`
130
ICHKI ISHLAR XODIMLARINING KASBIY SHAKLLANISHINING NAZARIY-
FALSAFIY ASOSLARI
Nabiyev Sherzodjon
Namangan IIB xodimi
https://doi.org/10.5281/zenodo.16879881
ANNOTATSIYA:
Ushbu maqolada ichki ishlar xodimlarining kasbiy shakllanishining nazariy-falsafiy
asoslari keng qamrovda tahlil qilingan. Tadqiqotda ontologik, gnoseologik, aksiologik,
antropologik, etik va praksseologik yondashuvlar orqali kasbiy shakllanish jarayonining
murakkab tabiati ochib berilgan. Maqolada Martin Xaydegger, Immanuel Kant, Jürgen
Xabermas, Max Scheler, Zigmund Freyd, Karl Jung va boshqa taniqli falsafachilarning nazariy
konsepsiyalari ichki ishlar sohasiga tatbiq etilgan. Tadqiqotda kasbiy shakllanishning dialektik
xarakteri, bilish jarayonining epistemologik aspektlari, qadriyatlar tizimining shakllanishi,
shaxsning ijtimoiy institutlar bilan o'zaro ta'siri, axloqiy mas'uliyat masalalari va zamonaviy
texnologik sharoitlardagi yangi qiyinchiliklar tahlil qilingan. Maqola ichki ishlar xodimlarining
sifatli tayyorgarligini ta'minlash uchun chuqur nazariy-falsafiy asoslarning zarurligini
asoslaydi.
АННОТАЦИЯ:
В данной статье проведен комплексный анализ теоретико-философских основ
профессионального становления сотрудников органов внутренних дел. Исследование
раскрывает сложную природу процесса профессионального становления через
онтологические, гносеологические, аксиологические, антропологические, этические и
праксеологические подходы. В статье применены теоретические концепции
выдающихся философов - Мартина Хайдеггера, Иммануила Канта, Юргена Хабермаса,
Макса Шелера, Зигмунда Фрейда, Карла Юнга и других к сфере внутренних дел.
Исследование анализирует диалектический характер профессионального становления,
эпистемологические аспекты познавательного процесса, формирование системы
ценностей, взаимодействие личности с социальными институтами, вопросы
нравственной ответственности и новые вызовы в современных технологических
условиях. Статья обосновывает необходимость глубоких теоретико-философских основ
для обеспечения качественной подготовки сотрудников органов внутренних дел.
ANNOTATION:
This article provides a comprehensive analysis of the theoretical and philosophical
foundations of professional formation of internal affairs officers. The research reveals the
complex nature of the professional formation process through ontological, epistemological,
axiological, anthropological, ethical, and praxeological approaches. The article applies
theoretical concepts of prominent philosophers - Martin Heidegger, Immanuel Kant, Jürgen
Habermas, Max Scheler, Sigmund Freud, Carl Jung, and others to the field of internal affairs. The
study analyzes the dialectical character of professional formation, epistemological aspects of
the cognitive process, formation of value systems, interaction of personality with social
institutions, issues of moral responsibility, and new challenges in contemporary technological
conditions. The article substantiates the necessity of profound theoretical and philosophical
`
131
foundations for ensuring quality training of internal affairs personnel in the context of modern
global security challenges and technological transformations.
KALIT SO'ZLAR:
kasbiy shakllanish, ichki ishlar xodimlari, falsafiy asoslar, ontologiya,
gnoseologiya, aksiologiya, antropologiya, etika, qadriyatlar tizimi, ijtimoiy institutlar, axloqiy
mas'uliyat, epistemologiya, eksistentsial falsafa, fenomenologiya, hermenevtika, kommunikativ
harakat, habitus, diskurs etikasi, psixoanaliz, madaniy kontekst, globalizatsiya, texnologik
transformatsiya, professional identitet, kasbiy kompetensiya
Ключевые слова:
профессиональное становление, сотрудники органов
внутренних дел, философские основы, онтология, гносеология, аксиология,
антропология, этика, система ценностей, социальные институты, нравственная
ответственность, эпистемология, экзистенциальная философия, феноменология,
герменевтика, коммуникативное действие, габитус, дискурсивная этика, психоанализ,
культурный
контекст,
глобализация,
технологическая
трансформация,
профессиональная идентичность, профессиональная компетентность
Key words:
professional formation, internal affairs officers, philosophical foundations,
ontology, epistemology, axiology, anthropology, ethics, value system, social institutions, moral
responsibility, existential philosophy, phenomenology, hermeneutics, communicative action,
habitus, discourse ethics, psychoanalysis, cultural context, globalization, technological
transformation, professional identity, professional competence, law enforcement training,
institutional analysis, ethical development, cognitive processes.
Zamonaviy jamiyat rivojlanishida ichki ishlar organlarining roli va ahamiyati tobora ortib
bormoqda. Bu soha xodimlarining kasbiy shakllanishi muammosi nafaqat amaliy, balki chuqur
nazariy-falsafiy tadqiqotni talab etadigan murakkab jarayon hisoblanadi. Ichki ishlar
xodimlarining kasbiy shakllanishi - bu shaxsning o'ziga xos psixologik, axloqiy va kasbiy
fazilatlarni egallash, huquqiy bilim va ko'nikmalarni o'zlashtirish, shuningdek, jamiyat
xavfsizligini ta'minlash sohasidagi mas'uliyatni anglash jarayonidir.
Falsafiy nuqtai nazardan, kasbiy shakllanish dialektik rivojlanish qonuniyatlariga
bo'ysunadi. Bu jarayonda miqdoriy o'zgarishlar sifat o'zgarishlariga olib keladi, qarama-
qarshiliklar birligida yangi kasbiy sifatlar paydo bo'ladi. Ichki ishlar xodimining kasbiy
shakllanishida shaxsiy va ijtimoiy manfaatlar, individual va kollektiv ehtiyojlar, nazariy bilim
va amaliy tajriba o'rtasidagi dialektik bog'liqlik muhim ahamiyat kasb etadi.
Gnoseologik jihatdan, kasbiy shakllanish bilish jarayonining o'ziga xos ko'rinishi sifatida
namoyon bo'ladi. Bu yerda empirik va nazariy bilish usullari uyg'unlashib, xodim nafaqat
huquqiy normalarni o'rganadi, balki ularning ijtimoiy mohiyatini, amaliy qo'llanilish
mexanizmlarini ham chuqur anglaydi. Ichki ishlar sohasida bilish jarayoni ayniqsa murakkab,
chunki u ijtimoiy munosabatlarning eng nozik tomonlari bilan bog'liq.
Aksiologik aspektda, ichki ishlar xodimining kasbiy shakllanishi qiymatlar tizimining
shakllanishi jarayoni hisoblanadi. Bu tizimda adolat, insoflilik, vatanparvarlik, mas'uliyat,
halollik kabi universal insoniy qadriyatlar bilan kasbiy etika talablari uyg'unlashadi. Xodimning
qadriyatlar ierarxiyasi uning kasbiy faoliyatining samaradorligini belgilovchi asosiy omil bo'lib
xizmat qiladi.
`
132
Antropologik yondashuv ichki ishlar xodimini yaxlit insoniy shaxs sifatida ko'rib chiqishni
nazarda tutadi. Bu yerda inson nafaqat kasbiy funksiyalarni bajaruvchi, balki o'zining ijtimoiy
muhitga ta'sir ko'rsatish va undan ta'sirlanish qobiliyatiga ega bo'lgan ijodkor shaxs sifatida
qaraladi. Kasbiy shakllanish jarayonida xodimning intellektual, jismoniy, ruhiy va axloqiy
imkoniyatlari kompleks rivojlantiriladi.
Sotsial falsafa kontekstida, ichki ishlar xodimlarining kasbiy shakllanishi jamiyat
institutlarining o'zaro ta'sir jarayoni sifatida namoyon bo'ladi. Ta'lim, tarbiya, huquq, siyosat,
madaniyat kabi ijtimoiy institutlar xodimning shaxsiy va kasbiy rivojlanishiga bevosita ta'sir
ko'rsatadi. Bu institutlar o'rtasidagi muvofiqlik kasbiy shakllanish samaradorligining muhim
sharti hisoblanadi.
Praksseologik jihatdan, kasbiy shakllanish nazariya va amaliyot birligida amalga
oshiriladigan faoliyat turi sifatida qaraladi. Bu yerda bilim olish jarayoni amaliy ko'nikmalar
bilan chambarchas bog'lanib, xodimning kasbiy kompetentligini shakllantiradi. Ichki ishlar
sohasida nazariy tayyorgarlik va amaliy mashg'ulotlar o'rtasidagi muvozanat alohida ahamiyat
kasb etadi.
Etik aspektda, ichki ishlar xodimining kasbiy shakllanishi axloqiy mas'uliyat va kasbiy
burch tushunchalarining rivojlanishi bilan bog'liq. Xodim o'z faoliyatining oqibatlari uchun
shaxsiy mas'uliyatni his qilishi, jamiyat oldidagi burchini anglashi kerak. Bu jarayonda
universal insoniy qadriyatlar bilan kasbiy etika talablari sintez qilinadi.
Ichki ishlar xodimlarining kasbiy shakllanishi muammosi zamonaviy falsafa va ijtimoiy
fanlar uchun markaziy ahamiyat kasb etgan murakkab, ko'p o'lchovli fenomen hisoblanadi. Bu
jarayonni chuqur tushunish uchun uning nazariy-falsafiy asoslarini tizimli tahlil qilish zarur.
Ichki ishlar xodimining kasbiy shakllanishi mavjudiyat falsafasi nuqtai nazaridan
insonning ijtimoiy mavjudligining o'ziga xos ko'rinishi sifatida namoyon bo'ladi. Martin
Xaydeggerns "Dasein" tushunchasidan kelib chiqqan holda, ichki ishlar xodimi o'zining kasbiy
mavjudligini jamiyat xavfsizligi kontekstida amalga oshiradi. Bu yerda "bo'lish-dunyoda" (Sein-
in-der-Welt) tushunchasi alohida ahamiyat kasb etadi, chunki xodimning kasbiy faoliyati har
doim muayyan ijtimoiy-madaniy kontekstda amalga oshiriladi.
Karl Yaspers ekzistensial falsafasida ta'kidlaganidek, insonning haqiqiy mavjudligi
ekstrem vaziyatlarda namoyon bo'ladi. Ichki ishlar xodimi uchun bunday vaziyatlar doimiy
holat bo'lib, ular shaxsning autentik mavjudligini shakllantiradi. Kasbiy shakllanish jarayonida
xodim o'zining "mavjudiy loyihasini" (projet existentiel) amalga oshiradi, bu esa uning shaxsiy
va kasbiy o'ziga xosligini belgilaydi.
Bilish nazariyasi jihatidan ichki ishlar xodimining kasbiy shakllanishi bir necha
epistemologik paradigmalar kesishmasida joylashadi. Pozitivistik yondashuv empirik faktlarni
to'plash va ularni tizimlashtirish orqali kasbiy bilimlarni shakllantirish imkoniyatini beradi.
Biroq, ichki ishlar sohasining murakkabligi hermenevtik yondashuvni ham talab etadi, bu yerda
matn va kontekst, ma'no va talqin, tushunish va tushuntirish dialektikasi muhim rol o'ynaydi.
Immanuel Kantning transendental idealizmi ichki ishlar xodimining bilish jarayonini
tushunishda muhim nazariy asos yaratadi. "A priori" sintez tushunchasi orqali xodimning
kasbiy intuitsiyasi va empirik tajribasi o'rtasidagi bog'liqlikni tushunish mumkin. Kantning
kategorik imperativ tamoyili ichki ishlar sohasida ayniqsa dolzarb bo'lib, u axloqiy qoidalarning
universal xarakterini ta'kidlaydi.
`
133
Jürgen Habermasning kommunikativ harakat nazariyasi ichki ishlar xodimlarining kasbiy
shakllanishida ijtimoiy o'zaro ta'sirning rolini ochib beradi. "Hayot dunyosi" (Lebenswelt) va
"tizim" o'rtasidagi ziddiyat ichki ishlar organlarining instituttsional xarakteri va ularning
ijtimoiy kontekstdagi rolini tushunishga yordam beradi.
Max Schelerning qadriyatlar fenomenologiyasi ichki ishlar xodimlarining kasbiy
shakllanishini tushunishda fundamental ahamiyat kasb etadi. Schelerning qadriyatlar
ierarxiyasi - hayotiy qadriyatlar, foydalanish qiymatlari, ma'naviy qadriyatlar va muqaddas
qadriyatlar - ichki ishlar sohasida o'ziga xos tarzda namoyon bo'ladi. Xodimning kasbiy
faoliyatida bu qadriyatlar o'rtasidagi harmoniya uning professional identiteti uchun hal
qiluvchi ahamiyat kasb etadi.
Friedrich Nitschening "qadriyatlarni qayta baholash" (Umwertung aller Werte) g'oyasi
zamonaviy ichki ishlar xodimlarining kasbiy shakllanishida yangi ma'no kasb etadi. An'anaviy
qadriyatlar bilan zamonaviy jamiyat talablari o'rtasidagi ziddiyatni hal etish xodimning kreativ
yondashuvini talab etadi.
Arnold Gehlenning "institutlar antropologiyasi" nazariyasi ichki ishlar organlarining
ijtimoiy institutlar sifatidagi rolini tushunishda muhim. Gehlen ta'kidlaganidek, inson "kamchil
mavjudot" (Mängelwesen) sifatida institutlar orqali o'zining biologik kamchiliklarini
kompensatsiya qiladi. Ichki ishlar organlari jamiyatning istiqrorini ta'minlovchi asosiy
institutlardan biri sifatida bu funksiyani bajaradi.
Helmut Plessnerning "ekssentriк pozitsiya" tushunchasi ichki ishlar xodimining o'ziga
nisbatan refleksiv munosabatini tushuntiradi. Xodim bir vaqtning o'zida o'z rolining
bajaruvchisi va uni tanqidiy baholovchi bo'lishi kerak, bu esa uning kasbiy o'sishining muhim
sharti hisoblanadi.
Lyudvig Vitgenshtaynning "til o'yinlari" (Sprachspiele) nazariyasi ichki ishlar sohasidagi
kasbiy kommunikatsiyani tushunishda muhim. Har bir kasbiy faoliyat o'ziga xos til o'yiniga ega
bo'lib, xodimning bu o'yinlarga moslashishi uning kasbiy shakllanishining muhim qismi
hisoblanadi.
Pyer Burdyening "habitus" tushunchasi ichki ishlar xodimlarining kasbiy shakllanishini
sotsiologik jihatdan tushunishda yordam beradi. Habitus - bu ijtimoiy strukturalar tomonidan
shakllantiriladigan va shu strukturalarni qayta ishlab chiqaradigan murakkab dispozitsiyalar
tizimi. Ichki ishlar xodimining habituси uning kasbiy identitetining poydevori hisoblanadi.
John Rawlsning "adolat nazariyasi" ichki ishlar sohasida ayniqsa dolzarb. "Nobilim
pardasi" (veil of ignorance) tushunchasi orqali ichki ishlar xodimi o'z qarorlarining barcha
ijtimoiy tabaqalarga ta'sirini hisobga olishi kerak. Bu yondashuv kasbiy shakllanishda neutral
va adolatli pozitsiyani shakllantiradi.
Jürgen Habermasning "diskurs etikasi" ichki ishlar organlarida qaror qabul qilish
jarayonlarini demokratlashtirish uchun nazariy asos yaratadi. "Ideal nutq vaziyati" tushunchasi
orqali kasbiy kommunikatsiyaning ochiq va shaffof bo'lishi ta'minlanadi.
Zigmund Freydning strukturaviy psixoanalizi ichki ishlar xodimlarining ichki
konfliktlarini tushunishda yordam beradi. "Id", "Ego" va "Super-ego" o'rtasidagi muvozanat
kasbiy faoliyatda ayniqsa muhim, chunki xodim bir vaqtning o'zida shaxsiy ehtiyojlari va
ijtimoiy talablar o'rtasida muvozanat o'rnatishi kerak.
`
134
Carl Gustav Jungning analitik psixologiyasi, xususan, "shaxslashtirish" (individuation)
jarayoni ichki ishlar xodimlarining o'z-o'zini anglashida muhim rol o'ynaydi. "Soya" arxetipi
bilan ishlash xodimning o'zining salbiy tomonlarini tan olish va ularni nazorat qilish
qobiliyatini rivojlantiradi.
Oswald Spenglerning "madaniyat morfologiyasi" ichki ishlar institutlarining madaniy
kontekstdagi rolini tushunishda yordam beradi. Har bir madaniyat o'ziga xos huquq tizimi va
xavfsizlik tushunchasiga ega bo'lib, ichki ishlar xodimlarining kasbiy shakllanishi shu madaniy
kontekstda amalga oshiriladi.Arnold Toynbining "sivilizatsiyalar nazariyasi" zamonaviy ichki
ishlar organlarining global kontekstdagi rolini tushunishda muhim. Sivilizatsiyalar o'rtasidagi
o'zaro ta'sir ichki ishlar xodimlaridan yangi kompetensiyalar talab etadi.
Martin Xaydeggerns texnika falsafasi zamonaviy ichki ishlar sohasida texnologiyaning
rolini tushunishda yordam beradi. "Enframing" (Gestell) tushunchasi orqali texnologiyaning
insonni "resurs" sifatida qarash xavfini tushunish mumkin. Ichki ishlar xodimi texnologiyadan
foydalanishda insoniy qadriyatlarni saqlab qolishi kerak.Jean-François Lyotardning
"postmodern holat" tavsifi zamonaviy ichki ishlar xodimlarining kasbiy shakllanishida yangi
qiyinchiliklar yaratadi. "Katta narrativlar" ning yo'qolishi xodimlardan yangi ma'no-yaratish
strategiyalarini talab etadi.Jürgen Habermasning "kosmopolit huquq" tushunchasi ichki ishlar
organlarining xalqaro hamkorlikdagi rolini tushunishda muhim. Global xavfsizlik muammolari
mahalliy ichki ishlar organlaridan xalqaro darajadagi kompetensiyalarni talab etadi.Ichki ishlar
xodimlarining kasbiy shakllanishi muammosi falsafiy jihatdan o'ta murakkab va ko'p qirrali
fenomen hisoblanadi. Uning to'liq tushunilishi ontologiya, gnoseologiya, aksiologiya,
antropologiya, etika, psixoanaliz va boshqa falsafiy yo'nalishlarning integral yondashuvini talab
etadi. Zamonaviy global sharoitda bu muammo yanada murakkablashib, yangi nazariy va
amaliy yechimlarni talab etmoqda. Kelajakda bu sohaning rivojlanishi raqamli texnologiyalar,
sun'iy intellekt va global xavfsizlik muammolarini hisobga olgan holda amalga oshirilishi zarur.
Xulosa qilib aytganda, ichki ishlar xodimlarining kasbiy shakllanishi ko'p qirrali falsafiy
muammo bo'lib, u dialektik materializm, gnoseologiya, aksiologiya, antropologiya va boshqa
falsafiy yo'nalishlar prizmasidan chuqur tadqiq etilishi lozim. Bu soha xodimlarining sifatli
tayyorgarligini ta'minlash uchun nazariy-falsafiy asoslarni mustahkamlash zarurati mavjud.
References:
1.
Хайдеггер, М. Бытие и время / М. Хайдеггер ; пер. с нем. В. В. Бибихина. – Москва :
Академический Проект, 2013. – 460 с. – (Философские технологии). – ISBN 978-5-8291-
1503-1.
2.
Кант, И. Критика чистого разума / И. Кант ; пер. с нем. Н. О. Лосского. – Санкт-
Петербург : Наука, 2019. – 781 с. – (Слово о сущем). – ISBN 978-5-02-040186-5.
3.
Habermas, J. The Theory of Communicative Action / J. Habermas; trans. by T. McCarthy. –
Boston: Beacon Press, 2015. – Vol. 1: Reason and the Rationalization of Society. – 465 p. – ISBN
978-0-8070-1507-2.
4.
Шелер, М. Формализм в этике и материальная этика ценностей / М. Шелер; пер. с
нем. А. А. Фокина. – Москва : Гнозис, 2016. – 559 с. – (Феноменология. Герменевтика.
Философия языка). – ISBN 978-5-94244-048-7.
