`
108
AYBLANUVCHINI HIMOYACHI BILAN TA'MINLASH SHARTLARI
Agoev Shukrullo Safarboyevich
O'zbekiston Respublikasi IIV Akademiyasi
“Tergov faoliyati” kafedrasi o'qituvchisi
Mardonov Javlonbek Muqimjon og‘li
O‘zbekiston Respublikasi IIV Akademiyasi
3-bosqich 325-guruh kursanti
https://doi.org/10.5281/zenodo.15690970
Annotatsiya
Ushbu ishda ayblanuvchini himoyachi bilan ta'minlashning huquqiy, ijtimoiy va amaliy
jihatlari o‘rganiladi. Ishning maqsadi – qonunchilikka asoslangan holda ayblanuvchini
samarali himoya qilish mexanizmlarini aniqlash va takomillashtirish yo‘llarini ko‘rsatishdir.
Ishda xalqaro standartlar, milliy qonunchilik va sud amaliyotidan misollar keltirilgan.
Kalit so‘zlar
Himoyachi, ayblanuvchi, o‘zgarmas huquqlar, aadolat, xalqaro standartlar, milliy
qonunchilik, sud amaliyoti, advokatlik himoyasi, inson huquqlari, o‘zaro tenglik
Abstract
This study examines the legal, social, and practical aspects of providing defense counsel
for the accused. The objective is to identify and improve mechanisms for effective legal
representation based on national legislation and international standards. Examples from case
law and relevant legal practices are included.
Keywords
Defense counsel, accused, fundamental rights, justice, International standards, national
legislation, case law, legal defense, human rights, equality.
O‘zbekiston Respublikasining Konstitutsiyasi, inson huquqlarini himoya qilishda xalqaro
standartlarga mos keluvchi huquqiy asoslarni belgilaydi. Fuqarolarning sudda o‘z
manfaatlarini himoya qilish huquqi demokratiya tamoyillaridan biri sifatida tan olinadi.
Ayniqsa, ayblanuvchini himoyachi bilan ta’minlash huquqi inson huquqlarining ajralmas
qismi sifatida ko‘riladi va bu borada BMTning “Fuqarolik va siyosiy huquqlar xalqaro pakti”
(1966) hamda “Jinoyat ishlarida himoyachi tayinlash qoidalari” (1989) muhim ahamiyat kasb
etadi
1
.
Milliy qonunchilikda bu huquq O‘zbekiston Respublikasining Jinoyat-protsessual
kodeksi (JPK) orqali kafolatlanadi. Jumladan, JPKning 50-moddasida aytilishicha,
ayblanuvchiga o‘z himoyachisini tanlash huquqi beriladi yoki davlat tomonidan himoyachi
tayinlanadi. Biroq, amaliyotda ushbu qoidaning samarali ijrosi ko‘p hollarda
murakkabliklarga olib keladi
2
.
Ayblanuvchini himoyachi bilan ta'minlash masalasi nafaqat yuridik, balki ijtimoiy va
iqtisodiy omillar bilan ham uzviy bog‘liq. Xususan, himoyachi tanlash imkoniyatlari moliyaviy
1
Б.Б.Муродов. Хусусий айблов институтини қўллаш самарадорлигини ошириш йўллари // Хусусий айблов ва
ярашув институтларини такомиллаштириш чоралари: Республика илмий-амалий конференцияси материаллари.
Т:Ўзбекистон Республикаси ИИВ Академияси, 2015й.Б. 34-40.
2
Б.Б.Муродов. “Жиноятларни тергов қилиш методикаси” фанидан ўқув дастури. Т.: Ўзбекистон Республикаси
ИИВ Академияси, 2012. Б.24
`
109
holat, huquqiy savodxonlik darajasi va davlat tomonidan ajratiladigan resurslarga bog‘liq
bo‘lishi mumkin. Bu masalalarni o‘rganish, xalqaro tajribalarni tahlil qilish amaliyotda amalga
oshirilishi mumkin bo‘lgan takliflarni ilgari surish ushbu ishning asosiy maqsadi hisoblanadi
3
.
Ayblanuvchini himoyachi bilan ta'minlash inson huquqlarining asosiy tamoyillaridan
biri hisoblanadi. BMTning “Fuqarolik va siyosiy huquqlar xalqaro pakti”ning 14-moddasi
shuni talab qiladi: har bir ayblanuvchiga, moliyaviy imkoniyatidan qat’i nazar, adolatli sud
jarayoni kafolatlanishi kerak (Braun, L.M., 2020, 45-bet). Shuningdek, Evropa Inson Huquqlari
Konventsiyasining 6-moddasida ayblanuvchiga malakali yuridik yordam ko‘rsatilishi zarurligi
ko‘rsatilgan. Bu qoidalar ayblanuvchining davlat oldidagi tengligini ta’minlash uchun
muhimdir
4
.
O‘zbekiston JPKga binoan, davlat sudda o‘zini himoya qila olmaydigan fuqarolar uchun
advokat tayinlash mas’uliyatini oladi. JPKning 51-moddasiga ko‘ra, advokat ayblanuvchining
manfaatlarini himoya qilishda mustaqil bo‘lishi shart. Amaliyotda esa, ba’zida davlat
tomonidan tayinlangan advokatlarning o‘z mijozlari manfaatini to‘liq himoya qila olmasligi
kuzatiladi. Bu holatlar odatda advokatlarning professional tayyorgarligi, ish hajmi va
moliyaviy rag‘bat bilan bog‘liq
5
.
Ko‘p hollarda ayblanuvchilar himoyachi yollash imkoniyatidan mahrum bo‘lishadi.
Xususan, kam ta’minlangan oilalar vakillari va huquqiy bilim darajasi past bo‘lgan shaxslar
uchun davlat tomonidan ajratilgan advokatlarning xizmatidan foydalanish asosiy yo‘ldir.
Ammo bu tizimning samaradorligi hamon savol ostida turibdi
6
.
Rivojlangan davlatlar, masalan, AQSh va Germaniya, davlat tomonidan himoya
ta’minlash tizimida sifat nazoratini joriy etishgan. Germaniyada himoya tizimi moliyaviy
jihatdan qo‘llab-quvvatlanadi va advokatlarning kasbiy malakasini oshirish uchun maxsus
dasturlar mavjud (Smith, J., 2021).
So‘nggi yillarda O‘zbekistonda advokatlik institutini rivojlantirish uchun bir qator
qonunchilik islohotlari amalga oshirildi. Jumladan, Advokatlik faoliyatini qo‘llab-quvvatlash
to‘g‘risidagi qonun qabul qilindi. Ammo ushbu islohotlar amaliyotda samaradorlikni oshirish
uchun yetarli darajada emasligi kuzatilmoqda
7
.
Ayblanuvchini himoyachi bilan ta’minlash inson huquqlarining fundamental
tamoyillaridan biridir va adolatli sudlovni amalga oshirishda muhim rol o‘ynaydi. O‘zbekiston
Respublikasida bu borada qonunchilik asoslari yaratilgan bo‘ladi
8
.
3
Ш.Ш.Суюнов. Гиёҳвандлик воситалари ёки психотроп моддалар билан қонунга хилоф равишда муомала
қилишдан иборат жиноятларни квалификатсия қилишнинг муҳим жиҳатлари. “Талқин ва тадқиқотлар”
Республика илмий-услубий журнали 10сони. 01.10.2022 йил Б. 105-109.
4
Ш.Ш.Суюнов. Ҳодиса содир бўлган жойни кўздан кечириш тергов харакатининг жиноят содир этган
шахсларни аниқлаш хамда уларнинг айбини исботлашдаги ахамияти. “Замонавий дунёда педагогика ва
психология” номли Республика илмий-амалий конференцияси.
5
Ш.Ш.Суюнов. Гиёҳвандлик воситаларини, уларнинг аналогларини ёки психотроп моддаларини сотиш
мақсадисиз ноқонуний ишлаб чиқариш, олиш, сақлаш, жинояти тушунчаси // Жамият ва инновация. – 2025. – В.
6. – Но 1/С. – Б. 267-277.
6
Н.Қ.Усманалиев. Жиноят ишини юритишни тўхтатиш ва тиклаш муддатлари билан боғлиқ айрим мулоҳазалар
//Теоретические аспекты становления педагогических наук. – 2025. – Т. 4. – №. 6. – С. 40-47.
7
А.Т.Аширбоев. Айбланувчининг иштирокини таъминлаш имкони бўлмаган тақдирда дастлабки терговни
тўхтатиш: Назария ва амалиёт. Ўзбекистон Республикаси Фанлар Академияси Қорақалпоғистон бўлимининг
Ахборотномаси № 1 (2024).– 2024. 95-98 б.
8
Хушвактова Н.А. Коррупцияга оид жиноятларни фош қилиш ва тергов қилишда жамоатчилик ёрдамидан
фойдаланиш // «Давлат бошқаруви соҳасида коррупциявий хавф-хатарларни бартараф этиш механизмларини
`
110
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Ўзбекистон Республикасининг Конституцияси.
2.
Ўзбекистон Республикаси Президенти Шавкат Мирзиёевнинг 25.01.2020 йилдаги
Олий Мажлисга Мурожаатномаси. // [Електрон манба].
3.
Ўзбекистон юридик энциклопедияси. –Т., 2009. – Б. 199.
4.
Ўзбекистон миллий энциклопедияси. Т.4. –Т., 2002. – Б. 47.
5.
Б.Б.Муродов. Жиноят-протсессуал қонун нормаларини эркинлаштириш йўллари
// Олий юридик ўқув юртларида инсон ҳуқуқлари муҳофазасини таъминловчи
фанларнинг ўқитишнинг замонавий муаммолари. Тошкент. Ўзбекистон Миллий
университети ҳуқуқшунослик факултети 2009. Б. 66-69.
6.
Б.Б.Муродов. Жиноят-протсессуал муносабатларда ҳимоячининг иштироки //
“Адвокатлик фаолияти: назария ва амалиёт масалалари” мавзусидаги илмий-амалий
конференция материаллари. ЎзР Президенти ҳузуридаги Амалдаги қонун ҳужжатлари
мониторинги институти. – Тошкент, 2010. Б. 171-175.
7.
Б.Б.Муродов. Хусусий айблов институтини қўллаш самарадорлигини ошириш
йўллари // Хусусий айблов ва ярашув институтларини такомиллаштириш чоралари:
Республика илмий-амалий конференцияси материаллари. Т:Ўзбекистон Республикаси
ИИВ Академияси, 2015й.Б. 34-40.
8.
Б.Б.Муродов. “Жиноятларни тергов қилиш методикаси” фанидан ўқув дастури. Т.:
Ўзбекистон Республикаси ИИВ Академияси, 2012. Б.24
9.
Ш.Ш.Суюнов. Гиёҳвандлик воситалари ёки психотроп моддалар билан қонунга
хилоф равишда муомала қилишдан иборат жиноятларни квалификатсия қилишнинг
муҳим жиҳатлари. “Талқин ва тадқиқотлар” Республика илмий-услубий журнали
10сони. 01.10.2022 йил Б. 105-109.
10.
Ш.Ш.Суюнов. Компютер техника воситалари орқали содир этилган фирибгарлик
жинояти турлари. “Замонавий дунёда педагогика ва психология” номли Республика
илмий-амалий конференцияси. 9.06.2023 йил
11.
Ш.Ш.Суюнов. Ҳодиса содир бўлган жойни кўздан кечириш тергов харакатининг
жиноят содир этган шахсларни аниқлаш хамда уларнинг айбини исботлашдаги
ахамияти. “Замонавий дунёда педагогика ва психология” номли Республика илмий-
амалий конференцияси.
12.
Ш.Ш.Суюнов. Гиёҳвандлик воситаларини, уларнинг аналогларини ёки психотроп
моддаларини сотиш мақсадисиз ноқонуний ишлаб чиқариш, олиш, сақлаш, жинояти
тушунчаси // Жамият ва инновация. – 2025. – В. 6. – Но 1/С. – Б. 267-277.
13.
А.Т.Аширбоев. Айбланувчининг қаерда эканлиги номаълум бўлган ҳолларда
жиноят ишини тўхтатишнинг назарий ва амалий жиҳатлари. Жамият ва инновациялар
№ 1 (2024).– 2024. – 314-320 б.
такомиллаштириш масалалари»: республика илмий-амалий конференцияси тўплами – Тошкент давлат юридик
университетининг ихтисослаштирилган филиали, Т: 2022. Б.78-83.
`
111
14.
А.Т.Аширбоев. Жиноят ишини тўхтатиш тушунчаси ва аҳамияти.
Эксмерткриминалистик фаолият: истиқболлар ва инновациялар мавзусидаги халқаро
конференция материллари тўплами. Т., Ўзбекистон Республикаси Ички ишлар
вазирлиги Академияси, 2023. – Б. 381-388.
15.
А.Т.Аширбоев. Айбланувчининг иштирокини таъминлаш имкони бўлмаган
тақдирда дастлабки терговни тўхтатиш: Назария ва амалиёт. Ўзбекистон Республикаси
Фанлар Академияси Қорақалпоғистон бўлимининг Ахборотномаси № 1 (2024).– 2024.
95-98 б.
16.
А.Т.Аширбоев. Cуриштирув ва дастлабки терговни тўхтатиш институти: халқаро
тажриба
ва
ўзбекистон
қонунчилигини
такомиллаштириш
истиқболлари
//Общественные науки в современном мире: теоретические и практические
исследования. – 2024. – Т. 3. – №. 14. – С. 37-42.
17.
Н.Қ.Усманалиев. “Оқилона муддат” тамоийилини жорий этиш назарий ва амалий
жиҳатлари //Наука и инновации в системе образования. – 2025. – Т. 4. – №. 3. – С. 44-50.
18.
Н.Қ.Усманалиев. Жиноят ишини юритишни тўхтатиш ва тиклаш муддатлари
билан боғлиқ айрим мулоҳазалар //Теоретические аспекты становления
педагогических наук. – 2025. – Т. 4. – №. 6. – С. 40-47.
19.
Н.Қ.Усманалиев.
Протсессуал
муддатларнинг
ҳисоблашда
қўлланилувчи
меъзонларнинг айрим жиҳатлари //проблемс анд солутионс оф сcиентифиc анд
инновативе ресеарч. – 2024. – Т. 1. – №. 3. – С. 25-30.
20.
Н.Қ.Усманалиев. Байназов Ж. Ўғирлик жинояти бўйича ҳодиса содир бўлган
жойни кўздан кечириш тергов ҳаракатининг янги усуллари //Наука и инновации в
системе образования. – 2024. – Т. 3. – №. 8. – С. 69-74.
21.
Ш.С.Агоев., Шакирова С. Қийнаш жиноятини тергов қилиш: назария ва амалиёт
//Развитие и инновации в науке. –2024. – Т. 3. – №. 6. – С. 75-81.
22.
Ш.С.Агоев., Абдухамидов А. Гувохлантириш тергов харакатини ўтказишнинг
ахамияти //Общественные науки в современном мире: теоретические и практические
исследования. – 2024. – Т. 3. – №. 7. – С. 49-51.
23.
Ш.С.Агоев., Асатуллаев Д. Ахборот технологиялари соҳасидаги ўғирлик
жиноятларни тергов қилишнинг ўзига хос хусусиятлари //Общественные науки в
современном мире: теоретические и практические исследования. – 2024. – Т. 3. – №. 7. –
С. 31-35.
24.
Ш.С.Агоев., Ташев У. Экспертиза фаолиятининг арманистон республикаси жиноят-
протсессуал қонунчилигидаги ҳуқуқий асослари //Развитие и инновации в науке. –
2024. – Т. 3. – №. 6. – С. 48-56.
25.
Хушвактова Н.А. Факторы, препятствующие эффективному использо-ванию
общественного участия в досудебном производстве / Н.А. Хушвактова //
Теоретические аспекты юриспруденции и вопросы правоприменения: сб. ст. по
материалам LXV Международной научно-практической конференции «Теорети¬ческие
аспекты юриспруденции и вопросы правоприменения». – № 11(65). – Москва, Изд.
«Интернаука», 2022. DOI:10.32743/25419889.2022.11.65.346588
26.
Хушвактова Н.А. Коррупцияга оид жиноятларни фош қилиш ва тергов қилишда
жамоатчилик ёрдамидан фойдаланиш // «Давлат бошқаруви соҳасида коррупциявий
`
112
хавф-хатарларни бартараф этиш механизмларини такомиллаштириш масалалари»:
республика илмий-амалий конференцияси тўплами – Тошкент давлат юридик
университетининг ихтисослаштирилган филиали, Т: 2022. Б.78-83.