`
140
JAZONI IJRO ETISH MUASSASASIDAN QAYTGAN MAHKUMLAR BILAN
PSIXOLOGIK ISHLARNI TASHKIL ETISH VA ULARNING ASOSIY PSIXOLOGIK
MUAMMOLARI
Matniyazova Nazokat Egamberganovna
Xorazm viloyati Bog‘ot tumani "Inson" ijtimoiy xizmatlar markazi
psixologlar guruhi bosh mutaxassisi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15697219
Annotatsiya:
Ushbu maqolada jazoni ijro etish muassasasidan qaytgan fuqarolar bilan
olib boriladigan psixologik ishlar mazmun-mohiyati yoritilgan. Asosan, sobiq mahkumlarning
jamiyatga qayta moslashuvi, ular duch keladigan asosiy psixologik muammolar — ruhiy
tushkunlik, ijtimoiy chetlanish, o‘ziga ishonchsizlik, ish topishdagi muammolar va oila bilan
munosabatlardagi murakkabliklar chuqur tahlil qilingan. Shuningdek, bunday shaxslar bilan
individual va guruh shaklidagi psixologik ishlar, maslahatlar, treninglar, reabilitatsiya
yondashuvlari haqida ilmiy-amaliy asosda tavsiyalar berilgan. Maqola psixologlar, ijtimoiy
ishchilar va jazoni ijro etish tizimi bilan ishlovchi mutaxassislar uchun foydali nazariy va
amaliy manba bo‘la oladi.
Kalit so‘zlar:
jazoni o‘tab qaytganlar, psixologik moslashuv, reabilitatsiya, psixologik
muammolar, jamiyatga integratsiya, individual maslahat, guruh terapiyasi, ruhiy salomatlik,
ijtimoiy qo‘llab-quvvatlash, sobiq mahkumlar bilan ishlash.
Bugungi kunda jamiyatda jinoyat sodir etgan shaxslarni jazolash, ularni tuzatish va
keyinchalik ijtimoiy hayotga qayta integratsiya qilish davlat siyosatining muhim
yo‘nalishlaridan biriga aylangan. Bu jarayon faqat jazo berish bilan chegaralanib qolmasdan,
balki insonning ijtimoiy shaxs sifatida shakllanishi va jamiyatga qayta moslashuvini
ta'minlashga qaratilgan keng qamrovli yondashuvni talab etadi. Shu nuqtayi nazardan, jazoni
ijro etish muassasalaridan ozod etilgan shaxslar bilan ishlash, ularning psixologik holatini
to‘g‘ri baholash va zarur yordam ko‘rsatish masalasi bugungi kunda dolzarb bo‘lib qolmoqda.
Jazoni o‘tab, ozodlikka chiqqan mahkumlar ko‘pincha jamiyat tomonidan inkor etilgan,
noto‘g‘ri baholangan yoki salbiy qarashlar bilan yuzlashgan qatlamga aylanadi. Ular nafaqat
mehnat bozorida, balki o‘z yaqinlari, atrof-muhit, ijtimoiy tuzilmalar bilan bo‘lgan
munosabatlarda ham muammolarga duch kelishadi. Bu esa ularda o‘zini jamiyatdan
chetlatilgan, keraksiz shaxs sifatida his qilishga olib keladi. Natijada, ruhiy tushkunlik, ijtimoiy
izolyatsiya, xavotir, o‘ziga ishonchsizlik, depressiv holatlar va ba’zida tajovuzkorlik kabi salbiy
psixologik holatlar shakllanadi.
Psixologik jihatdan barqaror bo‘lmagan, ichki inqirozga uchragan bu toifa shaxslar bilan
ishlashda faqatgina ijtimoiy yoki huquqiy yordam emas, balki puxta o‘ylangan, ilmiy
asoslangan psixologik xizmat zarur hisoblanadi. Zero, psixologik yondashuv jazoni o‘tagan
shaxsning o‘zini anglash, o‘z xatti-harakatlarini tahlil qilish, jamiyatda o‘z o‘rnini topish va
yangi hayot tarzini shakllantirishiga zamin yaratadi. Ayniqsa, bu jarayonda psixologning roli
beqiyosdir: u nafaqat maslahat beradi, balki shaxsni tinglaydi, tushunadi, uning dardiga sherik
bo‘ladi va moslashuv yo‘lida ruhiy ko‘mak ko‘rsatadi.
Yana bir muhim jihat shundaki, jazodan qaytgan fuqarolarning psixologik holatini tahlil
qilish orqali ularning hayotida yuzaga kelishi mumkin bo‘lgan ijtimoiy xavf-xatarlar oldini
`
141
olish mumkin. Bu esa nafaqat ularning shaxsiy farovonligini, balki umumiy jamiyat
xavfsizligini ta’minlashga xizmat qiladi
Jazoni ijro etish muassasasidan qaytgan shaxslar bilan ishlash murakkab va ko‘p qirrali
psixologik-ijtimoiy jarayondir. Bu jarayon shaxsning individual xususiyatlari, qamoqda
o‘tkazgan davri, jamiyatdagi mavqei va oilaviy munosabatlari bilan chambarchas bog‘liq.
Psixologik yondashuv mazkur shaxslarning ruhiy holatini tushunish, mavjud muammolarini
aniqlash va ularni hal etish yo‘llarini ishlab chiqishga xizmat qiladi. Quyida ushbu ishlarning
asosiy yo‘nalishlari va muammolari keng yoritiladi.
Jazodan ozod etilgan shaxslarning psixologik holati: umumiy tavsif.
Mahkumlikdan
keyin shaxs ko‘plab ichki va tashqi omillar ta’sirida psixologik iztirob holatiga tushadi. Jazoni
ijro etish muassasasidagi hayot tartibi, cheklovlar, jismoniy va ruhiy bosimlar,
qoidabuzarliklar, xavfli muhitlar inson ruhiyatida chuqur iz qoldiradi. Ozodlikka chiqqanidan
keyin esa shaxs:
O‘zini jamiyatdan begona his qiladi
: Bu “qamoqxona mentaliteti”ning mahsulidir.
Shaxs o‘zini jamiyatdan tashqarida qolgan, “ikkinchi darajali inson” sifatida anglaydi.
O‘z-o‘ziga ishonchni yo‘qotadi
: U hayotda o‘z o‘rnini topa olishiga, ish topishiga, oilasi
yoki jamiyat uni qabul qilishiga shubha bilan qaraydi.
O‘tgan hayoti uchun aybdorlik hissi va iztirob
: Ko‘pchilik sobiq mahkumlar o‘z
jinoyatini anglab, chuqur pushaymon bo‘lishadi, ammo kechirilmaslik qo‘rquvi ularni
ruhiy bosimga soladi.
Jazoni ijro etish muassasasidan qaytgan shaxslarning asosiy psixologik
muammolari
a) Ijtimoiy moslashuvdagi qiyinchiliklar
.
Mahkumlikdan qaytganlar uchun eng katta
muammo – bu
jamiyatga qayta moslashish
dir. Ular kundalik hayot, ish, oila, qo‘shnilar bilan
bo‘lgan munosabatlarda o‘zlarini noqulay his qilishadi. Bu holat quyidagicha namoyon bo‘ladi:
Yangi sharoitlarga moslasha olmaslik;
Ijtimoiy ko‘nikmalar yo‘qolganligi;
Tashabbus ko‘rsatishda passivlik;
Jamoada ishlashga tayyor emaslik.
b) O‘zini ijtimoiy rad etilgan shaxs sifatida his qilish.
Ko‘pchilik sobiq mahkumlar
o‘zlarining jinoyat o‘tmishi sababli jamiyat ularni qabul qilmasligidan xavotirlanadi. Bu holat
ularni ijtimoiy aloqalardan chekinishga, yolg‘izlanishga olib keladi. Natijada:
Depressiv holatlar;
O‘ziga nisbatan befarqlik;
Jamiyatga dushmanlik hissi kuchayadi.
c) Oila va yaqinlar bilan munosabatlardagi muammolar.
Ko‘p hollarda sobiq
mahkumlar oilasi bilan psixologik masofada bo‘ladi. Ayrim hollarda esa oilasi uni qabul
qilmaydi yoki undan voz kechgan bo‘ladi. Bu holatlar shaxsda:
Xafagarchilik;
Ayblov hissi;
Ko‘ngil g‘ashligi;
Ag‘ressivlikni kuchaytiradi.
`
142
d) Ish topish va bandlik muammolari.
Ish topish – reintegratsiya jarayonining muhim
qismidir. Ammo ish beruvchilar sobiq mahkumlarga ishonchsizlik bilan qarashadi. Bu esa
ularning o‘zini jamiyatdan ajralgan his qilishini yanada kuchaytiradi.
Psixologik xizmat ko‘rsatish shakllari va metodlari.
Jazoni o‘tab qaytgan shaxslar
bilan ishlashda individual yondashuv va tizimlilik asosiy prinsiplar hisoblanadi. Quyida eng
samarali psixologik ish shakllari va usullari keltirilgan:
a) Individual psixologik maslahatlar.
Bu usul sobiq mahkumning shaxsiy
muammolarini aniqlash va unga yordam berish uchun asosiy vosita bo‘lib xizmat qiladi.
Konsultatsiya davomida psixolog quyidagilarga e’tibor qaratadi:
Shaxsning hozirgi ruhiy holati;
O‘tgan hayotiy tajribasi va jazoni o‘tab chiqqan davrning psixik ta’siri;
Uzoq muddatli va qisqa muddatli psixologik maqsadlar.
b) Guruh terapiyalari.
Bir guruh sobiq mahkumlar bilan ishlash orqali ular o‘z
muammolarida yolg‘iz emasliklarini anglaydilar. Guruh muhitida tajriba almashiladi, o‘z-o‘zini
anglash va ishonch hosil qilish kuchayadi.
c) Psixologik treninglar.
Treninglar orqali sobiq mahkumlarda quyidagi ko‘nikmalar
shakllantiriladi:
Stressga bardoshlilik;
Muloqot qilish malakalari;
Konfliktlarni boshqarish;
O‘zini ifodalash va motivatsiya.
d) Oila bilan ishlash
.
Oilaning ruhiy qo‘llab-quvvatlovi sobiq mahkumlar uchun katta
motivatsiya hisoblanadi. Shu sababli, psixologlar nafaqat mahkum bilan, balki uning oila
a’zolari bilan ham ishlashi zarur. Maqsad — o‘zaro tushunish va ishonchni tiklash.
Mutaxassislar bilan tizimli hamkorlik.
Psixologik xizmatning samaradorligi ko‘p
hollarda boshqa mutaxassislar bilan hamkorlikda olib borilgan ishlar natijasiga bog‘liq.
Shuningdek:
Ijtimoiy ishchilar
sobiq mahkumlarga huquqiy, moddiy va uy-joy bo‘yicha yordam
ko‘rsatadilar.
Huquqshunoslar
shaxsning jamiyatda o‘z o‘rnini topishi uchun huquqiy bilim beradi.
Bandlik markazlari
orqali ishga joylashtirish yo‘llari ko‘rib chiqiladi.
Psixoterapevtlar
og‘ir travmatik holatlarni bartaraf etishda muhim rol o‘ynaydi.
Jazoni ijro etish muassasasidan ozod etilgan fuqarolar bilan psixologik ishlash – ularning
hayotida yangi sahifa ochishga ko‘maklashuvchi, jamiyatga muvaffaqiyatli qaytishlarini
ta’minlovchi murakkab, ammo nihoyatda muhim ijtimoiy-psixologik jarayondir. Bu jarayon
faqatgina ruhiy qo‘llab-quvvatlash bilan emas, balki insonparvarlik, bag‘rikenglik, tizimli
yondashuv va mutaxassislar o‘rtasidagi hamkorlik asosida tashkil etilishi lozim.
Sobiq mahkumlarning asosiy psixologik muammolari — o‘zini jamiyatdan ajralgan holda
his etish, ishonchsizlik, ruhiy tushkunlik, oila va ijtimoiy aloqalarning uzilishi, moslashuvdagi
qiyinchiliklar — ular bilan muntazam va chuqur psixologik ish olib borishni talab etadi. Bu
yo‘lda individual maslahatlar, guruh terapiyasi, treninglar, oila bilan ishlash va boshqa
zamonaviy psixologik yondashuvlar yuqori samara beradi.
`
143
Shuningdek, jamiyatning o‘zi ham sobiq mahkumlarga nisbatan ijobiy, inklyuziv va
qo‘llab-quvvatlovchi munosabatda bo‘lishi zarur. Zero, jinoyatdan qutulgan va yangi hayot
boshlamoqchi bo‘lgan shaxsni inkor qilish, unga ishonchsizlik bilan qarash — faqatgina uning
emas, balki jamiyatning umumiy ijtimoiy barqarorligiga tahdid soladi. Shu boisdan, jazoni
o‘tab qaytgan shaxslar bilan psixologik ishlash faqat bir inson hayoti uchun emas, balki butun
jamiyat salohiyati uchun muhim strategik yo‘nalishdir.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Karimov I.A.,
Yuksak ma’naviyat – yengilmas kuch
, Ma’naviyat, Toshkent, 2008, 176 bet.
2.
Yusupov A.,
Psixologiyadan amaliy mashg‘ulotlar
, Toshkent, Fan, 2019, 220 bet.
3.
Abdullaeva N.,
Ijtimoiy psixologiya asoslari
, Toshkent, “Iqtisodiyot”, 2021, 250 bet.
4.
Islomov M.,
Jinoyat sodir etgan shaxslarni reabilitatsiya qilishda psixologik yondashuvlar
,
O‘zbekiston psixologiya jurnali, 2020, №1, 45–51-betlar.
5.
Ergashev R.,
Jinoyatchilik va ijtimoiy muhit
, Toshkent, “Akademnashr”, 2017, 198 bet.
6.
Nurmatova D.,
Mahkumlar bilan psixologik ishlash tizimi
, Ijtimoiy ish va psixologiya,
2022, №2, 31–37-betlar.
7.
Bekmurodov A.,
Psixologik maslahat va reabilitatsiya asoslari
, Toshkent, TDPU nashriyoti,
2020, 172 bet.
8.
Davlatov B.,
O‘zbekistonda jazoni ijro etish tizimining ijtimoiy-psixologik aspektlari
,
Huquq va jamiyat, 2021, №3, 58–64-betlar.
9.
United Nations Office on Drugs and Crime (UNODC),
Handbook on the Management of
Violent Extremist Prisoners and the Prevention of Radicalization to Violence in Prisons
, Vienna,
2016.
10. WHO (World Health Organization),
Mental health and psychosocial well-being in prison
settings
, Geneva, 2021.
