`
16
TIJORAT BANKLARIDA MUAMMOLI KREDITLAR VA ULARNI QISQARTIRISH
YO‘LLARI
Maxmudov Rahimjon Hamid o‘g‘li
Toshkent davlat iqtisodiyot universiteti mustaqil izlanuvchisi
mr.rahimjon10@gmail.com
ORCID-0009-0003-9374-9423
https://doi.org/10.5281/zenodo.13907924
Annotatsiya:
Ushbu maqolada muammoli kreditlar, shuningdek, xarakatsiz kreditlar
(NPL) qarz oluvchi to‘lov majburiyatlarini bajarmagan kreditlarni boshqarish bilan bog‘liq
muammolar va ularni bartaraf etish yo‘llari o‘rganilgan. Xususan, banklarda muammoli
kreditlar moliyaviy barqarorlik va rentabellik uchun katta xavf tug‘diradi. NPLning yuqori
darajasi bankning kapital bazasini yemirishi, likvidligini pasaytirishi va kreditlash
imkoniyatlarini yomonlashtirishi mumkin. Muammoli kreditlarning vujudga kelishida
ko‘pincha kreditni noto‘g‘ri baholash, iqtisodiy tanazzul, sohaga oid inqirozlar va qarz
oluvchilarni noto‘g‘ri boshqarish kabi sabablar asos bo‘ladi.
Kalit so‘zlar:
NPL, muammoli kreditlari, yuqori rentabellik, kredit riski, kredit portfel,
diversifikatsiya, kredit siyosati.
Tijorat banklarida muammoli kreditlar (NPL) bankning barqarorligi va rentabelligi uchun
katta xavf tug‘diradi. Muammoli kreditlar iqtisodiy tanazzul, qarz oluvchilarning qarzlarini
to‘lamasliklari, risklarni noto‘g‘ri baholash va boshqa turli omillar ta’sirida kelib chiqishi
mumkin. Banklarda muammoli kreditlarni qisqartirish natijasida ularning kredit portfelini
moliyaviy sog‘lomlashtirish, omonatchilar va investorlar ishonchini saqlab qolishga xizmat
qiladi. Muammoli kreditlar hajmini minimallashtirish uchun banklar oldini olish, erta
aralashuv, risklarni boshqarish va tartibga solishga mexanizmlarini samarali qo‘llash talab
etiladi.
1.
Oldini olish (Prevention). Bu kredit riskini oldindan samarali baholash, ehtiyotkorlik bilan
kreditlash amaliyoti va kredit portfelini diversifikatsiya qilish orqali amalga oshiriladi.
Muammoli kreditlarni kamaytirishning asosiy usullaridan biri bu kredit riskini aniqlik bilan
baholash jarayonini amalga oshirishdir. Banklar potentsial qarz oluvchilarning moliyaviy
holati, kredit tarixi va to‘lov qobiliyatini hisobga olgan holda kreditga layoqatliligini har
tomonlama baholashlari kerak.
Banklar oqilona kreditlash amaliyotiga rioya qilishlari kerak, xususan, kredit miqdorini
hisoblash, qoplash koeffitsientini, mijozning pul aylanmasini va boshqa ko‘rsatgichlarini
sinchkovlik bilan tekshirish lozim. Ushbu choralar kredit riskini minimallashtiradi.
Undan tashqari kredit portfelini turli sektorlar, tarmoqlar va geografik mintaqalar
bo‘yicha diversifikatsiya qilish risk kontsentratsiyasini yumshatishga va bank sektoriga xos
iqtisodiy pasayishlarning ta’sirini kamaytirishga yordam beradi.
`
17
1-rasm. Muammoli kreditlar hajmini minimallashtirish mexanizmlari
1
2.
Erta aralashuv (Early Intervention). O‘z vaqtida monitoring va kuzatuvlarni olib orish,
banklarda kreditlar monitoringining mustahkam tizimini yaratish orqali muammoli
kreditlarning vujudga kelishi va mijozlarida yuzaga kelayotgan qiyinchilik belgilarini erta
aniqlash imkonini beradi. Erta aniqlash banklarga kreditlarning NPLga aylanishining oldini
olish uchun ta’sirchan choralar ko‘rish imkonini beradi.
Qarz oluvchilar moliyaviy qiyinchiliklarga duch kelganda, banklar qarz oluvchilarning
o‘zgaruvchan sharoitlarini hisobga olgan holda, kredit shartlarini, foiz stavkalarini va to‘lov
jadvallarini qayta ko‘rib chiqish, kredit shartlarini o‘zgartirish, kutish va kredit shartnomasini
qayta tuzish variantlarini taklif qilishlari mumkin.
Undan tashqari qarz oluvchilarga kredit bo‘yicha maslahat xizmatlaridan foydalanish
imkoniyatini berish, ularga moliyaviy qiyinchiliklarni engish va kredit to‘lovlarini qaytarish
uchun strategiyalarni ishlab chiqishda yordam beradi.
3.
Risklarni boshqarish (Risk Management). Samarali risklarni boshqarish siyosati orqali
banklar kredit jarayonining barcha jihatlarini, ya’ni kelib chiqishdan tortib to undirish va
undirishgacha bo‘lgan masalalarni qamrab oluvchi risklarni boshqarish bo‘yicha keng qamrovli
siyosatlarni ishlab chiqishi va amalga oshirishi kerak.
Banklarda muntazam stress testlardan o‘rkazish, bu esa banklarga salbiy iqtisodiy
stsenariylar ostida kredit portfellari qanday ishlashini baholashga yordam beradi. Bu banklarga
potentsial zaif tomonlarini aniqlash va favqulodda vaziyatlar rejalarini ishlab chiqish imkonini
beradi.
4.
Normativ muvofiqlik (Regulatory Compliance). Banklar ichun prudentsial me’yorlar
banklar faoliyatini tartibga soluvchi organlar tomonidan o‘rnatilgan prudentsial me’yorlarga,
shu jumladan kapitalning yetarliligi to‘g‘risidagi talablarga, aktivlar sifatini tasniflash va
aktivlar bo‘yicha ehtimoliy yo‘qotishlarni qoplash uchun zaxiralar shakllantirish bo‘yicha
yo‘riqnomalarga va stress testlari topshiriqlariga rioya qilishlari kerak.
1
Muallif tomonidan tuzildi.
Oldini olish
(Prevention)
Erta
aralashuv
(Early
Intervention)
Risklarni
boshqarish
(Risk
Management
)
Normativ
muvofiqlik
(Regulatory
Compliance)
`
18
Banklar nazorat qiluvchi organlarga NPL va kredit sifati ko‘rsatkichlari to‘g‘risida aniq va
shaffof hisobot taqdim etishi kerak, bu esa tartibga soluvchi organlarga tizimli risklarni
samarali nazorat qilish va hal qilish imkonini beradi.
References:
1.
https://www.theglobaleconomy.com/rankings/nonperforming_loans/
2.
Kryklii, O. A., & Krukhmal, O. V. (2014). Problem loans management system in a bank.
Актуальні проблеми економіки, (5), 409-415.
3.
Asfaw A.S., Bogale H.N., Teame T.T. Factors affecting non-performing loans: case study on
development bank of Ethiopia central region //International journal of scientific and research
publications. – 2016. – Т. 6. – №. 5. – С. 656-670.
4.
Joseph, M.T., Edson.G, Manuere, F., Clifford, M., & Michael, K. (2012). Non-Performing
Loans in Commercial Banks: A case of CBZ Bank Limited in Zimbabwe. Interdisciplinary Journal
of Contemporary Research in Business, Volume 4.
5.
Majumder D. Non-performing loans in banking sector of Bangladesh: causes and effect.
International Journal of Applied Economics, Finance and Accounting 2020, Vol. 6, No. 1, pp. 22-
29
6.
Brahmana R., Puah C., Chai M. Natural disaster and local bank non-performing loan: Case
of Nias tsunami 2004 //Economics Bulletin. – 2016. – Т. 36. – №. 4. – С. 2413-2421.
7.
Comprehensive Credit Assessments – Faster Capital
8.
Diversification: Maximize Your Returns with a Diversified Portfolio Plan - FasterCapital
9.
Credit Risk Management Best Practices (defisolutions.com)
https://www.researchgate.net/publication/355256448_Big_Data_and_Artificial_Intellig
Management_A_Systematic_Literature_Review
11.
Mamadiyarov, Z. (2020). Тижорат банкларида муаммоли кредитларнинг вужудга
келиш сабаблари ва уларни камайтириш йўллари. Архив научных исследований, (26).
12.
Mamadiyarov, Z., & Karimov, K. (2024). Tijorat banklarida kredit riski va uni boshqarish
usullari. Страховой рынок Узбекистана, 1(6), 57-60.
13.
Мамадияров, З. Т. (2021). Банкларни трансформация қилиш шароитида масофавий
банк хизматлари билан боғлиқ рискларни бошқариш. Экономика и финансы
(Узбекистан), (5 (141)), 12-21.
