`
31
MINTAQAVIY INTEGRATSIYANING NAZARIY ASOSLARI VA MARKAZIY
OSIYO MISOLIDA IQTISODIY HAMKORLIKNING KONSEPTUAL
RIVOJLANISHI
Sulaymanov Kamoliddin
Toshkent Davlat Yuridik Universiteti
Magistranti
Tohir o‘g‘li @sulaymanovkamoliddin2gmail.com
https://doi.org/10.5281/zenodo.15671625
Annotatsiya.
Ushbu ilmiy ishda mintaqaviy integratsiya jarayonining nazariy asoslari
hamda Markaziy Osiyo, xususan, MDH doirasidagi iqtisodiy hamkorlikning rivojlanishi
konseptual tahlil qilinadi. G‘arb olimlari (Karl Deutsch, Bela Balassa, Ernst Haas, Stanley
Hoffmann, Alexander Cooley, Richard Pomfret), MDH tajribasi hamda O‘zbekistonlik
tadqiqotchilar (R. Alimov, A. Azizov, N. Murodov, S. Sayfullayev va boshqalar)ning fikrlari
asosida mintaqaviy integratsiyaning siyosiy, iqtisodiy va institutsional xususiyatlari
o‘rganiladi. Shuningdek, Mustaqil Davlatlar Hamdo‘stligining amaliy tajribasi va uning
Markaziy Osiyodagi iqtisodiy hamkorlikka ta’siri alohida tahlil qilinadi.
Kalit so‘zlar
. mintaqaviy integratsiya, Markaziy Osiyo, Mustaqil Davlatlar Hamdo‘stligi
(MDH), iqtisodiy hamkorlik, siyosiy integratsiya, infratuzilma, xavfsizlik hamjamiyati,
funksionalizm, intergovernmentalism, Karl Deutsch, Bela Balassa, Ernst Haas, Stanley
Hoffmann, Alexander Cooley, Richard Pomfret, R. Alimov, A. Azizov, N. Murodov, S.
Sayfullayev, xalqaro huquq, iqtisodiy ittifoq.
Bugungi globallashuv davrida mintaqaviy integratsiya xalqaro siyosat va iqtisodiyotning
muhim yo‘nalishlaridan biri sifatida shakllanmoqda. Davlatlar o‘z iqtisodiy manfaatlari,
xavfsizlik ehtiyojlari va siyosiy barqarorlikni ta’minlash uchun ko‘proq mintaqaviy
integratsion tuzilmalarda ishtirok etishni afzal ko‘rmoqda. Bu holat Markaziy Osiyo
mintaqasida ham o‘z ifodasini topmoqda. Mintaqaviy integratsiyaning nazariy asoslari ko‘plab
olimlar tomonidan chuqur tadqiq qilingan bo‘lib, har bir nazariya uning iqtisodiy, siyosiy va
institutsional jihatlarini turlicha izohlaydi.
Mintaqaviy integratsiya tushunchasining nazariy asoslari XX asrning o‘rtalaridan
boshlab shakllana boshladi. Karl Deutsch o‘zining kommunikatsion yondashuvi orqali
mintaqaviy hamkorlikni siyosiy jamiyatlarning integratsiyasi deb ta’rifladi. Uning fikricha,
mintaqaviy integratsiya muvaffaqiyatli bo‘lishi uchun davlatlar o‘rtasida ishonch, ijtimoiy
almashinuv va siyosiy institutlarning uyg‘unligi zarur. Deutschning "security community"
konsepsiyasi aynan Markaziy Osiyo uchun ham dolzarb, chunki bu hudud xavfsizlik
sohasidagi o‘zaro bog‘liqlik va tashqi tahdidlarga birgalikda javob berish ehtiyojini boshdan
kechirmoqda.
Mintaqaviy integratsiya nazariyasida iqtisodiy yondashuv ham muhim o‘rin egallaydi.
Bela Balassa o‘zining klassik "Stages of Economic Integration" (1961) asarida mintaqaviy
iqtisodiy integratsiyani besh bosqichda ko‘rsatadi: erkin savdo zonasi, bojxona ittifoqi,
umumiy bozor, iqtisodiy ittifoq va nihoyat to‘liq iqtisodiy va siyosiy integratsiya. Markaziy
Osiyo davlatlari hozircha integratsiyaning ilk bosqichlarida bo‘lsa-da, aynan erkin savdo
zonalari va bojxona hamkorligi orqali iqtisodiy yaqinlashuv bosqichini o‘tamoqda.
`
32
Neofunksionalizm nazariyasining asoschilaridan biri Ernst Haas ham mintaqaviy
integratsiyani "spilover effect" orqali izohlaydi. Uning fikricha, integratsiya bir sohada
boshlangach, boshqa sohalarga ham o‘z-o‘zidan kengayadi. Masalan, savdo sohasidagi
kelishuvlar transport, energetika, va keyinchalik xavfsizlik sohalariga ham ta’sir ko‘rsatadi.
Markaziy Osiyoda savdo yo‘laklarining rivojlanishi, masalan, "Markaziy Osiyo – Janubiy Osiyo"
transport koridorlari, "Bir makon, bir yo‘l" tashabbuslari shunday spiral ko‘rinishidagi
kengayish jarayonini aks ettiradi.
Yana bir nazariy yondashuv intergovernmentalism bo‘lib, bu nazariyani Stenli Hoffmann
ishlab chiqqan. U integratsiya jarayonini suverenitetga sodiq qolgan holda, davlat rahbarlari
va hukumatlararo kelishuvlar orqali amalga oshirilishini ta’riflaydi. Markaziy Osiyo sharoitida
aynan ushbu model dominant bo‘lib qolmoqda, chunki davlatlar o‘z suverenitetidan voz
kechmagan holda, o‘zaro kelishuvlar orqali hamkorlik qilmoqda.
Markaziy Osiyo mintaqasi o‘zining iqtisodiy va geosiyosiy pozitsiyasi bilan mintaqaviy
integratsiya uchun alohida qiziqish uyg‘otadi. Bu hudud Osiyo va Yevropa o‘rtasidagi asosiy
transport yo‘llari chorrahasida joylashgan. Xalqaro tashkilotlar, jumladan, Jahon banki va
Xalqaro Valyuta Fondi (IMF) bu mintaqani "transkontinental savdo markazi" sifatida
rivojlantirish imkoniyatlarini ko‘p bora ta’kidlab keladi. Ayniqsa, energetika resurslari – gaz,
neft, uran va suv resurslari mintaqa davlatlarini bir-biriga yanada bog‘lab qo‘yadi.
Markaziy Osiyodagi mintaqaviy integratsiyaning hozirgi bosqichida ko‘plab ilmiy
tadqiqotchilar yetakchi o‘rin tutmoqda. Masalan, Roy Allison o‘zining tadqiqotlarida Markaziy
Osiyodagi xavfsizlik dinamikasini Rossiya, Xitoy va AQSh ta’siri kontekstida tahlil qiladi. Uning
fikricha, tashqi kuchlarning raqobati mintaqaviy hamkorlik uchun ham imkoniyat, ham xavf
yaratmoqda.
Shuningdek, S. Frederick Starr Markaziy Osiyoni "Greater Central Asia" konsepti orqali
ko‘rib chiqadi. U mintaqaviy integratsiya uchun infratuzilma, iqtisodiy islohotlar va madaniy
bog‘liqlik muhimligini ta’kidlaydi. Starr fikricha, mintaqadagi transport tarmoqlari (masalan,
Temiryo‘l, avtomobil yo‘llari, gaz quvurlari) yagona iqtisodiy makon shakllanishiga zamin
yaratadi.
Bundan tashqari, Richard Pomfret mintaqaviy savdo va iqtisodiy hamkorlik bo‘yicha
o‘zining chuqur iqtisodiy tahlillari bilan tanilgan. Uning fikricha, Markaziy Osiyoda mintaqaviy
savdoning rivojlanishiga bojxona infratuzilmasining zamonaviylashuvi va savdo to‘siqlari
kamaytirilishi asosiy turtki bo‘lmoqda.
Markaziy Osiyo davlatlari integratsiya jarayonlarida nafaqat iqtisodiy manfaatlarini,
balki xavfsizlik va siyosiy barqarorlikni ham hisobga olmoqda. Alexander Cooley o‘z
asarlarida "regime security" konsepsiyasini ilgari suradi. Unga ko‘ra, mintaqaviy hamkorlik
ko‘pincha hukumatlarning o‘z ichki siyosiy barqarorligini ta’minlashga xizmat qiladi. Ayniqsa,
transchegaraviy tahdidlar (terrorizm, narkotik savdosi, suv resurslari bo‘yicha
kelishmovchiliklar) mintaqaviy xavfsizlik mexanizmlarini talab etadi.
Mintaqaviy integratsiyaning yana bir muhim konsepsiyasi — "institutional thickness"
tushunchasi bo‘lib, uni Ash Amin va Nigel Thrift ilgari surgan. Ularning fikricha, mintaqaviy
integratsiyaning muvaffaqiyati ko‘p jihatdan institutlarning soni, sifati va o‘zaro bog‘liqligiga
bog‘liq. Markaziy Osiyoda ham Shanxay Hamkorlik Tashkiloti (SCO), Iqtisodiy Hamkorlik
`
33
Tashkiloti (ECO), Mustaqil Davlatlar Hamdo‘stligi (MDH) va boshqa tuzilmalar aynan shunday
institutsional muhitni shakllantirishga xizmat qilmoqda.
Markaziy Osiyo integratsiyasining istiqboli ham olimlar o‘rtasida bahs-munozaralarga
sabab bo‘lmoqda. Ba’zi tadqiqotchilar (masalan, Sebastien Peyrouse) mintaqadagi
suverenitetga sodiqlik va siyosiy yetakchilarning individual ambitsiyalari bu jarayonni
cheklashi mumkinligini ta’kidlaydi. Boshqa olimlar esa infratuzilmaviy bog‘liqlik kuchayishi,
iqtisodiy manfaatlarning o‘sishi va xavfsizlik ehtiyojlarining o‘sishi integratsiyani
jadallashtirishiga ishonch bildirmoqda.
Xulosa qilib aytganda, mintaqaviy integratsiya nazariyasi turli yondashuvlar orqali
Markaziy Osiyo tajribasini ham boyitmoqda. Deutschning xavfsizlik hamjamiyatlari, Haasning
funksional integratsiyasi, Balassaning iqtisodiy bosqichlari, Hoffmannning hukumatlararo
modeli va Cooleyning siyosiy barqarorlik yondashuvlari Markaziy Osiyoda hamkorlikning
shakllanishi va rivojlanishini tushunishda muhim nazariy asos bo‘lib xizmat qilmoqda. Bu
konseptual asoslar asosida Markaziy Osiyo mintaqasi kelajakda iqtisodiy barqarorlik,
xavfsizlik va siyosiy barqarorlik sohalarida yanada yuqori darajadagi integratsiyaga erishishi
mumkin.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining farmonlari va hukumat qarorlari (1995-2023
yillar).
2.
Mustaqil Davlatlar Hamdo‘stligi (MDH) rasmiy hujjatlari va deklaratsiyalari. (1991-2020
yillar).
3.
Deutsch, K. W. (1957). Political Community and the North Atlantic Area. Princeton
University Press.
4.
Balassa, B. (1961). The Theory of Economic Integration. Allen & Unwin.
5.
Haas, E. B. (1958). The Uniting of Europe: Political, Social, and Economic Forces 1950-
1957. Stanford University Press.
6.
Hoffmann, S. (1966). Obstinate or Obsolete? The Fate of the Nation-State and the Case of
Western Europe. Daedalus, Vol. 95.
7.
Cooley, A. (2012). Great Games, Local Rules: The New Great Power Contest in Central
Asia. Oxford University Press.
8.
Pomfret, R. (2006). The Central Asian Economies Since Independence. Princeton
University Press.
9.
Starr, S. F. (2007). The New Silk Roads: Transport and Trade in Greater Central Asia.
Johns Hopkins University.
10.
Allison, R. (2004). Regionalism, Regional Structures and Security Management in Central
Asia. International Affairs, 80(3), 463-483.
11.
Amin, A., & Thrift, N. (1994). Globalization, Institutions, and Regional Development in
Europe. Oxford University Press.
12.
Alimov, R. (2007). Markaziy Osiyo mintaqaviy xavfsizlik tizimlari. Toshkent: O‘zbekiston
`
34
Fanlar Akademiyasi.
13.
Azizov, A. (2010). Xalqaro iqtisodiy munosabatlar nazariyasi. Toshkent: Iqtisodiyot.
14.
Murodov, N. (2015). Mintaqaviy integratsiya jarayonlari va O‘zbekiston tajribasi.
Toshkent: O‘zbekiston Respublikasi Iqtisodiyot vazirligi nashriyoti.
15.
Sayfullayev, S. (2017). Markaziy Osiyoda iqtisodiy integratsiya: imkoniyatlar va
muammolar. Toshkent: Iqtisodiy tadqiqotlar instituti.
