`
133
EROZIYAGA UCHRAGAN YERLARNI BOSHQARISHNI TAKOMILLASHTIRISH
Rasulova Muxlisa Ilxomjon qizi
TDAU, Tuproq bonitirovkasi va yer degradatsiyasi talim yo‘nalishi
1-bosqich talabasi
S.A.Xurramov
Agrokimyo va tuproqshunoslik kafedrasi assisenti
https://doi.org/10.5281/zenodo.15696281
Annotatsiya:
Eroziya — bu yer resurslarining degradatsiyasiga olib keluvchi eng xavfli
tabiiy va antropogen jarayonlardan biridir. Tuproq unumdorligining pasayishi,
hosildorlikning keskin kamayishi, suv va shamol eroziyasining kengayib borishi O‘zbekiston
hududida, xususan qurg‘oqchil va yarim qurg‘oqchil zonalarda dolzarb ekologik muammo
sifatida namoyon bo‘lmoqda. Ushbu ilmiy ishda eroziyaga uchragan yerlarni samarali
boshqarish masalalari, ularning monitoringi, degradatsiyalangan yerlarning rekultivatsiyasi
va resurs tejamkor texnologiyalar asosida muhofaza qilish choralari o‘rganiladi.
Tadqiqot doirasida eroziya xavfi yuqori bo‘lgan tuproqlar tahlil qilinib, ularning fizik-
kimyoviy va agrobiologik xususiyatlari aniqlanadi. Shuningdek, xalqaro tajribalar asosida
eroziyaga qarshi chora-tadbirlarning iqtisodiy, ekologik va ijtimoiy samaradorligi baholanadi.
Kalit so‘zlar:
Eroziya, tuproq degradatsiyasi, shamol eroziyasi, suv eroziyasi, tuproq
unumdorligi, yer resurslari, agrotexnika, rekultivatsiya, muhofaza, monitoring, resurs
tejamkor texnologiyalar, ekologik barqarorlik, O‘zbekiston tuproqlari, mintaqaviy boshqaruv.
Bugungi kunda tuproq resurslaridan oqilona foydalanish, ularning ekologik holatini
saqlab qolish va barqaror qishloq xo‘jaligini rivojlantirish global miqyosdagi eng dolzarb
muammolardan biri bo‘lib qolmoqda. Tuproq degradatsiyasining asosiy ko‘rinishlaridan biri
bo‘lgan eroziya — nafaqat ekologik, balki iqtisodiy va ijtimoiy oqibatlarga ham olib keluvchi
jarayondir. Ayniqsa, O‘zbekiston kabi qurg‘oqchil va yarim qurg‘oqchil iqlimga ega
mintaqalarda eroziya tuproq unumdorligini keskin pasaytirib, yer resurslarining ishdan
chiqishiga sabab bo‘lmoqda.
Eroziya natijasida tuproqning yuqori g‘ovak, gumusga boy qatlamlari yuvilib ketadi, bu
esa ekinlarning o‘sishi uchun zarur bo‘lgan ozuqa elementlarining yo‘qolishiga olib keladi. Shu
bilan birga, eroziyaga uchragan yerlarning meliorativ holati yomonlashadi, suvni ushlab
qolish qobiliyati kamayadi va natijada yillik hosildorlikning barqarorligi izdan chiqadi. Ushbu
holat aholining oziq-ovqat xavfsizligiga, yer egalari va fermer xo‘jaliklarining daromadiga
bevosita salbiy ta’sir ko‘rsatadi.
So‘nggi yillarda mamlakatimizda yer resurslarini muhofaza qilishga, ularni qayta
tiklashga va barqaror boshqaruvni yo‘lga qo‘yishga qaratilgan davlat dasturlari amalga
oshirilmoqda. Biroq, eroziyaga uchragan yerlarni boshqarish bo‘yicha hali to‘liq samarali
tizim shakllanmagan, mavjud texnologiyalar esa har doim ham mintaqaviy sharoitga mos
tushavermaydi. Shu bois, ushbu ilmiy tadqiqotda eroziyaga uchragan yerlar monitoringi,
ularni tiklashning ilmiy asoslari va ekologik hamda iqtisodiy samaradorlikni ta’minlaydigan
boshqaruv usullari o‘rganiladi.
Mazkur ishning dolzarbligi — tuproq resurslarining joriy va kelajak avlodlar uchun
saqlanishini ta’minlaydigan samarali, ilmiy asoslangan yondashuvlarni ishlab chiqish va
amaliyotga joriy etish zaruratida namoyon bo‘ladi.
`
134
Tuproq eroziyasi – bu yer resurslarining tabiiy va antropogen omillar taʼsirida
degradatsiyaga uchrashi bo‘lib, uning oqibatida tuproq unumdor qatlamlari yuviladi, shamol
va suv ta’sirida yuqori qavatlar yo‘qoladi. Bu jarayonning intensivligi agroiqlimiy hududga,
yillik yog‘ingarchilik miqdori, shamol tezligi, relyef va inson faoliyatiga bevosita bog‘liq.
Ayniqsa, O‘zbekistonning Mirzacho‘l, Qizilqum, Surxon vohasi va janubiy tog‘ etaklaridagi
hududlarida shamol va suv eroziyasi juda keng tarqalgan.
Muhokama jarayonida aniqlanishicha, eroziya faqatgina tabiiy jarayon emas, balki
noto‘g‘ri sug‘orish texnologiyalari, og‘ir qishloq xo‘jaligi texnikasining noto‘g‘ri ishlatilishi,
o‘rmon va butazorlarning kesilishi, ekin almashinuvi tartibining buzilishi natijasida ham
yuzaga kelmoqda. Shuningdek, yerning haddan tashqari ekspluatatsiya qilinishi va organik
moddalarning tiklanishiga imkon berilmasligi tuproqning strukturasi va biologik faoliyatiga
zarar yetkazadi.
Tadqiqotlar ko‘rsatadiki, eroziyaga uchragan yerlarni boshqarishda quyidagi
yo‘nalishlar muhim ahamiyatga ega:
1.
Monitoring va xaritalash
– Yer resurslarining holatini baholash, eroziyaga uchragan
hududlarni aniqlash va raqamli xaritalar tuzish orqali boshqaruvni optimallashtirish
mumkin. Masofadan zondlash (remote sensing), GIS (geoinformatsion tizimlar) asosida
monitoring samaradorlikni oshiradi.
2.
Agromeliorativ choralar
– Eroziyaga qarshi terassalash, kontur oralig‘ida ekin ekish,
yashil o‘g‘itlash, organik o‘g‘itlardan foydalanish va cho‘l o‘simliklarini tiklash usullari
qo‘llaniladi. Tuproq qoplamini himoya qilish va yog‘ingarchilik ta’sirini yumshatish
uchun tuproqning qoplovchi o‘simliklar bilan band qilinishi muhim.
3.
Sug‘orish texnologiyalarini modernizatsiya qilish
– Ayniqsa, qiyaliklarda va o‘zan
bo‘ylarida tomchilatib sug‘orish texnologiyalarini joriy qilish eroziya xavfini
kamaytiradi. O‘ta sho‘rlangan suv bilan sug‘orish esa nafaqat eroziya, balki sekundar
sho‘rlanish xavfini ham keltirib chiqaradi.
4.
Fermerlar va mutaxassislar o‘rtasida ekologik savodxonlikni oshirish
– Tuproq
muhofazasi bo‘yicha doimiy seminar va treninglar o‘tkazish, texnologik yo‘l-yo‘riqlar
berish orqali ham ekologik, ham iqtisodiy barqarorlik ta’minlanadi.
5.
Qonunchilik va boshqaruv mexanizmlarini kuchaytirish
– Yer resurslaridan
foydalanish, ularni degradatsiyadan saqlash bo‘yicha qat’iy me’yorlar va monitoring
tizimlari huquqiy asosda yo‘lga qo‘yilishi kerak. Ekologik audit va lisenziyalanmagan
faoliyatni cheklovchi tartiblar orqali tuproq eroziyasining oldini olish mumkin.
Shu nuqtai nazardan olib qaraganda, eroziya faqatgina ekologik emas, balki iqtisodiy va
ijtimoiy muammolarga ham olib keladi. Shuning uchun uning oldini olish choralari kompleks
va tizimli yondashuvni talab qiladi. Tuproqning tabiiy xususiyatlari, mintaqaviy iqlim sharoiti
va mavjud yer tuzilmalariga mos keluvchi, ilmiy asoslangan boshqaruv strategiyalari ishlab
chiqilishi zarur.
Yurtimizda qishloq xo‘jaligi mahsuldorligini oshirish, oziq-ovqat xavfsizligini ta’minlash
va yer resurslaridan barqaror foydalanish – dolzarb vazifalardan biri hisoblanadi. Ushbu
maqsadlarga erishishda tuproq eroziyasining oldini olish va eroziyaga uchragan yerlarni
qayta tiklash muhim o‘rin tutadi. O‘tkazilgan tahlillar va tadqiqotlar shuni ko‘rsatdiki, eroziya
– bu faqat tabiiy omillar bilan bog‘liq bo‘lmagan, balki inson faoliyati natijasida yuzaga
`
135
keladigan murakkab ekologik muammo bo‘lib, u yerning unumdorligini pasaytiradi, ekologik
barqarorlikni izdan chiqaradi va qishloq xo‘jaligi mahsulotlarining sifatiga salbiy ta’sir
ko‘rsatadi.
Tadqiqot doirasida aniqlanishicha, eroziyani kamaytirish va eroziyaga uchragan yerlarni
samarali boshqarish uchun quyidagi chora-tadbirlarni tizimli va kompleks tarzda amalga
oshirish lozim:
Tuproq monitoringi va baholash tizimlarini takomillashtirish
, jumladan, masofadan
zondlash va GIS texnologiyalaridan keng foydalanish.
Agromeliorativ choralarning qo‘llanilishi
: kontur bo‘ylab ekin ekish, yashil o‘g‘itlash,
ekin almashinuvi va ekologik mos agrotexnik tadbirlarni joriy etish.
Tomchilatib sug‘orish va resurs tejovchi texnologiyalar
ni rivojlantirish orqali
tuproqning fizik-kimyoviy holatini saqlab qolish.
Eroziyaga qarshi o‘rmonzorlar, himoya yastanmalari va butazorlar
barpo etish
orqali tabiiy muhofazani tiklash.
Yer egalari va fermerlar o‘rtasida ekologik savodxonlikni oshirish
, ularni ekologik
boshqaruv tizimiga jalb qilish.
Ushbu chora-tadbirlar tuproqning tabiiy xususiyatlarini saqlab qolish, uning
unumdorligini tiklash va ekologik barqaror agroekotizimni shakllantirish imkonini beradi.
Bundan tashqari, eroziyaga uchragan yerlarning qayta ishlov berilishini iqtisodiy jihatdan
ham samarali tashkil qilish, qishloq xo‘jaligi faoliyatining rentabelligini oshirishga xizmat
qiladi.
Xulosa qilib aytganda, eroziyaga uchragan yerlarni boshqarishni takomillashtirish – bu
faqatgina agrotexnik masala emas, balki barqaror rivojlanishning ajralmas tarkibiy qismidir.
Bu boradagi izchil tadqiqotlar, ilmiy asoslangan yondashuvlar va davlat siyosati bir butun
tizimda amalga oshirilsa, O‘zbekistonning tuproq resurslari uzoq muddatli foydalanishga
tayyor holatda bo‘ladi.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Abdullaev A. A., Karimov I. I. (2020).
Tuproqshunoslik asoslari va tuproqni muhofaza
qilish
. Toshkent: Fan va texnologiya nashriyoti.
2.
Bobojonov A. R. (2019).
Tuproq eroziyasi va unga qarshi kurash choralarining agrotexnik
asoslari
. Samarqand: Ipak yo‘li universiteti nashriyoti.
3.
Zonn I. S., Glazovskiy N. F. (2009).
Land degradation and erosion processes in arid zones
.
Moscow: Nauka.
4.
FAO (2021).
The State of the World's Land and Water Resources for Food and Agriculture
(SOLAW) – Systems at breaking point
. Rome: Food and Agriculture Organization of the United
Nations.
5.
Karimov S. H., Rajabov J. A. (2022).
Degradatsiyaga uchragan yerlarni qayta tiklash
strategiyalari
. Qarshi: Nasaf universiteti matbaasi.
