Авторы

  • Исломбек Анваров
  • Журабек Ўзбеков
  • Зилола Ашуралиева
  • Мамлакат Хўжақулова

DOI:

https://doi.org/10.71337/inlibrary.uz.zdift.108564

Аннотация

Базида сув билан тўйинган тупроқларнинг сиқилиши ёки тупроқ қатламларида сувни  қуйиш пайтида сув омбор ёки сунъий хавзалардаги тебранишлар даражаси билан боғлиқ бўлган барқарор  бўлмаган фильтрация муаммоларини хал қилиш талаб қилинади. Бунда ўзгарувчан босим ҳолатида узлуксизлик тенгламасидан фойдаланилади


background image

`

129

СУНЪИЙ СУВ ҲАВЗАЛАРДАН ФИЛЬТРАЦИЯНИ ҲИСОБЛАШ

Анваров Исломбек Усмонбек ўғли

Ўзбеков Журабек Адхамович

Ашуралиева Зилола Хамидулло қизи

Хўжақулова Мамлакат Хасановна

Ирригация ва сув муаммолари илмий тадқиқот

институти таянч докторантлари.

https://doi.org/10.5281/zenodo.15695341

Фильтрация турлари

Босимсиз фильтрация: Эркин сиртга атмосфера таъсирида бўладиган фильтрация

2.1 расм.

2.1-расм. Босимсиз фильтрация

Босимли фильтрация: Босим таъсирида вужудга келадиган фильтрация 2.2

расмда келт ирилган.

2.2-расм. Босимли фильтрация

Фильтрацияни ҳисоблаш тенгламаси

Икки ўлчовли муҳитда фильтрация оқимини ҳисоблашнинг асосий диференциал

тенгламаси қуйидагича.

0

ф

ф

=

+

y

h

k

y

x

h

k

x

(1)


background image

`

130

Бу ерда

h-

пизометрик босим, х,y –декарт координатаси, к

ф

-фильтрация

коэффициенти.

Тупроқ тарқибига

қараб фильтрация коэффициенти қуйидаги жадвалдан

олинади.

Тупроқларнинг фильтрация коэффициенти

Грунтлар

К, м/сутка

Соз тупроқлар, оғир қумоқ тупроқлар

Ўртача қумоқ тупроқлар

Енгил қумоқ ва қумлоқ тупроқлар

Қумлар

1,0-(0,05÷0,4

1,0-2,0
2,0-5,0

5-10

Бир хил таркибли тупроқларда 1- тенгламани қуйидагича ёзилади.

0

2

2

=

+

y

h

x

h

(2)

Гидротехника иншоотларини мухандислик ҳисоб китобларда асосан охирги 2-

тенглама ишлатилади.

Базида сув билан тўйинган тупроқларнинг сиқилиши ёки тупроқ қатламларида

сувни қуйиш пайтида сув омбор ёки сунъий хавзалардаги тебранишлар даражаси

билан боғлиқ бўлган барқарор бўлмаган фильтрация муаммоларини хал қилиш талаб
қилинади. Бунда ўзгарувчан босим ҳолатида узлуксизлик тенгламасидан

фойдаланилади [4, 61-бет].

t

h

y

h

k

y

x

h

k

x

=

+

m

ф

ф

(3)

Бу ерда

h-

босим функцияси, х,y –декарт координатаси, к

ф

-фильтрация

коэффициенти,

t

-вақт ўзгариши,

m

- тупроқнинг сув йўқотиш (сингиш) коэффициенти.

Фильтрация оқимини узлуксизлик тенгламасини ечишда тегишли чегаравий

шартлар орқали амалга оширилади. Бошланғич ва чегаравий шартлар киритилади.

Бошланғич шартлар

)

,

,

(

t

y

x

h

=

фақат 3 тенглама учун белгиланади, 2 тенглама

учун ишлатилмайди.

Чегаравий шартлар қуйидагича белгиланади:

А) сув ҳавзалари чегарасида ва дренажларда.

)

(

)

,

(

t

f

y

x

=

ёки

const

y

x

h

=

)

,

(

(4)

Б) фильтрация майдонининг чегарасида.

0

=

n

h

(5)

Бу ерда

n-

чегарадан нормал холатгача.

Гидротехник иншоотларда фильтрация ҳисоби

Сунъий сув хавзалар ёки сув омборлардан бўладиган фильтрация аниқлашда

оқимнинг қуйидаги параметрларини аниқ керак.

a) Тўғон танаси ва қирғоқлар орқали фильтрация оқими;
б) Тўғон танаси, таянч ва қирғоқларида фильтрация оқимининг эркин


background image

`

131

в) Тўғон танасида, пойдеворида, дренажга фильтрация оқими чиқадиган жойда,

пасти беъф қисмидаги орқасига фильтрация оқимининг бошларида хар хусусиятларга
эга бўлган ва киришга қаршилик чегарасида.

Фильтрацияни ҳисоблаш усуллари

1) Гидромеханик усул
2) Гидравлик усул
3) График усул
4) Эксперементал усул

Фильтрацияни ҳисоблашда биз гидравлик усулдан фойдаланамиз. Фильтрацияни

гидравлик ҳисоблаш усули бир қанча тахминларни ўз ичига олади: фильтрация
оқимининг шакли, тезлик ва босимларни тақсимланиши ва бошқалар.

x

y

k

V

-

=

ф

(6)

Буердан ёки

y

ty

k

qdx

-

=

ф

белгилаб интеграллаймиз

C

y

k

Qx

+

-

=

2

2

ф

(7)

2

2

ф

h

k

C

=

(8)

)

(

2

2

2

2

2

ф

2

ф

2

ф

y

h

k

h

k

y

k

qx

-

=

+

-

=

(9)

)

(

2

2

2

ф

y

h

x

k

q

-

=

(10)

10 тенглама Ж.Дюпюининг тенгламаси ҳисобланади. Фильтрация сувининг

оқими 10 формула қуйидаги қўриниши билан аниқланади:

0

S

x

=

,

0

0

0

h

a

y

y

+

=

=

.

2.3-расм. Фильтрацияни ҳисоблаш схемаси

)

(

0

0

1

0

h

a

m

S

S

+

-

=

(11)

а

0

- Замарин формуласи билан аниқланади.

2

0

1

1

1

1

0

)

(

h

H

m

S

m

S

a

-

-

-

=

(12)


background image

`

132

)

)

(

(

2

2

0

0

2

ф

h

a

h

S

k

q

+

-

=

(13)

13 тенглама фильтрацияни ҳисоблаш тенгламаси ҳисобланади. Сув омборлари

ва сунъий хавзалардан бўлаётган фильтрациялар ҳам 13 тенглама орқали амалга

оширилади.

References:

Используемая литература:

Foydalanilgan adabiyotlar:

1.

Махмудов И, Садиев У «Оптимизация допустимой скорости потока воды в

ирригационном канале» Механика муаммолари журнали №3-4 сон Тошкент 2011 й , 27-

30 бет.
2.

Махмудов И, Садиев У «Сув оқимини гидравлик параметрларининг ўзгарувчан

қийматларида ирригация каналларида сувдан фойдаланишни бошқариш» ТАЙИ
Хабарномаси журнали №2, Тошкент 2015й, 3-6 бет.

3.

Махмудов И. Садиев У. Анализ и оценка состояния управления и использования

водных ресурсов в среднем течении бассейна реки Сырдарья Ekologiya Xabarnomasi

журнали №10 Тошкент 2015й 37-40 бет.
4.

Садиев У «Повышение гидравлической эффективности и эксплуатационной

надежности крупных каналов» Гидротехника журнал Россия №2, 2016й 60-61ст.
5.

Садиев У “Управление и моделирование магистральных каналах при

изменяющихся значениях гидравлических параметров водного потока” Мелиорация и

водное хозяйство журнал Россия №6 2016й 10-12 ст.
6.

Садиев У “Гидравлическая модель для управления изменения глубины потока

воды в ирригационных каналах” ФГБНУ ВНИИ “РАДУГА” Сборник научных докладов

международной конфренции молодой ученных и специалистов “Инновационные

технологии и экологическая безопасность в мелиорациии” Коломна 2015г.

7.

Садиев У «Деформация береговых откосов земляных каналов под действием

поверхностных гравитационных волн»ТошДТУ хабарлари 2013 (№3) 157-161ст.

8.

Садиев У «Гидравлическая модель вертикального теплопереноса в гидроморфных

средах обусловленного изменением уровня грунтовых вод» Irrigatsiya va Melioratsiya

журнали№1, Тошкент 2015й 68-72 бет.

9.

Садиев У, Кучкарова Д. “Modeling of water resource management processes in river

basins ” International Journal of Advanced Research in Science, Engineering and Technology.

- India, 2018. - Vol. 5. - Р. 5481-5487.

10. Садиев У “Оптимизация гидравлических параметров потока воды в
оросительном канале” “Ўзбекистон Республикасининг жанубий худудида сув
есурсларидан самарали фойдаланишнинг муаммо ва ечимлари” мавзусидаги

Республика илмий амалий анжуман 11-12 март 2016 й Карши.67-70 бет.

Библиографические ссылки

Махмудов И, Садиев У «Оптимизация допустимой скорости потока воды в ирригационном канале» Механика муаммолари журнали №3-4 сон Тошкент 2011 й , 27-30 бет.

Махмудов И, Садиев У «Сув оқимини гидравлик параметрларининг ўзгарувчан қийматларида ирригация каналларида сувдан фойдаланишни бошқариш» ТАЙИ Хабарномаси журнали №2, Тошкент 2015й, 3-6 бет.

Махмудов И. Садиев У. Анализ и оценка состояния управления и использования водных ресурсов в среднем течении бассейна реки Сырдарья Ekologiya Xabarnomasi журнали №10 Тошкент 2015й 37-40 бет.

Садиев У «Повышение гидравлической эффективности и эксплуатационной надежности крупных каналов» Гидротехника журнал Россия №2, 2016й 60-61ст.

Садиев У “Управление и моделирование магистральных каналах при изменяющихся значениях гидравлических параметров водного потока” Мелиорация и водное хозяйство журнал Россия №6 2016й 10-12 ст.

Садиев У “Гидравлическая модель для управления изменения глубины потока воды в ирригационных каналах” ФГБНУ ВНИИ “РАДУГА” Сборник научных докладов международной конфренции молодой ученных и специалистов “Инновационные технологии и экологическая безопасность в мелиорациии” Коломна 2015г.

Садиев У «Деформация береговых откосов земляных каналов под действием поверхностных гравитационных волн»ТошДТУ хабарлари 2013 (№3) 157-161ст.

Садиев У «Гидравлическая модель вертикального теплопереноса в гидроморфных средах обусловленного изменением уровня грунтовых вод» Irrigatsiya va Melioratsiya журнали№1, Тошкент 2015й 68-72 бет.

Садиев У, Кучкарова Д. “Modeling of water resource management processes in river basins ” International Journal of Advanced Research in Science, Engineering and Technology. - India, 2018. - Vol. 5. - Р. 5481-5487.

Садиев У “Оптимизация гидравлических параметров потока воды в оросительном канале” “Ўзбекистон Республикасининг жанубий худудида сув есурсларидан самарали фойдаланишнинг муаммо ва ечимлари” мавзусидаги Республика илмий амалий анжуман 11-12 март 2016 й Карши.67-70 бет.