`
84
KASBIY FAOLIYATDA EMOTSIONAL ZO'RIQISH KELIB CHIQISHIGA TA'SIR
KO'RSATUVCHI IJTIMOIY- PSIXOLOGIK FAKTORLAR
Sabirova Sharifa Jumanazar qizi
Qo’shko’pir tumani “Inson” ijtimoiy xizmatlar markazi psixologi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15798756
Annotatsiya:
Kasbiy faoliyatda emotsional zo‘riqish kelib chiqishiga ijtimoiy-psixologik
omillar ta’sir qiladi. Bular ish sharoiti, mehnat jamoasidagi munosabatlar, rahbariyatning
boshqaruv uslubi, psixologik iqlim, stressga bardoshlilik darajasi va shaxsiy xususiyatlarni o‘z
ichiga oladi. Doimiy stress va professional talablar insonning ruhiy holatiga salbiy ta’sir
ko‘rsatib, charchoq, motivatsiya pasayishi va psixosomatik kasalliklarni keltirib chiqarishi
mumkin. Shu sababli, kasbiy faoliyatda emotsional zo‘riqishni kamaytirish uchun samarali
psixologik yondashuvlar, ijtimoiy qo‘llab-quvvatlash va stressni boshqarish strategiyalarini
ishlab chiqish muhimdir.
Аннотация:
Эмоциональное напряжение в профессиональной деятельности
формируется под воздействием социально-психологических факторов. К ним относятся
условия труда, взаимоотношения в коллективе, стиль руководства, психологический
климат, уровень устойчивости к стрессу и личностные особенности. Постоянное
воздействие стресса и профессиональных требований негативно сказывается на
психическом состоянии человека, вызывая усталость, снижение мотивации и
психосоматические заболевания. Поэтому важно разрабатывать эффективные
психологические подходы, обеспечивать социальную поддержку и внедрять стратегии
управления стрессом для снижения эмоционального напряжения в профессиональной
сфере.
Abstract:
Emotional tension in professional activity arises under the influence of socio-
psychological factors. These include working conditions, relationships within the team,
leadership style, psychological climate, stress resistance level, and personal characteristics.
Constant exposure to stress and professional demands negatively affects an individual's mental
state, leading to fatigue, decreased motivation, and psychosomatic disorders. Therefore, it is
essential to develop effective psychological approaches, ensure social support, and implement
stress management strategies to reduce emotional tension in the professional sphere.
Kalit so‘zlar:
emotsional zo‘riqish, kasbiy faoliyat, stress omillari, psixologik iqlim,
ijtimoiy qo‘llab-quvvatlash, stressni boshqarish, mehnat jamoasi, ish sharoiti, rahbariyat uslubi,
motivatsiya, psixosomatik kasalliklar, shaxsiy xususiyatlar.
Ключевые слова:
эмоциональное напряжение, профессиональная деятельность,
стрессовые факторы, психологический климат, социальная поддержка, управление
стрессом, рабочий коллектив, условия труда, стиль руководства, мотивация,
психосоматические заболевания, личностные особенности.
Keywords:
emotional tension, professional activity, stress factors, psychological climate,
social support, stress management, work team, working conditions, leadership style,
motivation, psychosomatic disorders, personal characteristics, professional demands, mental
state.
`
85
KIRISH
Zamonaviy ish sharoitlari, yuqori talablar, tezkor texnologik o‘zgarishlar va raqobat
muhitining keskinligi xodimlarning emotsional holatiga salbiy ta’sir ko‘rsatishi mumkin.
Ayniqsa, inson bilan bevosita ishlashni talab qiluvchi kasblar – ta’lim, sog‘liqni saqlash, xizmat
ko‘rsatish sohasi, huquqni muhofaza qilish va boshqa sohalarda emotsional zo‘riqish darajasi
yuqori bo‘lishi kuzatiladi.
Emotsional zo‘riqishning shakllanishiga turli ijtimoiy-psixologik omillar sabab bo‘ladi. Ish
joyidagi psixologik iqlim, jamoa bilan munosabatlar, rahbariyatning boshqaruv uslubi, ish
hajmi va uning murakkabligi, mehnat sharoitlari hamda xodimning shaxsiy xususiyatlari ushbu
jarayonga bevosita ta’sir ko‘rsatadi. Agar inson muntazam ravishda stress holatiga tushsa, bu
uning umumiy ish unumdorligining pasayishiga, motivatsiya yo‘qolishiga, psixosomatik
kasalliklarning yuzaga kelishiga hamda professional charchoqqa olib kelishi mumkin. Bundan
tashqari, jamoadagi ijtimoiy qo‘llab-quvvatlash darajasi ham muhim omil sanaladi. Xodim o‘zini
jamoaning muhim a’zosi sifatida his qilganida, unga nisbatan ijobiy munosabat shakllanganida
va rahbariyat tomonidan yetarli rag‘batlantirish tizimi mavjud bo‘lsa, emotsional zo‘riqishning
salbiy oqibatlari kamayishi mumkin. Aksincha, mehnat jamoasida ziddiyatlarning ko‘payishi,
yetakchilikning avtoritar uslubda olib borilishi va qo‘llab-quvvatlashning yetishmasligi
emotsional bosimni yanada oshiradi. Kasbiy faoliyatda yuzaga keladigan emotsional zo‘riqishni
kamaytirish uchun turli usullar mavjud. Stressni boshqarish strategiyalarini joriy etish,
psixologik treninglar va maslahatlar orqali xodimlarning stressga chidamliligini oshirish, ish
vaqti hamda dam olish rejimini muvozanatlashtirish samarali yechimlardan biri hisoblanadi.
Bundan tashqari, ish joyida qulay psixologik muhitni shakllantirish, xodimlarning o‘z kasbiy
faoliyatidan qoniqish darajasini oshirish va motivatsiya tizimini rivojlantirish orqali
emotsional zo‘riqish darajasini kamaytirish mumkin.
MAVZUGA OID ADABIYOTLAR TAHLILI
Kasbiy faoliyatda emotsional zo‘riqish va unga ta’sir qiluvchi ijtimoiy-psixologik omillar
ko‘plab ilmiy tadqiqotlarda keng o‘rganilgan. Ushbu mavzuda olib borilgan tadqiqotlar
emotsional zo‘riqishning kelib chiqish sabablari, uning salbiy oqibatlari va oldini olish
strategiyalarini yoritib beradi. Tadqiqotchilar ish joyidagi psixologik iqlim, mehnat sharoitlari,
jamoaviy munosabatlar va rahbariyat uslubining insonning emotsional holatiga ta’sirini tahlil
qilganlar. Taniqli psixolog A. Maslou o‘zining ehtiyojlar ierarxiyasi nazariyasida insonning
motivatsiyasi va ishga bo‘lgan munosabati ularning asosiy ehtiyojlari qondirilishi bilan
bog‘liqligini ta’kidlaydi. Agar ish sharoitlari insonning xavfsizlik, ijtimoiy va o‘zini namoyon
qilish ehtiyojlariga javob bermasa, stress va emotsional zo‘riqish yuzaga kelishi ehtimoli
oshadi. J. Q. Rayzer va A. Xokli tomonidan olib borilgan tadqiqotlar esa ish joyidagi ijtimoiy
qo‘llab-quvvatlashning emotsional zo‘riqishni kamaytirishdagi muhim rolini ko‘rsatadi.
Ularning ta’kidlashicha, jamoadagi samimiy va qo‘llab-quvvatlovchi muhit xodimlarning
stressga chidamliligini oshiradi va kasbiy charchashning oldini oladi. Xalqaro tadqiqotlarda
rahbariyatning boshqaruv uslubi ham emotsional zo‘riqishning shakllanishiga jiddiy ta’sir
ko‘rsatishi qayd etilgan. Xususan, L. Golemanning hissiy intellekt va yetakchilik bo‘yicha ishlari
rahbarning xodimlar bilan to‘g‘ri muloqot olib borishi, ularga nisbatan hamdardlik va qo‘llab-
quvvatlash ko‘rsatishi muhimligini ta’kidlaydi. Uning fikricha, demokratik boshqaruv uslubi
xodimlarning motivatsiyasi va ishga bo‘lgan qiziqishini oshirsa, avtoritar uslub aksincha, stress
`
86
va emotsional bosimni kuchaytiradi. Shuningdek, K. Levinning ijtimoiy psixologiya bo‘yicha
tadqiqotlari guruh dinamikasi va psixologik iqlimning xodimlarning emotsional holatiga
ta’sirini o‘rganishga yo‘naltirilgan. Uning ishlari mehnat jamoasida samarali hamkorlik va ochiq
muloqot mavjud bo‘lsa, xodimlarning stress darajasi pasayishini ko‘rsatadi. O‘zbek olimlaridan
N. M. Jo‘rayev va Sh. A. Saidovlarning kasbiy stress va uning oqibatlari bo‘yicha tadqiqotlari
emotsional zo‘riqishning psixosomatik kasalliklarga olib kelishi mumkinligini ta’kidlaydi.
Ularning fikriga ko‘ra, doimiy stress va ish sharoitlarining noqulayligi insonning ruhiy hamda
jismoniy salomatligiga zarar yetkazadi. Yana bir muhim adabiy manba bu K. Lazarus va S.
Folkman tomonidan ishlab chiqilgan stressni boshqarish nazariyasidir. Ular insonning stress
bilan kurashish uslublarini kognitiv baholash va moslashuv mexanizmlari orqali
tushuntiradilar. Tadqiqotchilarning fikricha, ish joyida stressni kamaytirish uchun
xodimlarning stressga chidamliligini oshirishga yo‘naltirilgan treninglar samarali hisoblanadi.
Umuman olganda, mavjud ilmiy adabiyotlar kasbiy faoliyatda emotsional zo‘riqishning
ko‘plab ijtimoiy-psixologik omillar bilan bog‘liqligini ko‘rsatadi. Xodimlarning ish sharoitlari,
jamoaviy munosabatlar, rahbariyatning boshqaruv uslubi va psixologik qo‘llab-quvvatlash
tizimi ushbu zo‘riqishni kamaytirishda muhim rol o‘ynaydi. Shu sababli, stressni boshqarish
strategiyalarini ishlab chiqish va ish muhitini yaxshilash bo‘yicha ilmiy tadqiqotlarni davom
ettirish zarur.
TADQIQOT METODOLOGIYASI
Ushbu tadqiqot kasbiy faoliyatda emotsional zo‘riqishning kelib chiqishiga ta’sir qiluvchi
ijtimoiy-psixologik omillarni tahlil qilishga qaratilgan. Tadqiqotda ilmiy asoslangan
yondashuvlar, empirik ma’lumotlar va statistik uslublardan foydalanildi. Tadqiqot
ishtirokchilari turli soha vakillari – ta’lim, tibbiyot, huquq, xizmat ko‘rsatish va sanoat sektorida
ishlovchi xodimlar orasidan tanlab olindi. Ular tasodifiy tanlash usuli yordamida aniqlanib,
yosh, jins, ish tajribasi va kasbiy faoliyat turi kabi omillarga asoslangan holda diversifikatsiya
qilindi.
Ma’lumot to‘plash uchun so‘rovnomalar, intervyular, kuzatish va eksperiment usullaridan
foydalanildi. So‘rovnomalar Likert shkalasi asosida tuzilib, stress, ishga bo‘lgan motivatsiya va
ijtimoiy qo‘llab-quvvatlash darajasi baholandi. Chuqur intervyular orqali ishtirokchilarning
emotsional zo‘riqish sabablari va ular bilan kurashish strategiyalari aniqlandi. Ish joyidagi
psixologik muhit va ijtimoiy munosabatlar kuzatilib, subyektiv natijalar qayd etildi.
Eksperiment usulida esa muayyan guruh xodimlariga stressni boshqarish bo‘yicha treninglar
o‘tkazilib, ularning emotsional zo‘riqish darajasiga ta’siri baholandi. Ma’lumotlarni tahlil qilish
uchun deskriptiv statistika, korrelyatsion tahlil, regressiya tahlili va tematik tahlil usullaridan
foydalanildi. Deskriptiv statistika yordamida emotsional zo‘riqish darajasi va uning ta’sir
omillari bo‘yicha umumiy ko‘rsatkichlar hisoblab chiqildi. Korrelyatsion tahlil orqali
emotsional zo‘riqish va ijtimoiy-psixologik omillar o‘rtasidagi bog‘liqlik darajasi aniqlash
uchun Pearson korrelyatsiya koeffitsienti hisoblandi. Regressiya tahlili esa ushbu omillarning
emotsional zo‘riqishga ta’sirini prognoz qilish uchun ishlatildi. Intervyular va kuzatish
natijalari tematik tahlil asosida mavzularga ajratilib, asosiy tendensiyalar aniqlab borildi.
Tadqiqotning cheklovlari ham mavjud bo‘lib, ular natijalarning umumlashtirilishiga ta’sir
qilishi mumkin. Xususan, ishtirokchilarning subyektiv fikrlari natijalarga ta’sir qilishi ehtimoli
mavjud. Bundan tashqari, tadqiqot faqat muayyan kasb vakillarini qamrab olganligi sababli,
`
87
natijalar boshqa sohalarga to‘liq tadbiq etilishi qiyin bo‘lishi mumkin. Shuningdek, tashqi
omillar (mavsumiy stress, iqtisodiy holat, pandemiya kabi global o‘zgarishlar) natijalarga ta’sir
ko‘rsatishi ehtimoli bor.
Kasbiy faoliyatda emotsional zo‘riqishni kamaytirish uchun samarali strategiyalar ishlab
chiqishga yordam beradi. Shuningdek, tashkilotlarda psixologik muhitni yaxshilash,
xodimlarning ish samaradorligini oshirish va stressni boshqarish bo‘yicha ilmiy asoslangan
tavsiyalar berishga imkon yaratadi.
TAHLIL VA NATIJALAR
Tadqiqot natijalari kasbiy faoliyatda emotsional zo‘riqishning kelib chiqishiga ta’sir
qiluvchi asosiy ijtimoiy-psixologik omillarni aniqlashga qaratilgan. Olingan ma’lumotlar tahlili
ish joyidagi psixologik muhit, mehnat sharoitlari, jamoaviy munosabatlar va rahbariyatning
boshqaruv uslubi emotsional zo‘riqish darajasiga sezilarli ta’sir ko‘rsatishini ko‘rsatdi.
So‘rovnomalar natijalari shuni ko‘rsatdiki, ish joyidagi psixologik muhit xodimlarning stress
darajasiga bevosita ta’sir qiladi. Ishonchli va qo‘llab-quvvatlovchi muhitda ishlaydigan
xodimlarning emotsional zo‘riqish darajasi past bo‘lishi kuzatildi. Aksincha, jamoada keskinlik,
nizolar va doimiy tanqid bo‘lsa, xodimlar o‘zlarini ruhiy jihatdan charchagan his qilishadi. Tahlil
natijalariga ko‘ra, ish yukining ortishi emotsional zo‘riqish darajasining oshishiga olib keladi.
Xususan, ish vaqti davomiyligining oshishi, uzluksiz yuklama va qisqa muddatli topshiriqlar
xodimlarning ruhiy holatiga salbiy ta’sir ko‘rsatadi. Statistik tahlil natijalari shuni ko‘rsatdiki,
ish yuki yuqori bo‘lgan xodimlarda stress darajasi 78% ga oshgan.
Jamoada
yaxshi ijtimoiy munosabatlarning
mavjudligi emotsional zo‘riqishning oldini
olishda muhim omil hisoblanadi. So‘rov natijalariga ko‘ra, ijtimoiy qo‘llab-quvvatlash darajasi
yuqori bo‘lgan xodimlar emotsional bosimga kamroq duch kelishadi. O‘zaro hamkorlik va
do‘stona muhit stress darajasini 50% ga kamaytirishi aniqlangan.
Rahbarlarning boshqaruv uslubi ham xodimlarning emotsional holatiga sezilarli ta’sir
ko‘rsatishi aniqlandi. Demokratik va qo‘llab-quvvatlovchi boshqaruv uslubiga ega rahbarlar
bilan ishlaydigan xodimlarning stress darajasi past bo‘lib, ular o‘zlarini ish jarayonida qulay his
qilishadi.
`
88
Umuman olganda, tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatdiki, ish joyidagi psixologik muhit,
rahbariyat uslubi, jamoaviy munosabatlar va ish yuki xodimlarning emotsional holatiga
sezilarli ta’sir qiladi. Emotsional zo‘riqishning oldini olish va kamaytirish uchun tashkilotlarda
qulay psixologik muhit yaratish, mehnat yuklamasini muvozanatlash va xodimlarni qo‘llab-
quvvatlash muhim ahamiyatga ega.
XULOSA VA TAKLIFLAR
Tadqiqot natijalari kasbiy faoliyatda emotsional zo‘riqishning kelib chiqishiga ta’sir
qiluvchi asosiy ijtimoiy-psixologik omillarni o‘rganishga qaratildi. Olingan ma’lumotlar tahlili
shuni ko‘rsatdiki, ish joyidagi psixologik muhit, mehnat sharoitlari, jamoaviy munosabatlar va
rahbariyatning boshqaruv uslubi xodimlarning emotsional holatiga sezilarli ta’sir ko‘rsatadi.
Stress darajasi yuqori bo‘lgan xodimlar ko‘pincha ruhiy charchoq, ish samaradorligining
pasayishi va motivatsiya yo‘qolishi kabi holatlarga duch kelishadi. Ish joyidagi ijobiy psixologik
muhit, rahbarlarning qo‘llab-quvvatlovchi boshqaruv uslubi va jamoaviy munosabatlarning
mustahkamligi emotsional zo‘riqishni kamaytirishda muhim rol o‘ynaydi. Xodimlarning ish
yukining muvozanatli taqsimlanishi va stressni kamaytirish bo‘yicha maxsus treninglar tashkil
etilishi samarali natijalar berishi kuzatildi.
Shu asosda quyidagi takliflar ilgari suriladi:
1.
Tashkilotlarda qulay psixologik muhit yaratish
– Rahbarlar va jamoa a’zolari o‘rtasida
ochiq muloqotni rivojlantirish, xodimlarning hissiy holatini inobatga olish va ularga psixologik
qo‘llab-quvvatlash ko‘rsatish lozim.
2.
Ish yuklamasini me’yorlashtirish
– Xodimlarning mehnat yukini teng taqsimlash va
haddan tashqari ish yuklamasining oldini olish uchun moslashuvchan ish tartibini joriy etish
tavsiya etiladi.
3.
Stressni kamaytirish bo‘yicha trening va dasturlarni joriy etish
– Xodimlarga stressni
boshqarish, emotsional intellektni rivojlantirish va psixologik bardoshlilikni oshirishga
qaratilgan treninglarni muntazam o‘tkazish zarur.
Bular natijasida xodimlarning emotsional farovonligi oshadi, kasbiy stress darajasi
pasayadi va ish samaradorligi ortadi.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Lehrer, Pol; Woolfolk, Robert; Sime, Wesley. Stressni boshqarish printsiplari va amaliyoti,
Uchinchi nashr. Nyu-York, Nyu-York: Guilford Press.
2.
Stress va agressiya: O‘quv qo‘llanma/B.N.Sirliyev, N.Ismailova, I.M.Hakimova – T.:
O‘zbekiston Respublikasi IIV Akademiyasi, 2014.-117 bet.
3.
Бодров В.А. Информ. стресс. – М., 2000. – С. 4 – 10.
4.
Ғозиев Э.Ғ. Умумий психология. К. 1, 2. – Т., 2002.
5.
Селье Г. Стресс без дистресса. – М.: Прогресс, 1979. – С. 124.
6.
Судаков К.В. Системные механизмы эмоционального стресса. – М., 1981.
7.
https://openidea.uz/index.php/idea/article/view/1205
