`
25
QARAQALPAQSTANNIŃ EKONOMİKALIQ RAWAJLANIWI (1946-1980)
Saypnazarova Gúlnaz
Berdaq atındaǵı QMU Tariyx qánigeligi
2-basqısh magistrantı
https://doi.org/10.5281/zenodo.13753784
Annotatsiya:
Bul maqalada urıstan keyingi dáwirde Qaraqalpaqstannıń ekonomikalıq
tárepten rawajlanıwı, awıl xojalıǵı, sanaat, qurılıs, baylanıs hám basqa da tarawlardıń qanday
dárejede rawajlanǵanlıǵı kórsetip ótiledi.
Tayanısh
sózler:
ekonomika, sanaat, qurılıs, baylanıs, energetika.
Qaraqalpaqstandı 1946-jıldan baslap, yaǵnıy urıstan keyingi dáwirde ekonomikalıq
tárepten rawajlandırıwda awıl xojalıǵın, sanaattı hám basqa tarawlardı rawajlandırıw úlken
áhmiyetke iye boldı. Respublikanı rawajlandırıw awıl xojalıǵı tarawında paxta hám basqa da
shiyki zatlardı tayarlaw wazıypalarına baylanıstırıldı. Qaraqalpaqstanda Shabbaz paxta
tazalaw zavodın qayta qurıw, Qońırat, Shımbay, Xojeli paxta tazalaw zavodların keńeytiriw hám
Qońırat, Shımbay, Xojeli may zavodlarınıń qurılısın tamamlaw rejelestirildi. Urıstan keyingi
jıllarda may shıǵarıw, balıqshılıq hám paxta tazalaw tarawlarınıń rawajlanıwı kózge taslandı.
Bunda ósimlik mayın islep shıǵarıw 1950-jılı 6,9 mıń tonna, balıq hám gósh konservaları 1950-
jılı 10,6 million qutıģa jetti. 1956-1958-jıllarda Beruniy paxta tazalaw zavodı, Xojeli gósh
kombinatı hám Shabbaz may zavodları qurıldı. Olardı qurıwda birinshi ret quramalı temir-
beton konstruksiyaları hám detalları qollanılıp baslandı. Qaraqalpaqstan balıq sanaatı 1956-jılı
23 tonna balıq tapsırdı. Jańa úskeneler menen támiynlengen Moynaq balıq konserva kombinatı
1959-jılı shártli qutı konserva tapsırdı. Al 1960-jılı balıq awlaw kólemi ulıwma Ózbekstanda
awlanǵan balıqtıń 97,8 % in quradı. Balıq konservaların islep shıǵarıw kóbeydi. 1960-jılda
Moynaq balıq konserva kombinatı eń kóp ónim 20,1 million balıq shártli qutı konserva islep
shıǵardı. Moynaq balıq konserva kombinatınıń jıllıq quwatı 17,4 million boldı [3, 60]. Bunnan
tısqarı Aral teńizi basseyninde ondatra xojalıǵı rawajlana basladı. Al 1957-jıldan baslap
Qaraqalpaqstannıń Moynaq rayonında bahalı terisi bar haywanlardı baǵıp ósiretuǵın fermalar
shólkemlestirildi. 1958-1960-jıllarda olar mámleketke bahalı ań terilerin tapsırıwdan 900 mıń
manattan aslam payda alıwǵa eristi
1951-1955-jılları Xojeli gósh kombinatı, Xojeli gerbish zavodı, Beruniy paxta tazalaw
zavodı hám Taqıyatasta bolsa ońlaw-mexanikalıq zavodları iske qosıldı. 1951-jılı quramında
energopoezd hám ulıwma quwatı 1524 kilovattlıq turaqlı elektrostansiyası bar Taqıyatas
energetikalıq xojalıǵı dúzildi hám Qaraqalpaqstanda házirgi zaman energetikalıq bazasın
dúziwdiń tiykarı salındı.[4, 304] 1956-jılı Taxiyatas GRESiniń qurılısı baslanǵan edi. 1961-jılı
10-sentyabrde onıń birinshi gezegi iske qosıldı. Taxiyatas GRESiniń qurılısı Qaraqalpaqstandı
elektrlestiriwde úlken áhmiyetke iye boldı. Qaraqalpaqstanda elektrlestiriwdiń tez pát penen
rawajlanıwı qurılıs industriyası menen sanaat kárxanalarınıń ósiwine hám tabıslı islewine
úlken imkaniyatlar jaratıp berdi. Bul arqalı respublikada burınnan islep kiyatırǵan paxta hám
may zavodlarınıń eskirgen úskeneleri alıp taslanıp, olardıń ornına jańa úskeneler ornatıldı.
Nátiyjede olardıń ónimliligi bir neshe ese arttı hám sapası joqarıladı. Tórtkúl, Ellikqala, Kegeyli
hám Shomanay rayonlarında jańadan paxta zavodları qurıldı. Barlıq zavodlardıń injener-texnik
kadrları óz jumısın jaqsı biletuǵın, bilimli, maman qánigeler menen támiynlendi, jumısshılardıń
`
26
nátiyjeli jumıs islewi ushın shárayatlar jaratıldı. [1, 271]. 1958-jıldan turaq jaylarda ham
óndiris obektlerinde tábiyiy gazden paydalanıla baslandı. Usı jılı Respublikalıq “Qaraqalpaq
Resgaz” tresti dúzildi. Urıstan keyingi jıllarda Qaraqalpaqstanda transport tarawı rawajlanıp,
jańa jollar salındı. Xojeli-Nókis ham Nókis-Shımbay jolları asfaltlandı.
1950-jılǵa shekem-aq Nókis, Tashkent hám Moskva aralıǵında telefon baylanısı
ornatılǵan edi. Bunnan keyingi jıllarda basqa qalalar menen telefon baylanısı dúzildi. Nókis
qalası qalalar hám basqa aymaqlar menen telefon arqalı baylanıstı. Respublikadan shiyki
zatlardı alıp ketiw, kerekli úskeneler, mashinalar ham basqa texnikalardı alıp keliwde
qıyınshılıqlar bolǵanı ushın 1947-jılı Sharjaw-Qońırat temir jolın qurıw haqqında qarar qabıl
etildi. Bul qarar tiykarında Ózbekstan hám Qaraqalpaqstan húkimeti tiyisli ilajlardı kórdi. 1952-
jılı 23-iyunde Taxiyatasqa, 1952-jılı 15-iyulde Xojelige hám 1955-jılı 24-iyulde Qońıratqa
birinshi poezd keldi. Xojeli-Qońırat temir jol liniyası 1956-jılı waqtınsha, al 1960-jılı oktyabrde
tolıq paydalanıwǵa tapsırıldı [2, 242]. Sharjaw-Qońırat temir jolı bolsa Qaraqalpaqstan
ekonomikasınıń rawajlanıwı ushın úlken áhmiyetke iye bolǵan.
Juwmaqlap aytqanda urıstan keyingi dáwirde awıl xojalıǵı, sanaat, qurılıs, temir jol,
energetika hám basqa da tarawlarǵa itibar qaratılıwı Qaraqalpaqstan ekonomikasınıń
rawajlanıwına bir qansha úlesin qostı.
References:
1.
Kamalov Q. El xizmetinde. Nókis., «Qaraqalpaqstan». 1995.
2.
Mambetullaev M., Turebekov M., Yusupov O. Qaraqalpaqstan tariyxı. Nókis.,
«Qaraqalpaqstan». 2010.
3.
Qaraqalpaqstannıń jańa tariyxı: Qaraqalpaqstan XIX ásirdiń ekinshi yarımınan XXI ásirge
shekem. Nókis «Qaraqalpaqstan» 2003.
4.
Qoshanov A.B. Qaraqalpaqstan tariyxnaması. (Eń jańa dáwir). Oqıw qollanba — Nókis.,
2016.
