`
93
XOʻJALIK YURITUVCHI SUBYEKTLARNI BOSHQARISHDA MARKETING
RISKLARINI HISOBGA OLISH AHAMIYATI
Xasanov Alisher Abduzaxirovich
Raqobat siyosati va isteʼmolchilar huquqlari tadqiqottlari markazi,
Noshirlik va AKT bulimi bosh mutaxassisi
https://doi.org/10.5281/zenodo.16811784
Annotatsiya.
Mazkur tezis xo‘jalik yurituvchi subyektlarni boshqarishda marketing
risklarini hisobga olish zarurati va ahamiyatini ilmiy-nazariy hamda amaliy jihatdan tahlil
qiladi. Marketing risklari korxonaning strategik qarorlarida noaniqlik va salbiy oqibatlarni
yuzaga keltiruvchi omillar bo‘lib, ular ichki va tashqi muhitdagi o‘zgarishlar, talab va taklif
dinamikasi, raqobat darajasi, texnologik o‘zgarishlar, huquqiy talablar va ijtimoiy omillar
ta’sirida shakllanadi. Tadqiqotda marketing risklarini aniqlash, baholash va kamaytirish
usullari, shu jumladan, statistik, ekspert va model asosidagi yondashuvlar ko‘rib chiqilgan.
Xalqaro tajriba asosida risklarni boshqarishning ilg‘or strategiyalari tahlil qilinib, milliy
sharoitga moslashtirilgan tavsiyalar ishlab chiqilgan.
Kalit so‘zlar:
marketing risklari, xo‘jalik yurituvchi subyektlar, risklarni boshqarish,
strategik rejalashtirish, risklarni baholash, talab prognozi, raqobat muhiti, marketing
strategiyasi.
Zamonaviy iqtisodiyot sharoitida xo‘jalik yurituvchi subyektlarning muvaffaqiyati
nafaqat ishlab chiqarish salohiyati va moliyaviy resurslariga, balki marketing strategiyalarining
samaradorligiga ham bevosita bog‘liq. Marketing risklari korxona faoliyatining barcha
bosqichlarida mavjud bo‘lib, ular bozordagi o‘zgarishlar, raqobatchilarning harakatlari,
mijozlarning talabidagi siljishlar va texnologik yangiliklar natijasida yuzaga keladi. Shu sababli
marketing risklarini aniqlash va boshqarish tizimini shakllantirish korxonaning uzoq muddatli
barqarorligini ta’minlashning muhim shartidir.
Marketing risklarini boshqarish strategik rejalashtirishning ajralmas qismi hisoblanadi.
Bu jarayon nafaqat xavf omillarini aniqlash, balki ularning korxona faoliyatiga ta’sir darajasini
baholash, salbiy oqibatlarni kamaytirish choralari va imkoniyatlarni maksimal darajada
foydalanishni o‘z ichiga oladi. Jahon tajribasida kompaniyalar marketing risklarini
boshqarishda integratsiyalashgan yondashuvlarni qo‘llash orqali bozor ulushini kengaytirish,
brend qadriyatini oshirish va mijozlar bilan uzoq muddatli munosabatlarni mustahkamlashga
erishmoqda.
Marketing risklarini tasniflash bir necha mezonlarga asoslanadi: ichki va tashqi risklar,
moliyaviy va nomoliyaviy risklar, boshqariladigan va boshqarilmaydigan risklar. Ichki risklar
korxonaning o‘z faoliyati bilan bog‘liq bo‘lsa, tashqi risklar iqtisodiy, siyosiy, ijtimoiy va
texnologik muhitdan kelib chiqadi. Masalan, yangi raqobatchilarning bozorga kirishi yoki
davlat tomonidan tartibga solish siyosatining o‘zgarishi marketing strategiyalariga bevosita
ta’sir ko‘rsatishi mumkin.
Marketing risklarini baholashda eng ko‘p qo‘llaniladigan usullardan biri ekspert
baholashidir. Ushbu yondashuvda malakali mutaxassislar risk omillarining yuzaga kelish
ehtimoli va ta’sir darajasini aniqlaydi. Biroq bu usul subyektivlikka moyil bo‘lgani sababli, uni
statistik tahlil, regressiya modellari va prognozlash usullari bilan birgalikda qo‘llash tavsiya
etiladi.
`
94
Xalqaro tajribada marketing risklarini boshqarish uchun ISO 31000 standarti keng
qo‘llaniladi. Ushbu standart risklarni aniqlash, baholash, monitoring qilish va kamaytirish
bo‘yicha yagona metodologik asoslarni belgilaydi. Korxonalar bu standart asosida risklarni
boshqarish tizimini joriy etib, qaror qabul qilishda aniq ma’lumotlarga tayana oladi.
Marketing risklarini kamaytirish strategiyalaridan biri — diversifikatsiya. Bu usul
mahsulot turlarini, bozor segmentlarini va sotuv kanallarini kengaytirish orqali risklarni
taqsimlash imkonini beradi. Masalan, faqat bitta mahsulot yoki bitta bozor segmentiga
tayanadigan kompaniya bozordagi kichik o‘zgarishlardan ham katta zarar ko‘rishi mumkin.
Yana bir muhim strategiya — raqamli marketing va big data tahlilini qo‘llashdir. Bu
texnologiyalar mijozlar xatti-harakatlarini real vaqt rejimida kuzatib borish, talabni aniq
prognozlash va marketing kampaniyalarini moslashtirish imkonini beradi. Natijada marketing
risklari sezilarli darajada kamayadi va kompaniya tezkor qarorlar qabul qilish imkoniyatiga ega
bo‘ladi.
Tahliliy qism
Marketing risklarini baholash uchun Risk Baholash Ko‘rsatkichi (RBK) formulasi
qo‘llaniladi:
RBK = P × I
Bu yerda P — risk yuzaga kelish ehtimoli (%), I — riskning korxonaga ta’sir darajasi
(moliyaviy ifodada).
Quyidagi jadvalda 2020–2024 yillar uchun marketing risklari bahosi keltirilgan.
1-jadval
“Quantil” MChJ tesktil korxonasining marketing risklari bahosi
(2020-2024 yy)
Yil
P (%)
I (mlrd so‘m)
RBK
2020
30
2.5
0.75
2021
28
2.8
0.78
2022
25
3.0
0.75
2023
22
3.2
0.7
2024
20
3.5
0.7
Jadvaldan ko‘rinib turibdiki, 2020–2024 yillar davomida marketing risklari ehtimoli 30%
dan 20% gacha pasaygan.
Shu bilan birga, risklarning moliyaviy ta’siri biroz oshgan — bu yangi texnologiyalar joriy
etilishi va reklama xarajatlarining ko‘payishi bilan bog‘liq.
RBK ko‘rsatkichining pasayishi risklarni boshqarish strategiyalarining samarali
bo‘lganini ko‘rsatadi.
Ushbu tahlil asosida kelgusi yillarda ham risklarni kamaytirish va ularni monitoring qilish
jarayonlarini kuchaytirish tavsiya etiladi.
Olingan natijalar shuni ko‘rsatadiki, marketing risklarini kamaytirish bo‘yicha tizimli
strategiyalar korxona barqarorligini oshiradi. Xalqaro amaliyotda risklarni boshqarishda
raqamli texnologiyalar, prognozlash modellari va mijozlar bilan samarali muloqot asosiy omil
sifatida qayd etiladi. Shu sababli, milliy kompaniyalar ham ushbu yondashuvlarni faol
qo‘llashlari maqsadga muvofiqdir.
`
95
Tadqiqot natijalari marketing risklarini boshqarish xo‘jalik yurituvchi subyektlarning
uzoq muddatli muvaffaqiyati uchun hal qiluvchi ahamiyatga ega ekanini ko‘rsatadi. Strategik
yondashuvlar, texnologik innovatsiyalar va diversifikatsiya orqali risklarni sezilarli darajada
kamaytirish mumkin.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
ISO 31000: Risk Management — Principles and Guidelines. — ISO, 2018.
2.
Kotler P., Keller K. Marketing Management. — 15th ed. — Pearson, 2016.
3.
Porter M.E. Competitive Advantage. — Free Press, 1985.
4.
OECD. Risk Management in Business. — OECD Publishing, 2020.
5.
World Bank. Risk and Resilience in Business Development. — Washington, 2019.
