`
16
«Zamonaviy dunyoda ilm-fan va texnologiya»
nomli ilmiy-amaliy konferensiya
SHIZOFRENIYANING FIKRLASH, IDROK ETISH, HIS QILISH VA
XULQ-ATVOR SHAKLLARIGA TA’SIRI
Avezov Olmos Ravshanovich
1
Shavkatova Shaxnoza Po‘lot qizi
2
Pedagogika fakulteti talabasi
shahnozashavkatova20@gmail.com
1-2
Buxoro davlat universiteti
https://doi.org/10.5281/zenodo.7031032
ANNOTATSIYA
Maqolada shizofreniyaning fikrlash, idrok etish, his qilish va xulq-atvor
shakllariga ta’siri haqida ma’lumotlar yaratilgan. Shizofreniyaning kelib chiqish
sabablari, oqibatlari va nazariyalari haqida fikrlar yoritib berilgan.
Kalit so’zlar: Shizofreniya, ipoxondriakal alomatlar, senestopatiya, aqldan ozish,
psevdogallyutsinator, gallyutsinator buzulishlar, maniakal, depressiya,
oneyroid-katatonik, neyrotransmitterlar, noadrenalin, serotonin.
Kirish: Shizofreniya — bu progressiv ruhiy kasallik bo’lib, ruhiy vazifalar
birligining yo’qotilishi, emotsional sferaning tubanlashuvi, fikrlashning buzilishi
va aqliy faoliyatning ilg’or zaiflashishi bilan ifodalanadi. Shizofreniyaning
qo’shimcha alomatlari: hayolga o’z-o’zidan keladigan fikrlar, jazavali va
ipoxondriakal alomatlar, senestopatiya, aqldan ozish, psevdogallyutsinator,
gallyutsinator buzulishlar, maniakal, depressiv, oneyroid-katatonik, katatonik
alomatlar. Shizofreniyada aql-zakovat jabrlanmaydi — kasallikning
boshlanishidan oldingi xotira va olingan bilimlar saqlanib qoladi.
Asosiy qism:
Taxminan 100 kishidan 1 nafarida shizofreniya rivojlanadi, bu butun dunyo
bo'ylab insoniyatning eng dahshatli kasalliklaridan biri bo’lgan taxminan 24
millionga qo'shiladi. So'zma-so'z tarjima qilingan shizofreniya "aqlni ajratish"
degan ma'noni anglatadi. Bu ko'p shaxsning bo'linishini emas, balki tartibsiz
fikrlash, buzilgan hislar va nomaqbul his-tuyg'ular va harakatlarda namoyon
bo'ladigan voqelikdan ajralishni anglatadi.
Shizofreniya, odatda, yoshlar balog'at yoshiga yetganida namoyon bo'ladi. U
milliy chegaralarni bilmaydi va u erkaklarga ham, ayollarga ham ta'sir qiladi.
Ammo erkaklarda odatda ertaroq, jiddiyroq va biroz tezroq rivojlanadi.
Shvetsiya va Danichmale populyatsiyalarini o'rganish shuni ko'rsatadiki, ozg'in
yigitlar va ko'krak suti bilan oziqlanmaganlar ko'proq himoyasiz bo'lishadi.
Ba'zilar uchun shizofreniya to'satdan paydo bo'ladi, bu stressga reaksiya sifatida
`
17
«Zamonaviy dunyoda ilm-fan va texnologiya»
nomli ilmiy-amaliy konferensiya
ko'rinadi.
Natijalar va muhokamalar:
Shizofreniya rivojlanishining aniq sabablari noma’lum. Hozirgi kunda ushbu
patologiya rivojlanishining bir necha nazariyalari mavjud bo’lib, ulardan eng
mashhurlari quyidagilardir:
Neyrotransmitterlar nazariyasi. Ushbu nazariyaning yana bir nomi — dofaminli.
Ushbu
gipotezaga
ko’ra,
shizofreniya
asab
tizimining
faolligini
rag’batlantiradigan dofamin ko’p ishlab chiqarilishi natijasida rivojlanadi.
Neyronlar shizofreniyaning o’ziga xos alomatlari paydo bo’lishiga olib keladigan
ko’plab nerv impulslarini ishlab chiqarishni boshlaydilar. Aynan ushbu
nazariyaga asoslanib, dofamin ta’siri uchun mas’ul retseptorlarni bloklash
shizofreniyani davolashning bir qismi sifatida qaraladi. Shuningdek alohida
noradrenergik nazariyani ajratishadi, unga ko’ra kasallik rivojlanishida dofamin,
adrenalin va noradrenalin ishtirok etadi.
Serotonin retseptorlari nazariyasi. Serotonin retseptorlari juda faol bo’lsa,
shizofreniya belgilari qayd etilishi mumkin. Serotonin retseptorlari faoliyatiga
ta’sir ko’rsatadigan dorilar ham shizofreniyani davolashda ta’sir ko’rsatadi.
Shizofreniya rivojlanishining dizontogenetik nazariyasi. Ushbu gipotezada
kasallik miyada mavjud strukturaviy buzilishlar fonida rivojlanadi. Ba’zi omillar
vaziyatni og’irlashitirishi (yoki rivojlanishiga turtki bo’lishi) mumkin, shu
jumladan virusli va bakterial infektsiyalar va genetik kasalliklar.
Shizofreniya
rivojlanishining
psixoanalitik
nazariyasi.
Shizofreniya
rivojlanishining psixoanalitik nazariyasiga ko’ra, kasallik, shaxsning
«bo’linishidan» kelib chiqadi. Bemorga uning atrofidagi barcha narsa uning
sog’lig’iga jiddiy tahdid solayotganiga o’xshaydi. Bunday holatda, bemorning
«men» i boshqa tashqi vaziyatlar ustidan hukmronlik qila boshlaydi.
Shizofreniya rivojlanishidagi irsiy moyillikning roli. Hozirgacha ham olimlar
shizofreniya geni deb atalmish genni aniqlay olmadilar. Shu bilan birga, statistik
tadqiqotlarga shizofreniya rivojlanishida irsiy omillar ham ishtirok etishi
mumkinligini ko’rsatadi. Misol uchun, so’nggi tadqiqotlar bir tuxum hujayradan
rivojlangan egizaklarda kasallik 80% hollarda, turli tuxum hujayralardan
rivojlangan egizakarda esa — 20% hollarda bir xil kechishini ko’rsatdi. Ota-
onalaridan birida shizofreniya mavjudligi bolada patologiya rivojlanish
ehtimolini 5-12% ga oshiradi.
Toksik moddalarning roli. Hozirgi kunda ba’zi olimlar autointoksikatsiya
nazariyasini ko’rib chiqishmoqda. Ushbu gipotezaga ko’ra, shizofreniya ba’zi
zaharli moddalar ta’siri tufayli rivojlanishi mumkin. Xususan, shizofreniya
rivojlanishida ammiak, feni birikmalari, fenokrezol va boshqa zaharli moddalar
`
18
«Zamonaviy dunyoda ilm-fan va texnologiya»
nomli ilmiy-amaliy konferensiya
salbiy rol o’ynashi mumkin. Jiddiy omilga miyaga kislorod yetishmasligi ham
kiradi, buning natijasida nerv hujayralarida progressiv patologik jarayonlar
rivojlanadi.
Shizofreniya rivojlanishining kognitiv nazariyasi. Bu nazariya shizofreniya
bemor o’zi bilan o’zi bo’lib qolganda, mavjud bo’lmagan muammolar tufayli zix
bo’lishi yoki shunchaki tashqi dunyo bilan aloqa qilmasligi kabi o’zini tutishi
natijasida rivojlanadi deydi.
Xulosa: Shizofreniya nafaqat eng qo'rqinchli psixologik kasallik, balki eng ko'p
o'rganilgan kasalliklardan biridir. Ko'pgina yangi tadqiqot tadqiqotlari buni miya
anomaliyalari va genetik moyillik bilan bog'laydi. Shizofreniya - bu ongning
alomatlarida namoyon bo'ladigan miya kasalligi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.L.S.Arxangelskaya Zavist: psixologik manbalar: monografiya. - M .: Rossiya
davlatining nashriyoti, 2008 yil.
2. L.P.Badanina Umumiy psixologiya asoslari: darslik. - M .: Flint: Moskva
psixologik va ijtimoiy instituti, 2009 y.
3.Mayers “Psixologiya” kitob 263-265-b
4.Z.Ibodullayev “Tibbiyot psixologiyasi
5.F.Xaydarov, N.Xalilova “Umumiy psixologiya” darslik
6.P.Ivanov, M.Zufarova “Umumiy psixologiya” darslik
7.http//www.psychologytoday.com
8.http//www.kobo.com
9.http//www.britannica.com
10.http//www.medicalnewstoday
