularidan biridir. Masalan, Morgothning osmon ramzlariga (yulduzlar va
quyoshga) ta’sir o‘tkaza olmasligi uning cheklangan qudratini ko‘rsatadi, lekin yerda uning
buzg‘unchilik harakatlari 2 katta oqibatlarga olib keladi. Shu tariqa, osmon va yer konseptlari
Tolkien dunyoqarashida kosmologik va falsafiy muvozanatni ifodalaydi.
Alisher Navoiyning Lison ut-Tayr asari sharq tasavvufi an’analariga asoslangan bo‘lib,
osmon va yer konseptlari insonning ma’naviy sayohati va ilohiy haqiqatga intilishi
kontekstida talqin qilinadi. Asar Attorning *Mantiq ut-Tayr* asariga tayanib yozilgan bo‘lib,
unda qushlarning Simurg‘ni izlab sayohat qilishi tasavvufiy yo‘lning ramzi sifatida
tasvirlanadi. Osmon bu yerda ilohiy ma’rifat, muhabbat va abadiy haqiqatning makoni sifatida
ko‘rinadi. Qushlarning osmonga yo‘l olishi inson ruhining nafsdan voz kechib, ilohiy poklik
sari yuksalishini anglatadi.
Yer Lison ut-Tayrda moddiy dunyo va nafsning sinovlari makoni sifatida tasvirlanadi.
Qushlarning sayohati yerning cheklovlaridan chiqib, osmonga yetishish orqali ma’naviy
ozodlikka erishishni ramziy ifodalaydi. Yer insonning ichki ziddiyatlari, nafsning vasvasalari
va dunyoviy sinovlar bilan bog‘liq bo‘lib, tasavvufiy yo‘lda bu sinovlardan o‘tish muhim
hisoblanadi. Navoiy yerdagi hayotni vaqtinchalik va o‘tkinchi sifatida tasvirlab, uning asl
maqsadi insonni ma’naviy yuksalishga tayyorlash ekanligini ta’kidlaydi.
Osmon va yer o‘rtasidagi munosabat Lison ut-Tayrda tasavvufiy dualizm sifatida
ko‘rinadi. Osmon ilohiy haqiqatning ramzi bo‘lsa, yer insonning o‘z nafsini yengib, ushbu
haqiqatga yetishish uchun kurashadigan maydoni sifatida tasvirlanadi. Navoiyning tasavvufiy
dunyoqarashida osmon va yer bir-biriga ziddiyatli emas, balki bir-birini to‘ldiruvchi
`
57
elementlar sifatida ko‘riladi. Qushlarning sayohati bu ikki olam o‘rtasidagi bog‘liqlikni va
ma’naviy yuksalishning zarurligini ko‘rsatadi.
3 Qiyosiy-tipologik tahlil
Har ikki asarda osmon va yer konseptlari dunyoqarashning asosiy elementlari sifatida
muhim o‘rin tutadi. Quyidagi jadvalda ularning qiyosiy xususiyatlari keltirilgan:
Xususiyat
The Silmarillion
Lison ut-Tayr
Osmonning ramzi
Ilohiy muqaddaslik,
yulduzlar
Ma’rifat, ilohiy muhabbat
Yerning ramzi
Moddiy dunyo, ziddiyatlar
Nafs, sinovlar makoni
Dunyoqarash
G‘arb mifologiyasi, xristian
falsafasi
Sharq tasavvufi, islomiy
ma’naviyat
Struktura
Kosmologik epik narrative
Tasavvufiy allegoriya
Tolkienning The Silmarillion asarida osmon va yer kosmologik va mifologik kontekstda
talqin qilinadi. Osmon ilohiy olamning ramzi sifatida Valar va Maiar kabi mavjudotlarning
makoni bo‘lib, yer esa moddiy dunyo sifatida yaxshilik va yovuzlik o‘rtasidagi kurash
maydonidir. Navoiyning Lison ut-Tayr asarida esa osmon ma’naviy yuksalish va ilohiy
haqiqatning ramzi sifatida tasvirlanadi, yer esa insonning nafsiy sinovlari va dunyoviy
cheklovlar makoni sifatida ko‘rinadi. Tolkienning osmoni moddiy va ruhiy olamlar o‘rtasidagi
chegara sifatida talqin qilinsa, Navoiyning osmoni ma’naviy sayohatning yakuniy maqsadi
sifatida ko‘riladi.
Har ikki asarda osmon va yer insonning dunyoqarashidagi dualistik tushunchalarni
ifodalaydi. Tolkien va Navoiyda osmon ilohiy yoki ma’naviy poklikning ramzi sifatida talqin
qilinadi, yer esa sinovlar va ziddiyatlar makoni sifatida ko‘rinadi. Shu bilan birga, har ikki
asarda bu konseptlar insonning o‘z taqdirini belgilashdagi mas’uliyatini ta’kidlaydi.
Tolkienning asarida bu mas’uliyat xristian falsafasidagi erkin iroda tushunchasi bilan bog‘liq
bo‘lsa, Navoiyda tasavvufiy yo‘lda nafsni yengish orqali ma’naviy ozodlikka erishish bilan
ifodalanadi.
Tolkienning estetik uslubi epik va mifologik bo‘lib, u o‘rta asr g‘arb adabiy an’analariga
tayanadi. Uning osmon va yer tasvirlari ko‘proq kosmologik va tasviriy xususiyatga ega.
Navoiyning uslubi esa tasavvufiy she’riyatga xos bo‘lib, ramziy va 4 allegorik ma’nolarga boy.
Navoiyning osmon va yer tasvirlari ko‘proq insonning ichki dunyosi va ma’naviy sayohati
bilan bog‘liq bo‘lib, sharq adabiyotidagi ramziy tushunchalarga asoslanadi.
Tolkienning asari g‘arb mifologiyasi va xristian falsafasiga asoslangan bo‘lib, unda
osmon va yer xristian kosmologiyasidagi jannat va yer tushunchalariga yaqin talqin qilinadi.
Navoiyning asari esa islom tasavvufi va sharq falsafasiga asoslanib, osmon va yerni insonning
ma’naviy yuksalishi kontekstida talqin qiladi. Bu farqlar har ikki asarning madaniy va diniy
kontekstlaridagi o‘ziga xos xususiyatlarni ko‘rsatadi.
J.R.R. Tolkienning The Silmarillion va Alisher Navoiyning Lison ut-Tayr asarlari osmon
va yer konseptlarini turli madaniy va falsafiy kontekstlarda talqin qiladi. Tolkienning asarida
osmon ilohiy muqaddaslik va abadiylikning ramzi sifatida, yer esa moddiy dunyo va
ziddiyatlar makoni sifatida tasvirlanadi. Navoiyning asarida esa osmon ma’rifat va ilohiy
muhabbat, yer nafs va sinovlar makoni sifatida ko‘rinadi. Har ikki asar insonning o‘z taqdirini
`
58
belgilashdagi mas’uliyatini ta’kidlaydi, ammo bu mas’uliyat Tolkienning xristian falsafasida
erkin iroda, Navoiyning tasavvufiy dunyoqarashida esa nafsni yengish orqali ifodalanadi.
Ushbu qiyosiy tahlil g‘arb va sharq adabiy an’analarining falsafiy va ramziy farqlarini
aniq ko‘rsatadi. Tolkienning kosmologik va mifologik yondashuvi osmon va yerni moddiy va
ruhiy olamlar o‘rtasidagi chegara sifatida talqin qilsa, Navoiyning tasavvufiy yondashuvi
ularni ma’naviy sayohatning ramziy elementlari sifatida ko‘radi. Bu farqlar nafaqat madaniy
va diniy kontekstlarning o‘ziga xosligini, balki insoniyatning universal tushunchalarini talqin
qilishdagi xilmaxillikni ham aks ettiradi.
Ushbu tahlil orqali osmon va yer konseptlarining har ikki asarda o‘ziga xos es5 tetik va
falsafiy qadriyatlarga ega ekanligi aniqlandi. Tolkien va Navoiyning asarlari o‘z davri va
madaniyatining muhim yutuqlari bo‘lib, ushbu konseptlar orqali insoniyatning
dunyoqarashidagi universal va xos jihatlarni yoritadi. Kelajakda bunday qiyosiy tahlillar
boshqa adabiy an’analar va asarlarni jalb qilgan holda yanada kengaytirilishi mumkin, bu esa
global adabiyotdagi ramziy tushunchalarni chuqurroq tushunishga yordam beradi.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Navoiy A. Lison ut-tayr //Toshkent: Fan. – 1991.
2.
Tolkien J. R. R. The Silmarillion: the legendary precursor to The Lord of the Rings. – Del
Rey, 1985.
3.
Razzoqov A. “Lison ut-tayr” dostoni kompozitsiyasi va obrazlari uyg ‘unligi //Oltin
bitiglar–Golden Scripts. – 2023. – Т. 2. – №. 2.
4.
Simonson M. The arboreal foundations of stewardship in JRR Tolkien's the Silmarillion
//English Studies in Africa. – 2017. – Т. 60. – №. 2. – С. 12-22.
