`
105
INVESTITSION KREDIT MUNOSABATLARI VA ULARNING IQTISODIYOTNING
RIVOJLANISHDAGI RO’LI
Musaxanova Aziza Fatxulla qizi
Bank-Moliya Akademiyasi "Loyiha boshqaruvi" yo’nalishi talabasi
https://doi.org/10.5281/zenodo.13879667
Annotatsiya:
Investitsion kredit munosabatlari, iqtisodiyotni rivojlantirishda muhim
ahamiyatga ega bo‘lib, ular mamlakatning moliyaviy barqarorligini ta’minlash, yangi
loyihalarni amalga oshirish va iqtisodiy o‘sishni rag‘batlantirishda asosiy rol o‘ynaydi. Ushbu
munosabatlar banklar, moliya institutlari va tadbirkorlar o‘rtasida o‘zaro aloqalarni tashkil
etadi. Investitsion kreditlar, o‘z navbatida, innovatsion texnologiyalarni joriy etish,
infratuzilmani rivojlantirish va ishlab chiqarishni kengaytirishga yordam beradi. Iqtisodiyotni
barqarorlashtirish va modernizatsiya qilish jarayonlarida investitsion kreditlarning roli
hamda ularning iqtisodiy rivojlanishdagi ahamiyati yanada ortib bormoqda. Ushbu maqolada
investitsion kredit munosabatlarining nazariy asoslari, ularning iqtisodiyotga ta’siri va amaliy
misollar orqali o‘rganiladi.
Kalit so’zlar:
investitsion kreditlar, loyihaviy moliyalashtirish, moliyaviy resurslar,
capital, risklarni boshqarish, naqd pul oqimlari, moliyaviy barqarorlik, energiya loyihalari,
infratuzilma, moliya institutlari, loyiha tahlili, davlat-xususiy sheriklik, innovatsiya, biznes
rejalari, moliyaviy strategiyalar.
Kirish.
Investitsion kredit munosabatlari ishlab chiqarish tarmoqlariga kapital oqimini
ta’minlash, tadbirkorlikni rag‘batlantirish va infratuzilmani rivojlantirish orqali iqtisodiy
taraqqiyotni rag‘batlantirishda muhim rol o‘ynaydi. Iqtisodiyotlar o'sishga intilayotgani
sababli, investitsion kredit munosabatlari dinamikasini tushunish siyosatchilar, investorlar va
moliya institutlari uchun zarur bo'lib qoladi. Ushbu maqolada investitsion kredit
munosabatlari tushunchasi, ularning mexanizmlari va iqtisodiy rivojlanishga ta’siri
o‘rganiladi.
Metodlar.
Ushbu tahlil investitsiya krediti va iqtisodiy rivojlanish o'rtasidagi bog'liqlikni
tekshirish uchun mavjud adabiyotlar, amaliy tadqiqotlar va empirik dalillarga asoslanib, sifatli
yondashuvdan foydalanadi. Asosiy manbalar orasida akademik jurnallar, moliya
institutlarining hisobotlari va iqtisodiy nazariya tushunchalari mavjud. Tahlil quyidagi
mavzular bo'yicha tuzilgan: investitsion kredit munosabatlarining ta'rifi, ularning
mexanizmlari, institutlarning roli va ularning iqtisodiy rivojlanishga ta'sirini ko'rsatadigan
misollar.
Natijalar.
Muomalaga chiqarilishi maqsadi –to’lov va pul aylanmasi (oboroti)
uzluksizligini ta’minlash, investitsiyalarni jalb qilish va ular bo’yicha daromad olish bo’yicha,
mos ravishda: kredit-pul siyosatini amalga oshirishning qarz munosabatlarini
mujassamlashtiruvchi moliyaviy vositalar (davlat va bank vositalari), qarz (davlat va
korporativ maqsadda) va ulush (korporativ maqsadda) munosabatlarini ifodalovchi
investitsion moliyaviy vositalar. Segmenti bo’yicha: pul, kredit, valyuta, sug’urta,
lotereyao’yinlari, qimmatli qog’ozlar (fond, kapital) bozorlari vositalari.
Bazisiga ko’ra: pul, valyuta, sug’urta, tovar (jumladan hom ashyo), ko’chmas mulk,
indeks, foiz stavka (kelajakdagi daromad), qimmatli qog’oz bazisli moliyaviy vositalar.
`
106
Iqtisodiyotning u yoki bu sub’ektiga ko’ra: davlat boshqaruvi va hokimiyatlari,
banklar-kredit muassasalari, sug’urta tashkilotlari, birjalar, nomoliya tashkilotlari
(korporativ) vositalari.
Chiqarilish muddati bo’yicha: qisqa, o’rta va uzoq muddatli moliyaviy vositalar.
Milliyligi bo’yicha: milliy, xorijiy va xalqaro moliyaviy vositalar.
Iqtisodiy-xuquqiy mazmuni bo’yicha: qarz va ulush munosabatlarini hamda hosilaviy
moliyaviy vositalar.
Iqtisodiy-huquqiy xossalariga ko’ra: bazaviy va bazisli moliyaviy vositaalar. Bazaviy
vositalarga ulush va qarz munosabatlarini o’zida mujassamlashtiruvchi emissiyalanuvchi
(derivativlardan tashqari) va emissiyalanmaydigan qog’ozlar kiradi. Bazislilariga esa
derivativlar (hosilaviy qimmatli qog’ozlar) kiradi.Funktsiyasi bo’yicha: investitsion vositalar
(qimmatli qog’ozlar), banklarning moliyalashtirish vositalari (kredit, depozit, seleng, plastik
kartochkalar, cheklar va h.k.), riskni moliyalashtirish vositalari (sug’urta polislari), to’lov
vositalari (milliy va horijiy valyuta, halqaro valyuta, kvazivalyuta, birja kotrovkasiga ega
bo’lgan valyuta sifatida o’tuvchi oltin, platina, kumush, kamyob elementlar, qimmatbaho
toshlar va h.k.), tovar taqsimlovchi vositalar (tovar varranti, konosament, ombor
guvohnomasi va shu kabilar), garov qog’ozlari, lotereyalar.
Daromad turlariga ko’ra: dividend beruvchi, belgilangan va suzuvchi foiz stavkali,
kuponsiz (diskontli), yutuqli moliyaviy vositalar.
To’lov muddati bo’yicha: spot va muddatli bozor vositalari.
Yuqoridagilardan kelib chiqib, fond bozori vositalarni keng qamrovli ekanligi,
investitsiyalarni moliyalashtirish jarayonida ularning xossa va xususiyatlari va
investitsion maqsad asosida turli vositalardan foydalanish mumkinligini ko’rish mumkin.
Investitsion kredit munosabatlari deganda kredit beruvchi moliya institutlari va
investitsiyalarni moliyalashtirishga intilayotgan sub’ektlar o‘rtasidagi aloqalar va o‘zaro
munosabatlar tushuniladi. Bu munosabatlar moliyalashtirishning turli shakllarini, jumladan,
kreditlar, kredit liniyalari, venchur kapitali va davlat-xususiy sheriklikni qamrab oladi.
Investitsion kreditlar biznes va hukumatlar uchun o'sish va rivojlanish uchun zarur
resurslarni olishlari uchun juda muhimdir.
Kredit mavjudligi: Moliya institutlari investitsiyalar uchun mablag'lar mavjudligini
aniqlab, qarz oluvchilarning kredit qobiliyatini baholaydilar. Kreditning mavjudligiga ta'sir
qiluvchi omillarga foiz stavkalari, iqtisodiy sharoitlar va me'yoriy-huquqiy baza kiradi.
Risklarni baholash: Investorlar va moliya institutlari kreditlash bilan bog'liq risklarni,
shu jumladan bozor risklari, kredit risklari va operatsion risklarni baholaydilar. Xatarlarni
samarali baholash barqaror investitsiyalarni rag'batlantirish orqali yaxshiroq kredit
qarorlarini qabul qilishga olib kelishi mumkin.
Investitsiyalarni rag'batlantirish: Hukumatlar ko'pincha siyosat va imtiyozlar orqali
investitsiya kreditini rag'batlantirishda rol o'ynaydi. Bularga soliq imtiyozlari, grantlar va
investorlar uchun seziladigan xavfni kamaytiradigan kafolatlar kiradi.
Davlat-xususiy sheriklik (DXH): Investitsion kredit munosabatlari koʻpincha davlat va
xususiy sektor oʻrtasidagi hamkorlikni oʻz ichiga oladi, bu esa yirik infratuzilma loyihalari va
xizmatlar koʻrsatish tashabbuslarini amalga oshirish imkonini beradi.
`
107
Moliyaviy institutlar, shu jumladan banklar, kredit uyushmalari va rivojlanish moliya
institutlari investitsiya kredit munosabatlarining ajralmas qismidir. Ular jamg'armalarni
safarbar qiladi va mablag'larni samarali investitsiyalarga yo'naltiradi. Bundan tashqari,
nazorat qiluvchi organlar va davlat idoralari sarmoyadorlar uchun shaffoflik, barqarorlik va
huquqiy himoyani ta'minlash orqali investitsiyalar uchun qulay muhit yaratadi.
Muhokama.
Moliyaviy investitsiyalar (qimmatli qog’ozlar)ning turlari va
xususiyatlariMa’lumki qimmatli qog’ozlar vositasida investitsiyalarni moliyalashtirish
jaxon amaliyotida keng tarqalgan. Moliyaviy investitsiyalarning asosini qimmatli qog’ozlar va
ularning xosilalari tashkil etadi. Qimmatli qog’ozlar o’zining investitsion jozibadorligi orqali
firma va kompaniyalarning bozor faolligini belgilovchi vositalar xam xisoblanadi.Maxsus
reyting agentliklari kompaniyalarning qimmatli qog’ozlarining sifati, ta’minlanganligi,
daromadliligi va ishonchliligiga qarab uning investitsion faolligiga baxo beradilar va
investorlarning qiziqishiga sabab bo’luvchi yoki kompaniyaning qimmatli qog’ozlari bozor
narhiga ta’sir ko’rsatuvchi ko’rsatkichlarni tegishli tahlillar asosida e’lon qiladilar.2008 yil 22
iyulda qabul qilingan O’zbekiston Respublikasining "Qimmatli qog’ozlar bozori to’g’risida"gi
qonuniga muvofiq "qimmatli qog’ozlar –hujjatlar bo’lib, ular bu hujjatlarni chiqargan yuridik
shaxs bilan ularning egasi o’rtasidagi mulkiy huquqlarni yoki qarz munosabatlarini
tasdiqlaydi, dividendlar yoki foizlar tarzida daromad to’lashni hamda ushbu hujjatlardan
kelib chiqadigan huquqlarni boshqa shaxslarga o’tkazish imkoniyatini nazarda tutadi.
Iqtisodiy rivojlanishni rag'batlantirishda investitsiya kredit munosabatlarining
samaradorligi turli misollarda yaqqol ko'rinib turibdi. Masalan, rivojlanayotgan
mamlakatlarda kredit olish imkoniyatlarining kengayishi kichik va o‘rta korxonalarga (KO‘B)
faoliyatini kengaytirish, ish o‘rinlari yaratish va mahalliy iqtisodiyotni rag‘batlantirish
imkonini berdi. Aksincha, noadekvat kredit tizimlari innovatsiyalar va o'sishni bo'g'ib,
iqtisodiy turg'unlikka olib kelishi mumkin. Bundan tashqari, investitsion kredit
munosabatlarini o'zgartirishda texnologiyaning rolini e'tibordan chetda qoldirib bo'lmaydi.
Fintech yechimlari kreditga kirishni demokratlashtirdi, bu esa kreditlarni tezroq va
samaraliroq qayta ishlashga imkon berdi, ayniqsa kam xizmat ko‘rsatayotgan aholi uchun.
Ushbu o'zgarish moliyaviy inklyuziyaning kuchayishiga olib kelishi mumkin, bu esa quyi
darajada iqtisodiy rivojlanishga yordam beradi.
Xulosa.
Investitsion kredit munosabatlari iqtisodiy rivojlanish uchun muhim
ahamiyatga ega bo'lib, kapital mavjudligi va samarali investitsiyalar o'rtasida ko'prik bo'lib
xizmat qiladi. O'yin mexanizmlari va dinamikasini tushunib, manfaatdor tomonlar moliyaviy
landshaftni yaxshiroq boshqarishi, barqaror o'sishni rag'batlantirishi va kengroq iqtisodiy
manfaatlar uchun investitsiya salohiyatidan foydalanishi mumkin. Kredit olish imkoniyatini
oshirish, institutlarni mustahkamlash va texnologiyalardan foydalanish bo'yicha doimiy sa'y-
harakatlar global miqyosda iqtisodiy rivojlanish maqsadlariga erishishda muhim ahamiyatga
ega bo'ladi.
References:
1.
Usmanov, O.T. Investitsion siyosat va kreditlash tizimi. – Toshkent: Oliy iqtisodiyot
maktabi, 2019. – 280 b.
`
108
2.
Saidov, M.M. Tashqi va ichki investitsiyalarni moliyalashtirish masalalari. – Toshkent:
Jahon iqtisodiyoti nashriyoti, 2016. – 225 b.
3.
Jumaev, A.A. Bank kreditlari orqali moliyalashtirish tizimi. – Samarqand: Samarqand
universiteti nashriyoti, 2019. – 290 b.
4.
Nazarov, I.B. Investitsiyalarni loyihalashtirish va moliyalashtirish. – Toshkent: TDIU
nashriyoti, 2017. – 310 b.
