`
147
O‘ZBEKISTON KORXONALARIDA BUXGALTERIYA HISOBI TIZIMINING
VAZIFALARI, OBYEKTLARI VA XALQARO STANDARTLARGA MOSLASHUVI
Qurbonova Sitora Vahobjon qizi
Toshkent davlat Iqtisodiyot universiteti talabasi
sitoraqurbonova982@gmail.com
https://doi.org/10.5281/zenodo.15697449
Kirish
Mamlakatimizda olib borilayotgan iqtisodiy islohotlarda buxgalteriya hisobi va
moliyaviy hisobotini mustaqil fan sifatida rivojlantirish, shuningdek, amaliyotda
kompaniyalar boshqaruvining muhim bo‘g‘ini sifatida xalqaro standartlarga moslashtirish eng
ustuvor vazifalardan biri bo‘lib qolmoqda. Iqtisodiyotimizning barcha jabhalarida bo‘lgani
kabi buxgalteriya hisobi sohasida ham tub o‘zgarishlar yuz bermoqda. So‘nggi yillarda xalqaro
standartlarga to‘liq javob beruvchi buxgalteriya hisobi tizimini yaratish borasida ko‘plab
islohotlar amalga oshirildi.
Shuningdek, buxgalteriya hisobidan foydalanuvchilar doirasining kengayib borishi,
integratsiya jarayonlarining chuqurlashishi, qo‘shma korxonalar tashkil etilishi, jahon moliya
bozorlariga chiqish, sarmoya, ishchi kuchi va valutaning erkin harakatlanishi kabi omillar
buxgalteriya hisobi tizimini jahon standartlariga moslashtirishni yanada dolzarb vazifaga
aylantirmoqda. Shu nuqtai nazardan, O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2017-yil 7-
fevraldagi 4947-sonli farmoni bilan tasdiqlangan «2017-2021-yillarda O‘zbekiston
Respublikasini rivojlantirishning beshta ustuvor yo‘nalishi bo‘yicha Harakatlar strategiyasi»
jamiyat hayoti barcha sohalari, jumladan, buxgalteriya hisobi sohasini yanada
takomillashtirish uchun asosiy dasturamal bo‘lib xizmat qilmoqda.
Bugungi kunda buxgalteriya hisobi nafaqat moliyaviy natijalarni aniq aks ettirish, balki
iqtisodiy qarorlarni qabul qilishda ishonchli axborot manbai bo‘lib xizmat qiladi. Shu sababli,
buxgalteriya hisobining xalqaro standartlarga muvofiqligini ta’minlash, zamonaviy axborot
texnologiyalaridan keng foydalanish, shaffoflik va ochiqlikni oshirish iqtisodiyotni
rivojlantirishning muhim shartlaridan biri sifatida e’tirof etilmoqda. Tezis ishida aynan ushbu
yo‘nalishdagi mavjud muammolar, olib borilayotgan islohotlar natijalari va istiqboldagi
vazifalar o‘rganiladi.
Kalit so‘zlar:
Buxgalteriya hisobi, moliyaviy hisobot, xalqaro standartlar, iqtisodiy islohotlar,
boshqaruv hisobi, Harakatlar strategiyasi, O‘zbekiston iqtisodiyoti, moliyaviy shaffoflik,
integratsiya jarayonlari, axborot texnologiyalari, qo‘shma korxonalar, sarmoya jalb etish.
Asosiy qism
O‘zbekiston Respublikasining «Buxgalteriya hisobi to‘g‘risida»gi qonunining 6-
moddasiga binoan, mamlakatimizda davlat hokimiyati va boshqaruv organlari, shuningdek,
O‘zbekistonda ro‘yxatdan o‘tgan yuridik shaxslar, ularning respublika hududidagi va chet
eldagi sho‘ba korxonalari, vakolatxonalari, filiallari va boshqa tarkibiy bo‘linmalari
buxgalteriya hisobi subyektlari sifatida belgilangan. Buxgalteriya hisobi ushbu subyektlar
faoliyatini to‘liq aks ettiradi va nazorat qiladi.
`
148
Buxgalteriya hisobi orqali korxonalarning moddiy boyliklari va pul mablag‘lari harakati
doimiy ravishda kuzatib boriladi. Shuningdek, mahsulot ishlab chiqarish va uni sotish bilan
bog‘liq xarajatlar aniqlanadi, xo‘jalik faoliyatining moliyaviy natijalari hamda korxonaning
umumiy mol-mulki to‘g‘risida ma’lumotlar shakllantiriladi. Buxgalteriya hisobi har qanday
xo‘jalik yurituvchi subyektning boshqaruv tizimida muhim o‘rin tutib, uch asosiy vazifani
bajaradi:
1.Axborot to‘plash, umumlashtirish, guruhlash va taqdim etish;
2.Xo‘jalik faoliyatini nazorat qilish;
3.Boshqaruv qarorlarini qabul qilish uchun asos yaratish.
Mazkur funksiyalarni bajarishda moliyaviy hisobning turli usullari qo‘llaniladi.
Moliyaviy hisob har xil ijtimoiy-iqtisodiy tizimlarda, ularning maqsad va vazifalaridan kelib
chiqib, turli yo‘nalishlarda xizmat qiladi.
Buxgalteriya hisobining vazifalarini to‘liq tushunish uchun avvalo uning asosiy
obyektlari haqida tasavvurga ega bo‘lish lozim. Ular to‘rtta guruhga bo‘linadi:
1.Korxona mablag‘lari (resurslari) – bu mehnat vositalari, tovar-moddiy boyliklar, pul
mablag‘lari, tayyor mahsulotlar, ustav kapitali, turli fondlar, kelgusidagi xarajatlar va
to‘lovlar uchun zaxiralar, foyda hisobidan yaratilgan zaxiralar va boshqalar bo‘lib,
ishlab chiqarish jarayonini ta’minlashga xizmat qiladi.
2.Korxona faoliyatidagi asosiy jarayonlar – tovar-moddiy boyliklarni tayyorlash, mahsulot
ishlab chiqarish, tayyor mahsulotlarni, ish va xizmatlarni sotish, kapital qurilish va
boshqa iqtisodiy jarayonlar.
3.Hisob-kitob munosabatlari – davlat byudjeti, yetkazib beruvchilar, xaridorlar, ishchilar
va xizmatchilar, banklar va boshqa tashkilotlar bilan o‘zaro hisoblashishlar.
4.Moliyaviy natijalar – korxonaning daromadi, foyda yoki zarar ko‘rinishidagi xo‘jalik
faoliyatining moliyaviy yakunlari.
Buxgalteriya hisobi obyektlarini o‘rganish va ularni nazorat qilish orqali hisobning
vazifalari amalga oshiriladi. Hozirgi davr talablari buxgalteriya hisobi oldiga bir qator muhim
vazifalarni qo‘ymoqda. Jumladan, hisob-kitoblarda qat’iy bir xillikni ta’minlash, ishlab
chiqarish topshiriqlari bajarilishini to‘liq aks ettirish va soliq bazasini, shuningdek, byudjetga
ajratmalarni to‘g‘ri hisoblash eng muhim talablar sifatida belgilangan.
Moliyaviy hisob ma’lumotlari jamiyatda keng miqyosda qo‘llaniladi. Bu ma’lumotlardan
foydalanuvchilar uchta asosiy guruhga bo‘linadi: korxona boshqaruvchilari, moliyaviy
manfaatdor shaxslar hamda moliyaviy manfaatdor bo‘lmagan shaxslar. Har bir guruh o‘zining
manfaatlari va ehtiyojlariga qarab buxgalteriya hisobining aniq va haqqoniy ma’lumotlaridan
foydalanadi.
`
149
Shu bilan birga, buxgalteriya hisobi tizimi nafaqat korxona ichki boshqaruvi uchun, balki
tashqi foydalanuvchilar — investorlar, moliya institutlari, davlat organlari va boshqa
manfaatdor tomonlar uchun ham muhim axborot manbai bo‘lib xizmat qiladi. Buxgalteriya
hisobi orqali korxonalar o‘z moliyaviy barqarorligini ta’minlash, faoliyat samaradorligini
oshirish va iqtisodiy xavflarni kamaytirish imkoniyatiga ega bo‘ladi. Bugungi globallashuv
sharoitida buxgalteriya hisobi xalqaro standartlar bilan uyg‘unlashib borishi, shaffoflik va
ishonchlilikni ta’minlashi zarur. Bu esa mamlakatimiz iqtisodiy rivojlanishida va xorijiy
sarmoyalarni jalb etishda muhim o‘rin tutadi.
Xulosa
Xulosa o‘rnida aytish mumkinki, buxgalteriya hisobi va moliyaviy hisobot tizimi har
qanday korxonaning barqaror rivojlanishida va samarali boshqaruvida asosiy vositalardan
biri hisoblanadi. Uning vazifalari — axborot yetkazish, nazorat qilish va boshqaruv qarorlarini
qabul qilishga ko‘maklashish orqali korxonaning iqtisodiy faoliyati to‘liq va haqqoniy aks
ettiriladi. O‘zbekiston iqtisodiyotida amalga oshirilayotgan tub islohotlar buxgalteriya hisobi
tizimini yanada takomillashtirish, uni xalqaro standartlarga moslashtirish va ilg‘or
texnologiyalar bilan integratsiya qilishni talab etmoqda. Kelgusida buxgalteriya hisobi va
hisobot tizimini yanada mukammal tashkil etish korxonalar raqobatbardoshligini oshirish va
moliyaviy shaffoflikni ta’minlashga xizmat qiladi.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
O‘zbekiston Respublikasining «Buxgalteriya hisobi to‘g‘risida»gi Qonuni. Qabul qilingan
sana: 13.04.2016 y. O‘RQ-404-son. // Lex.uz huquqiy axborot portali.
2.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2017-yil 7-fevraldagi PF-4947-son Farmoni.
`
150
«2017–2021-yillarda O‘zbekiston Respublikasini rivojlantirishning beshta ustuvor yo‘nalishi
bo‘yicha Harakatlar strategiyasi».
3.
Normurodov Yo., Yusupov R. Buxgalteriya hisobi nazariyasi va amaliyoti. – Toshkent:
“Iqtisodiyot” nashriyoti, 2020.
4.
Xo‘jayev B.X., Murodov T.X. Moliyaviy hisob. – Toshkent: “Fan va texnologiya”, 2019.
5.
International Financial Reporting Standards (IFRS). IFRS Foundation.
.
(Murojaat qilingan sana: 2025-yil 10-iyun).
6.
Qodirov A.A. Buxgalteriya hisobi va moliyaviy tahlil. – Toshkent: “Sharq”, 2021.
7.
O‘zbekiston Respublikasi Davlat statistika qo‘mitasi hisobotlari.
. (Murojaat
qilingan sana: 2025-yil 5-iyun).
8.
Ministry of Finance of the Republic of Uzbekistan. Guidelines on accounting reforms and
international standards implementation.
. (Murojaat qilingan sana: 2025-yil 8-
iyun).
