`
56
“BAXT” VA “QUVONCH” LEKSEMALARINING DIFFERENSIAL XUSUSIYATLARI
Oltiboyeva Diyora Nodirbekovna
Navoiy davlat pedagogika instituti 3-bosqich talabasi
https://doi.org/10.5281/zenodo.13638695
Annotatsiya:
Ushbu maqolada “baxt” va “quvonch” leksemalarining leksik-semantik
tahlili hamda ularning o‘zaro farqi, matndagi o‘rni izohlangan. “Baxt” va “Quvonch”
leksemalarining leksik-semantik xususiyatlari, sinonimlar lug‘atida izohi va farqlari
keltirilmagan tarkibiy qismlarining farqini ko‘rib chiqamiz.
Kalit so‘zlar:
“baxt” va “quvonch” leksemalari, frazeologik birikmalar, leksemalar qiyosi,
Venn diagrammasi.
Tilshunoslik sohasida leksemalarning differensial xarakteristikalari tilning murakkab
tomonlarini tushunishda hal qiluvchi rol o‘ynaydi. Leksemalar tilning asosiy birliklari boʻlib,
ularning grammatik va semantik xususiyatlariga koʻra turli guruhlarga boʻlinadi. Baxt
leksemalari baxt, omad tuyg‘usini bildiruvchi so‘z yoki iboralarni bildiradi. Bu leksemalar ijobiy
his-tuyg‘ular va kechinmalar bilan bog‘lanib, ko‘pincha quvonch, mamnunlik, qoniqish bildirish
uchun ishlatiladi. Quvonch leksemalari tinchlik, osoyishtalik yoki qulaylik hissini bildiruvchi
so'z yoki iboralarni anglatadi. Ana shunday turkumlanishlardan biri “Baxt” va “Quvonch”
leksemalarining bir-biridan ajratib turuvchi o‘ziga xos differensial belgilariga ega bo‘lishdir.
“Baxt” leksemasi “O‘zbek tilining izohli lug‘ati”da quyidagicha ta’riflangan:
BAXT 1
(forscha: taqdir, nasiba, ulush) kishining o‘z faoliyati natijalaridan, hayotda qo‘lga
kiritgan yutuqlaridan to‘la qoniqishi, yashash tarzidan mamnunligi, muayyan maqsadga
yetgani, orzu-umidining ushalishi sifatida namoyon bo‘ladigan ma'naviy-axloqiy tushuncha .
BAXT 2
Hayot (turmush)dan to‘la mamnunlik va bearmonlik holati; saodat,qut .
Quyida ushbu leksemaning turli semalari matnlar orqali aks ettiramiz.
a) Mehnat-baxt keltirar. (Maqol)
b) Ona yer nafasiga, mehriga, in’omlariga to‘yib yashashdan ortiq baxt bormi? (“Saodat”')
d) Nega boshingga qo‘ngan baxt qushini kaltak olib quvlaysan? (Said Ahmad “Ufq”)
Bu leksemaning izohini “O‘zbekiston xalq shoiri” Erkin Vohidovning ijodida yana
yorqinroq kuzatishimiz mumkin:
Ming bo‘lakka bo‘lib dunyoni,
Tug‘ilgandan baxtni izlaymiz.
Qo‘llaridan tutib ro‘yoni
Atrofda baxt, ba’zan bilmaymiz!
Baxtlar bilan bezatilgan taxt,
Xudoyimga yetsa bas zoring
Kimdir seni sog‘insa, shu Baxt,
Baxt aslida dunyoda boring!
Hamma yerda baxtlaring sochiq,
Bahorlardan go‘zallik yiqqan.
Baxt emasmi? Ko‘zlaring ochiq
Osmonga boq, ko‘kka oy chiqqan.
Senga yana nima yetmaydi?
Hattoki baxt - yelib tolmoqlik.
Hammaga ham nasib etmaydi,
Tongda turib nafas olmoqlik!!!
“Quvonch” leksemasining esa “O‘zbek tilining izohli lug‘ati” da quyidagicha ta’rifi
keltirilgan:
QUVONCH
Quvonish his-tuyg‘usi; xursandlik.
Misol:
`
82
1.
Boltaboy otaning quvonchidan Shirmonxon ham behad shod edi.(S.Zunnunova. “Olov”)
2.
To‘y. Bu so‘z kambag‘alning uyini shodlikka,quvonchga to‘ldiradi. (T.Obidov. “Yusufjon
qiziq”)
Baxt va quvonch leksemalarining yana bir asosiy farqlovchi xususiyati ularning semantik
xususiyatidir. Baxt leksemalarida odatda ijobiy natija va kechinmalar, quvonchli leksemalar esa
tinchlik va osoyishtalik tuyg‘ulariga qaratilgan. Bu tafovut ushbu leksemalarning turli
emotsional-psixologik holatlar bilan bog‘liqligini va ular muloqotda o‘ziga xos ma’no va
xabarlarni uzatishda qanday qo‘llanilishini ko‘rsatadi. Bundan tashqari, baxt va quvonch
leksemalarining differensial belgilari ularning grammatik xususiyatlarida ham ko‘rinadi. Baxt
leksemalari ko'pincha so'zlovchi baxt yoki omadni ifodalamoqchi bo'lgan kontekstlarda
qo'llaniladi va ularning ijobiy ma'nosini kuchaytiradigan so'z yoki iboralar bilan o'zgartirilishi
mumkin. Bundan farqli o'laroq, quvonchli leksemalar ko'pincha so'zlovchi tinchlik yoki
osoyishtalik tuyg'usini bildirmoqchi bo'lgan kontekstlarda ishlatiladi va ularning
tinchlantiruvchi yoki tinchlantiruvchi ma'nosini kuchaytiradigan so'z yoki iboralar bilan
o'zgartirilishi mumkin.
Endi esa ushbu ma'nolari o‘xshash bo‘lgan leksemalar farqiga o‘tamiz. Buning uchun Venn
diagrammasi va frazeologik birikmalardan foydalansak maqsadga muvofiq bo‘ladi:
Umuman olganda, tilning emotsional-semantik mazmunini shakllantirishda baxt va
quvonch leksemalarining differensial xususiyatlari katta rol o‘ynaydi. Ushbu farqlar so'z va
iboralar muloqotda muayyan ma'no va xabarlarni yetkazish uchun qanday ishlatilishini va ular
tilning umumiy boyligi qanday hissa qo'shishini tushunishga yordam beradi. Baxt va quvonch
leksemalarining differensial xususiyatlarini o‘rganib, biz tilda turli his-tuyg‘ular, kechinmalar
va fikrlarni ifodalash usullarini chuqurroq tushunishimiz mumkin.
References:
1.
1.O‘zbek tilining izohli lug‘ati: 8000 dan ortiq so‘z va so‘z birikmasi. J.I-Toshkent:O‘zME,
2006
2.
2.O‘zbek tilining izohli lug‘ati: 8000 dan ortiq so‘z va so‘z birikmasi. J.I-Toshkent:O‘zME,
`
83
2006
3.
3.Ma’naviyat asosiy tushunchalar izohli lug‘ati. Toshkent.2010
4.
4.Ma’naviyat asosiy tushunchalar izohli lug‘ati. Toshkent.2010
