`
170
BO‘LAJAK O‘QITUVCHILARNING INTELLEKTUAL KOMPETENTLIGINI
INNOVATSION METODLAR ORQALI RIVOJLANTIRISH
O’rinov Rustambek Yoqubjonovich
Farg’ona davlat texnika universiteti assistenti
Tolipov Ergashali Jamoliddin o’g’li
Yengil sanoat va to’qimachilik fakulteti talabasi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15706282
Annotatsiya.
Ushbu maqolada bo‘lajak o‘qituvchilarning intellektual kompetentligini
shakllantirish muammosi ko‘rib chiqiladi. Intellektual kompetentsiya tushunchasi va uning
motivatsion, kognitiv, metakognitiv tarkibiy qismlari tavsiflanadi. Shuningdek, talabalarda
ushbu kompetentsiyani rivojlantirish ahamiyati ta’kidlanadi. Ta’lim jarayonida qo‘llaniladigan
innovatsion metodlar – xususan interfaol usullar, axborot- kommunikatsiya texnologiyalari
(AKT) va tanqidiy fikrlashni rivojlantirish texnologiyalari ko‘rib chiqiladi. Ushbu metodlarning
samaradorligi va amaliy qo‘llanilishi misollar bilan yoritib berilgan. Yozuvda ilmiy uslubga
rioya qilingan, dalillarga asoslangan xulosalar va tavsiyalar keltirilgan.
Kalit so‘zlar:
intellektual kompetentsiya; motivatsion komponent; kognitiv komponent;
metakognitiv komponent; innovatsion metodlar; interfaol ta’lim usullari; axborot-
kommunikatsiya texnologiyalari; tanqidiy fikrlash.
Kirish
Zamonaviy ta’lim tizimida o‘qituvchilarni tayyorlash sifatini oshirish asosiy
muammolardan biridir. Bugungi kunda pedagogik ta’lim jarayonida innovatsion yondashuv,
interfaol metodlar va zamonaviy texnologiyalardan keng foydalanish ta’lim samaradorligini
oshirishga xizmat qiladi. Ayniqsa, bo‘lajak o‘qituvchilarning aqliy, ijodiy va masalalarni hal etish
ko‘nikmalarini rivojlantirishga qaratilgan ta’lim metodlari e’tiborda. Maqolada “intellektual
kompetentsiya” tushunchasi tahlil qilinib, uning tarkibiy qismlari aniqlanadi. Keyin o‘qituvchi
bo‘lishni orzu qiluvchi talabalarda ushbu kompetentsiyani shakllantirish muhimligi muhokama
qilinadi. Va nihoyat, interfaol usullar, AKT va tanqidiy fikrlash texnologiyalari kabi innovatsion
ta’lim metodlari ko‘rib chiqiladi, ularning samaradorligi misollar bilan tahlil qilinadi.
Intellektual kompetentlik tushunchasi va uning tarkibiy qismlari
Intellektual kompetentsiya – bu shaxsning muammoli vaziyatlarda bilim, tajriba va aqliy
qobiliyatlarini samarali qo‘llashidir. IQ-test natijasi emas, balki fikrlash va muammolarni hal
etish qobiliyati kabi ko‘nikmalar majmuasi sifatida ko‘riladi. Tadqiqotchilar intellektual
kompetentsiyani motivatsion, kognitiv va metakognitiv komponentlar majmuasi ekanini
ta’kidlaydilar. Motivatsion komponent talabaning mazmunli faoliyatga bo‘lgan ichki
intilishlarini, o‘z-o‘zini rivojlantirishga tayyorgarligini anglatadi. Kognitiv komponent
shaxsning o‘z soha bo‘yicha bilim va ko‘nikmalarini, yangi ma’lumotlarni egallash qobiliyatini
bildiradi. Metakognitiv komponent esa o‘zini-o‘zi kuzatish, o‘rganish jarayonini boshqarish va
tanqidiy tahlil qilish kabi yuksak darajadagi aqliy faoliyat usullarini o‘z ichiga oladi.
Masalan, A.Raven nazariyasi bo‘yicha kompetentsiya – bu aniq predmet sohasida samarali
harakat qilish uchun zarur bo‘lgan qobiliyat va ko‘nikmalardir. Kompetentsiya ikki asosiy turga
bo‘linadi: umumiy kompetentsiya (qobiliyatlar, motivatsiya, ko‘nikmalar) va kasbiy
kompetentsiya (maqsadli ijtimoiy faoliyat yuritish qobiliyati). Demak, intellektual
kompetentsiya talabaning bilim, qobiliyat va motivatsiyasini o‘zaro uyg‘unlashtirib, murakkab
`
171
muammolarni hal qilishga yo‘naltiradi. Ilmiy manbalarda bu tushunchani “turli darajadagi
murakkablikdagi muammolarni qo‘yish va samarali hal qilish imkoniyatini ta’minlaydigan ichki
sifat” deb ham ta’riflashadi .
Yangi avlod o‘qituvchilari doimo o‘z bilim va ko‘nikmalarini yangilab borishga, ijodiy va
tanqidiy fikrlashga ega bo‘lishlari kerak. Kasbga kirishda mustahkam intellektual bazaga ega
bo‘lgan mutaxassis o‘z sinfini samarali boshqara oladi, o‘qitish jarayonini boyitadi va murakkab
pedagogik vazifalarni mustaqil hal etadi. Mutaxassislarni tayyorlashda oliy ta’lim muassasalari
vazifalaridan biri – talabalarda yangi bilimlarni o‘zlashtirish, intellektual salohiyatni
rivojlantirish hamda ularni kelajakdagi kasbiy faoliyatga integratsiya qilish imkonini
yaratishdir .
Bundan tashqari, Jahon tajribasida ham pedagog kadrlar tayyorlashda innovatsion
usullarning o‘rni yuksak baholanadi. Masalan, UNESCO ekspertlari o‘qituvchilarni AQShning
zamonaviy texnologiyalariga yo‘naltirish orqali tanqidiy va innovatsion fikrlash ko‘nikmalarini
shakllantirishga chaqiradi . Shu bilan birga, zamonaviy dunyoda bilimlar tez yangilanib,
murakkab muammolar yuzaga kelgani sababli, o‘qituvchi ham abituriyent, talaba shaxsini
butunlay yangi bilimlar bilan jihozlashi, ularni tahliliy fikrlash va masalalarni hal etishga
o‘rgatishi muhim.
Ta’lim samaradorligini oshirish maqsadida qo‘llanilayotgan innovatsion metodlar
quyidagilardan iborat:
Interfaol metodlar: Guruh muhokamalari, muloqot, rolli o‘yinlar, loyihalar, muammoli
vazifalar, “fikr almashish” (think-pair-share) kabi o‘quvchilar faol ishtirokini ta’minlovchi
usullarni o‘z ichiga oladi. Ushbu metodlar talabalarning bilim olish jarayonida mustaqil
fikrlashini rag‘batlantiradi, ma’lumotni bir-biri bilan solishtirishga, masalalarni yechishning
turli usullarini izlashga undaydi.
Misol uchun, “muammoli o‘qitish” usuli talabalarga nazariy bilimlarni ijodiy tarzda
qo‘llash, yangi yechimlar topish imkonini beradi. Interfaol metodlar zamonaviy ta’lim
jarayonida talabalarni markazga qo‘yadi va ularning katta qismi amaliy topshiriqlar orqali
bilimni chuqur o‘zlashtirishini ta’minlaydi .
Axborot-kommunikatsiya texnologiyalari (AKT): Elektron ta’lim platformalari, onlayn
darslar, video-ma’ruzalar, interaktiv taxtalar, kompyuter simulyatsiyalari, masofaviy o‘qitish
tizimlari (LMS), mobil ilovalar kabi texnologiyalarni o‘z ichiga oladi. AKT-lar o‘qituvchilarga
hamkorlikda masofadan dars o‘tish, resurslarni boyitish va testlar orqali bilimni baholash
imkonini beradi.
Masalan, elektron ta’limda talabalar darsga vaqtinchalik qiziquvchan kelmasa ham video-
ma’ruzalarni qayta ko‘rib, bilimni mustahkamlashlari mumkin, bu esa o‘qish samaradorligini
oshiradi . Shuningdek, o‘zbek maktablari va oliy o‘quv yurtlarida taqdim etilayotgan onlayn
platformalar va elektron kutubxonalar o‘qituvchi va talabalarga zamonaviy ma’lumotlar
resurslariga erkin kirish imkonini beradi.
Tanqidiy fikrlashni rivojlantirish usullari: Maqsad – o‘quvchilarda ma’lumotni tahlil
qilish, muammolarni yondoshuvchan hal etish, mustaqil xulosalar chiqarish qobiliyatlarini
shakllantirish. Bunga tanqidiy savollar, bahs-munozaralar, vaziyatlar tahlili, nisbiy xulosalar,
ilmiy- izlanish topshiriqlari kabi pedagogik texnologiyalar kiradi. Masalan, M.Shamsiyeva
tanqidiy fikrlash texnologiyalaridan foydalanish orqali talabalarni aniq qaror qabul qilish,
`
172
ma’lumot bilan ishlash va voqealarni turli tomonlama tahlil qilish qobiliyatlariga erishishini
ta’kidlaydi. Sokratik suhbat, ilmiy seminarlar, mavzu bo‘yicha eslatma yozish kabi usullar
talabalarga masalani chuqur tahlil etish va yangicha yechimlar topishni o‘rgatadi.
Boshqa innovatsion yondashuvlar: Yuqoridagilarga qo‘shimcha ravishda loyihaviy ta’lim,
muammoga asoslangan o‘qitish (PBL), o‘yin elementlari (gamifikatsiya), kreativlik treninglari,
reflektiv treninglar kabi usullardan foydalanish ham samarali bo‘ladi. Bu metodlar o‘quv
jarayonini qiziqarli qiladi va o‘quvchilarning qatnashuvini oshiradi.
Ushbu metodlarning samaradorligi va qo‘llanilishi
Ilmiy tadqiqotlar va amaliy tajriba shuni ko‘rsatadiki, interfaol va innovatsion usullar
o‘quvchilarning intellektual salohiyatini oshirishda samarali natija beradi. Masalan,
tajribalarda elektron o‘qitish tizimlari yordamida o‘qigan talabalar o‘zlariga qiyin bo‘lgan
mavzularni qayta-qayta ko‘rib chiqish imkoniga ega bo‘lib, bu o‘qish samaradorligini sezilarli
darajada oshiradi . Shuningdek, darslarda guruh muhokamalari va loyihalar orqali ishlash
orqali talabalarda mustaqil fikrlash va ijodiy yondoshuv rivoj topadi.
O‘zbekistondagi misollarda ham interfaol ta’lim usullarining afzalliklari kuzatilgan.
Masalan, ayrim maktablarda tashkil etilayotgan “Innovatsion darslar” tadbirlari davomida
talabalarning ta’limga qiziqishi oshgani va mavzuni chuqur o‘zlashtirgani qayd etilgan. Axborot
texnologiyalaridan foydalanish ham o‘qitish-tahlil jarayonini boyitadi: masalan, masofaviy
darslarda o‘quvchilar uchun maxsus yaratilgan testlar va onlayn-test platformalari talabalar
bilimini shaffof baholashga yordam beradi.
Bundan tashqari, innovatsion metodlarning samaradorligi bo‘yicha empirik tadqiqotlar
o‘tkazilmoqda. Tadqiqotlar interfaol metodlar qo‘llanilganda talabalar diqqat-e’tiborining
ortishi, o‘rganilayotgan materialni uzoq vaqt eslab qolish qobiliyatining yaxshilanishini
ko‘rsatmoqda. Shuningdek, tanqidiy fikrlashni o‘rgatadigan mashg‘ulotlar orqali talabalarda
tahliliy yondoshuv, savol-javob orqali fikr almashish ko‘nikmalari mustahkamlanadi . Shu
tariqa, yuqorida sanab o‘tilgan innovatsion yondashuvlar pedagogik amaliyotda turli
mamlakatlarda va O‘zbekistonda o‘z samarasini beradi.
Ma’lumot va bilimlarning jadal rivojlanayotgan zamonida intellektual kompetentsiya har
bir o‘qituvchidan yuqori talab qilinadi. Mazkur maqolada intellektual kompetentsiya
tushunchasi motivatsion, kognitiv va metakognitiv komponentlar majmuasi ekanligi ko‘rsatildi.
Bo‘lajak pedagoglar uchun mazkur kompetentsiyani rivojlantirish muhimligi tanqidiy fikrlash,
ijodkorlik va muammolarni hal etish ko‘nikmalarini mustahkamlashda, shuningdek, doimiy
o‘zini-o‘zi rivojlantirishga tayyorlovda asoslidir.
Ta’lim jarayonida interfaol metodlar, zamonaviy AKT va tanqidiy fikrlash
texnologiyalarini keng joriy etish orqali talabalarning intellektual salohiyatini oshirish
mumkin. Amaliyotdan olingan ma’lumotlarga qaraganda, bu metodlar o‘quvchilarni darsga faol
qo‘shadi, mustaqil izlanishga undaydi va darsga bo‘lgan motivatsiyani kuchaytiradi. Shuning
uchun oliy pedagogik ta’lim muassasalarida o‘qituvchilar malakasini oshirish kurslarida
innovatsion metodlar bilan tanishtirish, kurslarda AKT-dan foydalanish bo‘yicha ko‘nikmalarni
rivojlantirish zarur. Bundan tashqari, ta’lim muassasalarida interfaol guruh ishlari, ijodiy
seminarlar va loyihaviy faoliyatni muntazam tashkil etish tavsiya etiladi.
Kelajakda pedagoglarni tayyorlash va ularni innovatsion metodlar bilan jihozlash
O‘zbekistonda ta’lim sifatini yanada yaxshilashga xizmat qiladi. Shuningdek, ilg‘or xorijiy
`
173
tajribani o‘rganib, O‘zbekiston sharoitiga moslashtirilgan o‘quv texnologiyalarini yaratish
maqsadga muvofiqdir. Keng qamrovli izlanishlar asosida pedagogik ta’limda intellektual
kompetentsiyani baholash mezonlari ishlab chiqilishi, ta’lim jarayonida doimiy ravishda
monitoring o‘tkazilishi va samaradorlik o‘lchanishi zarur. Natijada, bo‘lajak o‘qituvchilar
nafaqat o‘z bilimlarini mustahkamlash, balki har doim yangiliklarni o‘rganishga intiladigan va
ijodiy fikrlaydigan mutaxassislarga aylanishlari mumkin boʻladi.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Kurbanov A.A., Kurbanova B., Qurbonov A. Composition of Students’ Intellectual
Competences // International Scientific Conference Scientific Advances and Innovative
Approaches, Tokyo, 2023, pp. 33–34.
2.
Qurbanov A.A. Talabalarda intellektual kompetentsiyalarning rivojlantirishining tarkibiy
qismlari. International Conference on Developments in Education, Sciences and Humanities
(Hamburg), 2022, pp. 27–28.
3.
Shamsiddinova E. Ta’limda kreativ fikrlash va zamonaviy axborot texnologiyalaridan
foydalanish metodlari. Oriental Renaissance: Innovative, Educational, Natural and Social
Sciences, 2023, Vol. 3(6).
4.
Shamsiyeva
M.S.
Tanqidiy
fikrlashni
shakllantirishda
zamonaviy
o‘qitish
texnologiyalaridan foydalanishning ahamiyati. Science and Education (TA’LIM-FAN 2), 2023,
Vol. 4(4), pp. 34–42.
5.
Umarova F.A., Tohirova X.E. Ta’lim tizimida zamonaviy axborot texnologiyalari
resurslaridan foydalanish istiqbollari. Respublika ilmiy-amaliy konferensiya materiallari,
Toshkent, 2023, pp. 200–201.
6.
Saydullayeva G. Innovatsion yondashuv asosida bo‘lajak pedagoglarning intellektual
kompetentligini rivojlantirish ahamiyati. Yangi O‘zbekiston Pedagoglari Axborotnomasi, 2025,
3(1), pp. 57–58.
7.
UNESCO ICT Competency Framework for Teachers, Version 3. UNESCO, 2018.
