`
69
IX-XII ASRLARDA MAMLAKATIMIZ HUDUDIDA RO‘Y BERGAN MADANIY
UYG‘ONISH, BUYUK ALLOMALARNING JAHON SIVILIZATSIYASIGA
QO‘SHGAN HISSASI
Abdufattayeva Gulzoda Abdusalim qizi
Abfuxoliqova Muxlisa Murodjon qizi
ADPI Biologiya yo’nalishi 101-guruh talabalari
https://doi.org/10.5281/zenodo.14437153
Annotatsiya
: Ushbu tezis IX-XII asrlarda Markaziy Osiyoda yuzaga kelgan madaniy
uyg‘onish va ilm-fan rivojlanishi haqida. Tezisda buyuk allomalar, ularning ilmiy merosi, va
ilmiy markazlarning ahamiyati ko‘rsatilgan. Shuningdek, ilm-fan va madaniyatning jahon
sivilizatsiyasiga qo‘shgan hissasi hamda Renessansning boshlanishiga ta’sirita’riflanadi.
Annotation:
This thesis is aboutthe culturalrenaissance and scientific advancementin
Central Asia during the 9th-12th centuries. It highlights the contributions of great scholars
and their scientific legacies, as well as the importance of scientific centers. It also emphasizes
the influence ofthis period on world civilization and its role in the beginnings ofthe European
Renaissance.
Аннотация:
Данная тезис посвящена культурному возрождению и научному
прогрессу в Центральной Азии в IX-XII веках. В нем подчеркиваются вклад великих
ученых и их научное наследие, а также значение научных центров. Также
акцентируется внимание на влиянии этого периода на мировую цивилизацию и его
роли в начале европейского Ренессанса.
Kalit so’zlar:
Madaniy uyg‘onish, Ilmiy meros, Markaziy Osiyo, Buyuk allomalar, Ilmiy
markazlar, Jahon sivilizatsiyasi, Yevropadagi Renessans, Matematika, Astronomiya, Ipak yo‘li.
Key words:
Cultural Renaissance, Scientific Legacy, Central Asia, Great Scholars,
Scientific Centers, World Civilization, European Renaissance, Mathematics, Astronomy, Silk
Road.
Ключевые слова:
Культурное возрождение, Научное наследие, Центральная
Азия, Великие ученые, Научные центры, Мировая цивилизация, Европейский
Ренессанс, Математика, Астрономия, Шелковый путь.
IX-XII asrlarda Markaziy Osiyo, ayniqsa O‘zbekiston hududida madaniy uyg‘onish, ilm-
fan, san’at, adabiyot va texnologiyalar sohasidagi yuksalishlar bilan ajralib turdi. Bu davrda
ilmiy va madaniy yuksalish asosan buyuk allomalar va ularning ijodlari orqali amalga oshdi.
Renessansga o'xshash jarayonlar boshlangan, chunki ilm-fan va san'atning rivojlanishi,
jahondagi ilmiy bilimlarga katta ta'sir ko'rsatgan.1. Ilm-fan va Ta’lim: IX-XII asrlarda ilm-
fan,ta'lim va madaniyat sohasidagi yuksalish Markaziy Osiyoning ilmiy markazlarida, xususan
Buxoro, Samarqand, Xorazm va Nishapurda yuz berdi. Bu davrda ilm-fan o‘zbek, fors, arab va
boshqa xalqlartomonidan qo‘llanilgan. Ilm-fan va madaniyatning rivojlanishiga asosiy hissa
qo‘shgan allomalardan ba'zilarini ko‘rib chiqamiz: Al-Xorazmiy (780–850): Matematik,
astronom, geograflar va faylasuf sifatida mashhur. Uning asarlari, xususan "Al-Kitob al-
Mukhtasarfi Hisab al-Jabr va’lMuqabala" (al-Jabr va algebra kitobi), matematikada
algebraning asoslarini yaratgan va uning ilmiy merosi, Yevropada Renessans davrida
o‘rganilgan. Abu Rayhon Beruniy (973–1048): Beruniy juda ko‘p ilmiy sohalarda, jumladan
`
70
astronomiya, matematika, geologiya,tibbiyot va tarixda ish olib borgan. U "Hindiston" asarida
hindlar madaniyatini o‘rganib, Sharq va G‘arb olamlarida keng tanilgan. Avicenna (Ibn Sino)
(980–1037): Tibbiyot, falsafa, matematika va astronomiya bo‘yicha katta ilmiy meros qoldirdi.
Uning "Tibbitibbiyot kanoni" asari Yevropada o‘rganilgan va uzoq vaqt davomida tibbiyotda
asosiy manba bo‘lib xizmat qilgan. Al-Farg‘oniy: Astronomiya va matematika sohasida
ishlagan, xususan, yulduzlarnitasvirlash va ularni hisoblashda katta yutuqlarga erishgan. Al-
Muqaddasi (945–1000): Geograf va tarixchi, uning "Ahsan al-Taqasim fi Ma’rifat al-Aqalim"
asari Markaziy Osiyo va butun musulmon dunyosining geografiyasini o‘rganishga asos
bo‘lgan. Ushbu allomalar va ularning asarlari, nafaqat Sharqda, balki G‘arbda ham yuksak
ilmiy va madaniy yuksalishga sabab bo‘lgan [1,2]. Adabiyot va San’at: Adabiyotda ushbu
davrda turli janrlarrivojlandi. Al-Farobiy va Ibn Sino kabi buyuk faylasuflarning adabiyotga
qo‘shgan hissasi juda katta bo‘ldi. Ular nafaqatfalsafiy asarlar yaratgan, balki san’at, adabiyot
va musiqa haqida ham yozgan. Bu davrda shuningdek,turli she’riyat, nasr va hikmatlarni
o‘zichiga olgan asarlar yaratildi. Alisher Navoiy (1441–1501) kabi buyuk shoirlar, ularning
asarlari esa keyingi asrlarda yuzaga kelgan o‘zbek adabiyotining poydevoriga aylangan.
Navoiy o‘zining "Xamsa" asari bilan butun Sharq dunyosida mashhur bo‘ldi. 3. Arxitektura: IX-
XII asrlarda Markaziy Osiyoda arxitektura o‘zining eng yuksak nuqtasiga yetdi. Samarqand,
Buxoro, Xiva va Toshkentda qurilgan madrasa, masjid va boshqa inshootlar bu davr madaniy
yuksalishini ko‘rsatadi. Bu davr arxitekturasining eng yirik namunalari: Samarqanddagi
Registon majmuasi: Bu majmua o‘zining ulkan portallari va go‘zal koshinlari bilan mashhur
bo‘lib, bu davrning eng yuksak arxitekturaviy yodgorliklaridan biridir. Buxorodagi Islom
Madaniyati markazlari: Bu yerda ko‘plab madrasalar, masjidlar va maqbaralar qurilgan, ular
Markaziy Osiyodagi islom madaniyatining kuchli markazlari bo‘lib xizmat qilgan. 4.
Texnologiya va Tibbiyot: Bu davrda texnologiya va tibbiyot sohasida ham sezilarli yutuqlar
mavjud. Tibbiyot sohasida Ibn Sinoning "Tibbiyot kanoni" asari, shuningdek, davolashning
yangi usullari va jarrohlik amaliyotlaririvojlangan. Astronomiya va geografiya sohasida esa al-
Khwarizmi va Beruniy kabi allomalartomonidan yulduzlar, yerning shakli va xaritalar haqida
aniq ma'lumotlar yaratildi. 5. Falsafa va Fikrlar: Ilm-fan, falsafa va diniy qarashlarjuda muhim
o‘rin tutgan. AlFarobiy, Ibn Sinoga qo‘shimcha ravishda, Shayx Muxtor va Avitsenna kabi
faylasuflar hayot va mavjudlik haqida yangitasavvurlarni ishlab chiqdilar. Ularning asarlari
Sharq va G‘arb o‘rtasida mantiqiy tafakkur va ilmiy qarashlarni o‘zaro bog‘lashda katta rol
o‘ynadi. 6. Ijtimoiy va Siyosiy Hayot: IX-XII asrlarda Markaziy Osiyo hududida ijtimoiy va
siyosiy struktura ham rivojlandi. Umuman olganda, bu davrda xalqlar orasidagi aloqalar
kuchayib, madaniy, iqtisodiy va ilmiy integratsiya yanada chuqurlashdi. Bu jarayonlar siyosiy
tuzumlartomonidan qo‘llab-quvvatlandi, chunki musulmon hukmdorlari ilm-fan va
san’atnirivojlantirishga katta e’tibor berishdi [2,3].
Samarqand va Buxoro kabi shaharlarda ilmiy va madaniy faoliyatni qo‘llab-quvvatlash
siyosatining amalga oshirilishi muhim ahamiyatga ega bo‘ldi. Bu shaharlarda qurilgan
madrasalar va ilmiy markazlar(masalan, Buxorodagi Mir Arab madrasasi, Samarqanddagi
Ulug‘bek madrasasi) ilm-fan va ta’limga katta turtki bo‘ldi. Samarqandda Ulug‘bek tomonidan
tashkil etilgan observatoriya o‘sha davrilmiy yuksalishining yuksak namunalaridan biri
hisoblanadi. Ulug‘bekning astronomik tadqiqotlari va yulduzlar katalogi nafaqat Sharqda,
balki Yevropada ham keng tarqaldi. Ijtimoiy qatlamlar o‘rtasidagi aloqalar kuchayib, ilm-fan
`
71
va madaniyat markazlarining rivojlanishiga imkon yaratdi. Madaniy va ilmiy inshootlar
qurilishi, savdo yo‘llarining rivojlanishi, aholi o‘rtasida o‘zaro madaniy almashuvlar bu davrda
amalga oshdi. 7. Tibbiyot sohasida buyuk alloma Ibn Sino ("Avicenna") o‘zining "Tibbiyot
kanoni" asarida yuqori sifatlitibbiy bilimlarni jamlagan. Ushbu asar uzun vaqt davomida
Yevropaning tibbiy ta’limida asosiy qo‘llanma sifatida ishlatilgan. Ibn Sinoning ilmiy merosi
nafaqat Sharqda, balki Yevropada ham tibbiyotning rivojlanishiga katta ta’sir
ko‘rsatgan.Jarrohlik va farmakologiya sohalarida ham alohida yutuqlar qayd etilgan. Alisher
Navoiy, Ibn Sina kabi ilm-fan va tibbiyot sohasidagi buyuk allomalar, ko‘plab muolajalar,
dorilarni ishlab chiqish va sog‘liqni saqlash usullarinitakomillashtirishda katta hissa
qo‘shdilar. San’at va tasviriy san’atda ham yangi yutuqlar yuzaga keldi. Bu davrda tasviriy
san’atda naqshinkorlik, miniaturalar va deyarli barcha sohalarda arab-islom san’atining o‘ziga
xos uslubi shakllandi. Ushbu tasviriy san’at elementlari Markaziy Osiyo madaniyatini o‘zgacha
bir o‘lchovga olib chiqdi. 8. Samarqand va Buxoro – Ilmiy va Madaniy Markazlar: Samarqand
va Buxoro shaharlarining ilmiy va madaniy markaz sifatida o‘rni beqiyosdir. Samarqand
Ulug‘bekning astronomiya observatoriyasi bilan, Buxoro esa o‘zining ilmiy muassasalari,
masalan, Mir Arab madrasasi, Buxoro madrasasi va boshqa ilmiy markazlar bilan mashhur edi
[1,3,4].
Samarqandda Ulug‘bekning astronomik tadqiqotlari ko‘plab yulduzlarning aniq
xaritalarini yaratishga olib keldi. Ulug‘bekning bu ishlariga, ayniqsa, "Zij-i-Sultoni" asari
Xorazmiylar, Avitsennalar kabi buyuk allomalarning ilmiy meroslari asos bo‘lib xizmat qildi.
Buxoro esa o‘zining ilmiy an’analari, madrasalari, kutubxonalari bilan Shahrisabz, Xiva kabi
boshqa madaniy markazlar bilan mustahkam aloqalar o‘rnatdi. 9. Savdo va Iqtisodiy Hayot:
Savdo yo‘llarining rivojlanishi, yangitexnologiyalar va ilmiy bilimlarning almashinuvi hamda
ilmiy hamkorlikning kengayishi shaharlarning iqtisodiy va madaniy hayotini kuchaytirdi.
Buxoro va Samarqand kabi shaharlarda bo‘lgan ilmiy va madaniy almashuvlar, nafaqat
Markaziy Osiyo, balki Yevropa bilan ham ticarat, ilmiy va madaniy aloqalar o‘rnatildi. Silk
Road (Ipak yo‘li) orqali savdo va madaniy almashinuvlar yanada faol bo‘ldi. Bu savdo yo‘li
orqaliturli xalqlar, jumladan, hindlar, arablar, forslar,turklar, yevropaliklar o‘rtasida ilmiy va
madaniy almashuvlar amalga oshirildi. Samarqand va Buxoro kabi shaharlarda savdo va ilm-
fan markazlarining birlashishi, ilmiy bilimlarning keng tarqalishiga imkon yaratdi. Bu
markazlarda nafaqatilmiy, balki san’at va arxitektura ham rivojlandi. IX-XII asrlar Markaziy
Osiyo hududida Renessansning birinchi bosqichlarining yuzaga kelishiga turtki bo‘ldi. Bu
davrda ilm-fan, san’at, adabiyot,tibbiyot va texnologiyalarda erishilgan yutuqlar bugungi
kunda ham o‘rganilib, ularning ta’siri butun dunyo madaniyatiga o‘chmas iz qoldirdi. Buyuk
allomalar va ularning asarlari bugungi ilm-fan va madaniyattaraqqiyotiga muhim hissa
qo‘shdi, va bu davrda Markaziy Osiyo jahon sivilizatsiyasiga beqiyos hissa qo‘shgan. Markaziy
Osiyo hududida yuz bergan madaniy uyg‘onish, ilm-fan, san’at va texnologiyaning rivojlanishi
nafaqat musulmon dunyosining, balki butun dunyoning madaniy merosiga katta hissa qo‘shdi.
Bu davrda yaratilgan asarlar va yutuqlar Renessansning dastlabki bosqichlari sifatida ko‘rib
chiqilishi mumkin. Bu ilmiy va madaniy rivojlanish Yevropaga ta’sir qilib, keyingi asrlarda
Renessansning yuzaga kelishiga turtki bo‘ldi [2,4].
`
72
References:
1.
Inatov M.N., Xolnazarova L.S., Maxammadiyeva S.I. “O’zbekistonning eng yangitarixi”
Toshkent, ToshDTU.2021.
2.
Jo’rayev.N. “Mustaqil O’zbekiston tarixi”. G’afur G’ulom nomidagi nashriyot-matbaa
ijodiy uyi. Toshkent, 2013.
3.
Sabirov. A “O’zbekiston tarixi” Toshkent: Akademiya 2013.
4.
Abdullayev R., Rajabov Q., Rahimov M. “O’zbekistonning tarixi” -Toshkent: O’zbekiston,
2019.
