`
35
PEDAGOGNING UZLUKSIZ KASBIY RIVOJLANTIRISH: RESURSLAR,
MEXANIZMLAR VA YO‘NALISHLAR
Xudayberdiyeva Janona Rustamovna
TAFU “Maktabgacha ta’lim metodikasi”
kafedrasi katta o‘qituvchisi
https://doi.org/10.5281/zenodo.14836545
Annotatsiya:
Ushbu maqolada pedagogning uzluksiz kasbiy rivojlantirish uchun kasbiy
individual rivojlanish jarayonini takomillashtirish va uni amalga oshirish uchun uzluksiz ta’lim
muhim omili hisoblanishi. Pedagogning uzluksiz kasbiy rivojlantirishda resurslar, mexanizmlar
va yo‘nalishlar aniq belgilab olinishi zarurligi yoritilgan
Аннотация:
В данной статье непрерывное образование рассматривается как
важный фактор совершенствования процесса профессионального развития личности
для непрерывного профессионального развития педагога и его реализации.
Подчеркивается необходимость четкого определения ресурсов, механизмов и
направлений непрерывного профессионального развития педагога.
Abstract:
This article examines continuous education as an important factor in improving
the process of professional development of an individual for continuous professional
development of a teacher and its implementation. The need for a clear definition of resources,
mechanisms and directions of continuous professional development of a teacher is emphasized.
Kalit so‘zlar
: pedagog, kasbiy rivojlanish, shaxsiy rivojlanish, motivatsion tayyorlik,
motiv, rivojlantirish, resurslar, mexanizm, yo‘nalish, uzluksiz ta’lim, o‘qituvchi
Ключевые слова:
педагог, профессиональное развитие, развитие личности,
мотивационная готовность, мотив, развитие, ресурсы, механизм, направление,
непрерывное образование, педагог.
Key words:
teacher, professional development, personal development, motivational
readiness, motive, development, resources, mechanism, direction, continuous education,
teacher.
Yurtimizda barcha sohalar kabi ta’lim tizimi ham jadallik bilan rivojlanib, yangilanib
borayotgan bir vaqtda, pedagog va pedagogning malakasini oshirish ham ustuvor vazifa bo‘lib
qolmoqda. Pedagog malakasini oshirishning individual ta’lim yo‘nalishi “pedagogning zarur
bilim, ko‘nikma, amaliy ko‘nikma va tajribani o‘zlashtirishi uchun mazmunli, tashkil etish
shakllari, texnologiyasi, tezligi va umumiy vaqtini o‘z ichiga olgan faoliyat majmuasi” deb
qaraladi, qo‘shimcha kasbiy ta’limni tashkil etishda shaxsiylashtirilgan yondashuv asosida, shu
jumladan pedagogning kasbiy vakolatlaridagi mavjud kamchiliklarni, uning shaxsiy
resurslarini, u ishlayotgan ta’lim tashkilotining pedagogik kontekstini, shuningdek,
imkoniyatlar va resurslarni hisobga olish lozimdir.
Texnologik nuqtai nazardan, pedagogning uzluksiz malakasini oshirishning individual
ta’lim yo‘nalishi - bu o‘qituvchining zarur bilim, ko‘nikma va ko‘nikmalarni o‘zlashtirishi uchun
mazmuni, tashkil etish shakllari, texnologiyalari, tezligi va umumiy vaqtini tavsiflovchi
tadbirlar majmui. qo‘shimcha kasbiy ta’limni tashkil etishga shaxsiy yondashuvga asoslangan
amaliy ko‘nikmalar va tajribalar, shu jumladan pedagogning kasbiy vakolatlaridagi mavjud
kamchiliklarni, uning shaxsiy resurslarini, u ishlayotgan ta’lim tashkilotining pedagogik
kontekstini hisobga olish zarurdir.
`
36
Shunday qilib, o‘qituvchining malakasini oshirishning individual ta’lim yo‘nalishi
mohiyatan o‘qituvchining (guruhning) malakasini oshirish va malakasini oshirishni
ta’minlashga qaratilgan chora-tadbirlar majmui bo‘lib, u uchun shaxsan (o‘qituvchilar guruhi
uchun, maqsadli) ishlab chiqilgan:
- doimiy uslubiy yordam bilan uning kasbiy faoliyatining xususiyatlari, shaxsiy
xususiyatlari, hal qilinishi kerak bo‘lgan vazifalar va maqsadlari;
- butun ta’lim tashkilotining pedagogik konteksti.
Shaxsiy ta’lim yo‘nalishini loyihalash tamoyillari quyidagilarga asoslandi:
- Dasturlar va tadbirlarning maqsadliligi va harakatchanligi printsipi bilimni
rivojlantirishning ustuvor yo‘nalishlariga tezkor javob berishni ta’minlaydi.
- Ta’limda, o‘zgaruvchan talablar yoki o‘qituvchilar va alohida o‘qituvchilarning kasbiy
mahoratining yetishmasligi;
- o‘qituvchining subyektivligi printsipi o‘qituvchining kasbiy mahoratini rivojlantirishga,
turli xil uslubiy faoliyat shakllarida ishtirok etishga tayyorligini hisobga olishni nazarda tutadi.
Kasbiy faoliyat, shuningdek, qo‘shimcha kasbiy dasturlarni o‘zlashtirish va ta’lim
tadbirlariga kiritishda ixtiyoriylik, reflekslik va tashabbuskorlikni talab etadi.
Individual ta’lim yo‘nalishlari o‘qituvchining kasbiy mahoratini uzluksiz rivojlantirish va
mustaqil kasbiy faoliyatda uning predmeti pozitsiyasini mustahkamlash jarayonida unga
hamrohlik qilish mantig’ida ishlab chiqilgan. Shaxsiy ta’lim yo‘nalishini qurish bosqichlari:
1) kasbiy kompetentsiyalarni diagnostika qilish;
2) kasbiy ko‘nikmalarni rivojlantirish bo‘yicha so‘rovlar va maqsadlarni shakllantirish;
3) tadbirlar dasturini yaratish (qo‘shimcha kasbiy dasturlar, shu jumladan amaliyot va
ta’lim tadbirlari shaklida);
4) repetitor/kuratorning fikr-mulohazalarini hisobga olgan holda tadbirlar dasturini
amalga oshirish;
5) aks ettiruvchi diagnostika.
Pedagoglarning ta’lim ehtiyojlarini hisobga olish va qondirish to‘rt guruh: fan, uslubiy,
psixologik-pedagogik va kommunikativ bo‘yicha kasbiy kompetensiyalarni o‘z vaqtida
tashxislash orqali erishiladi.
Individual ta’lim yo‘nalishini amalga oshirish o‘quv va boshqaruv xodimlarining kasbiy
mahoratini oshirish bo‘yicha tadbirlarning turli kombinatsiyalarini o‘z ichiga oladi, shu
jumladan o‘quv tadbirlari, amaliyotlar, loyiha va tadqiqot faoliyatida ishtirok etish, qo‘shimcha
kasbiy ta’lim dasturlari va boshqalar. umumta’lim va qo‘shimcha ta’lim sohasida faoliyat
yurituvchi o‘qituvchilar faoliyatidagi bilim bo‘shliqlari, shu jumladan fan, uslubiy, psixologik,
pedagogik va kommunikativ kompetentsiyalar, shuningdek, shaxsiy fazilatlarni rivojlantirish.
Individual ta’lim yo‘nalishini ishlab chiqish va amalga oshirish pedagogik jamoa
tomonidan repetitor (kurator) bilan birgalikda amalga oshiriladi. Repetitor (kurator)
faoliyatida talabalarning o‘quv dasturlarini o‘zlashtirishda nazorat punktlaridan o‘tishini qayd
etish, shuningdek, talabalarni federal va mintaqaviy ilmiy-metodik ta’minot tizimining
imkoniyatlari to‘g’risida o‘z vaqtida xabardor qilish alohida o‘rin tutadi. professor-
o‘qituvchilarning kasbiy kompetentsiyalari. Ushbu funktsiyalarni bajarish uchun repetitor
(kurator) o‘qituvchi uchun individual ta’lim yo‘nalishi yaratilgan o‘quv platformasining
imkoniyatlaridan foydalanadi.
`
37
Repetitor (kurator) o‘qituvchilar tarkibiga individual marshrutni bajarishda, shu
jumladan qo‘shimcha kasbiy dasturlarni o‘zlashtirishda va olingan malakalarni ish joyidagi
amaliy faoliyatga o‘tkazishda hamrohlik qiladi. Ish joyida o‘qitish birgalikda rejalashtirish va
mulohaza yuritish, dars va tadbirlarda o‘zaro ishtirok etish, didaktik materiallarni, shu
jumladan raqamli materiallarni ishlab chiqish orqali amalga oshirilishi mumkin. Repetitor
(kurator) faoliyati aniqlangan kompetentsiya kamchiliklarini hisobga olgan holda professor-
o‘qituvchilarning kasbiy mahoratini oshirish bo‘yicha ikkita vazifani hal qilishni o‘z ichiga olishi
kerak: 1) o‘qituvchining malakasini oshirishda shaxsiy yondashuvni ta’minlash va 2)
o‘qituvchining malakasini oshirishni ta’minlash. o‘qituvchilar tomonidan o‘qitiladigan fanning
yangi mazmunini o‘zlashtirish va yangi ta’lim texnologiyalarini joriy etishga ilmiy va tizimli
yondashish.
Individual ta’lim yo‘nalishini amalga oshirishda professor-o‘qituvchilarning malakasini
oshirish uchun mintaqaviy ta’lim muhitining imkoniyatlaridan professor-o‘qituvchilar va
boshqaruv xodimlarini uslubiy ta’minlash tizimini joriy qiluvchi hamkor tashkilotlarning
qo‘shimcha ta’lim dasturlari va ta’lim faoliyatining muvozanatli kombinatsiyasi orqali
foydalaniladi. shuningdek, tashkilotlar va ta’lim platformalarining infratuzilma imkoniyatlari
va jihozlarini birlashtirish orqali.
Individual ta’lim yo‘nalishini / individual kasbiy rivojlanish rejasini ishlab chiqish uchun
o‘qituvchi harakatlarining algoritmi
1. Kasbiy kamchiliklarning diagnostikasi (shu jumladan o‘z-o‘zini diagnostika qilish).
O‘qituvchi o‘z kasbiy faoliyatining kuchli va zaif tomonlari haqida xulosa chiqaradi. Diagnostika
natijalari individual ta’lim yo‘nalishini tuzish uchun asos bo‘ladi.
2. O‘qituvchilar malakasini oshirish uchun individual ta’lim yo‘nalishini ishlab chiqish.
O‘qituvchi ma’lum bir davr uchun "yo‘l xaritasi" deb ataladigan ish rejasini tuzadi. Qulaylik
uchun o‘qituvchining individual ta’lim yo‘nalishining yo‘l xaritasi jadval shaklida taqdim etilishi
mumkin.
3. Marshrutni bosqichma-bosqich amalga oshirish.
4. Individual ta’lim marshrutining samaradorligini aks ettiruvchi tahlil qilish.
O‘qituvchining malakasini oshirishning individual yo‘nalishi tuzilishi (bular muallifning
takliflari)
Old sahifa
– o‘qituvchining individual ta’lim yo‘nalishi O‘qituvchining ismi-sharifi
- lavozim, ma’lumot
– sertifikatlash sanasi, malaka toifasi
– malaka oshirish kurslari to‘g‘risidagi ma’lumotlar
- o‘qituvchilik tajribasi
Tushuntirish yozuvi (vaziyatni tahlil qilish, muammoni ta’kidlash)
– maktabning uslubiy mavzusi.
- individual uslubiy mavzu.
– kasbiy rivojlanish davri uchun maqsadlar.
– marshrutning kutilgan natijasi.
Shaxsiy ta’lim yo‘nalishi quyidagi yo‘nalishlarni aks ettiradi bular:
`
38
o‘qituvchining fan, uslubiy, psixologik, pedagogik va kommunikativ kompetentsiyalarini
takomillashtirish bo‘yicha tadbirlarni amalga oshirish.
Marshrut doirasidagi fanlarning malakasini oshirish quyidagilar bilan bog’liq bo‘lishi
mumkin:
- "sizning" faningiz sohasida, shuningdek, tegishli sohalarda nazariy bilimlarni muntazam
ravishda to‘ldirish bilan;
- kasbiy kompetensiyalar ustida ishlash, shu jumladan o‘quv materialini rejalashtirish va
loyihalash, eng ko‘pini tanlash
Uslubiy kompetentsiyalarni takomillashtirish bo‘yicha harakatlarni loyihalash nafaqat
an’anaviy pedagogik faoliyat ko‘nikmalarini yangilashga, balki zamonaviy pedagogik
texnologiyalarni o‘zlashtirishga, pedagogik innovatsiyalarni loyihalash va qurish qobiliyatiga,
shu jumladan funktsional savodxonlikni shakllantirishga qaratilgan bo‘lishi kerak.
Zamonaviy bolalar, o‘smirlar, yigitlarning psixologik va yosh xususiyatlari to‘g’risidagi
bilimlar bazasini o‘zlashtirish va yangilash, turli o‘quvchilar bilan pedagogik ishlarni farqlash
ko‘nikmalarini o‘zlashtirish bilan bog’liq psixologik-pedagogik kompetentsiyalarni
takomillashtirishni loyihalash ham bir xil darajada muhimdir. muayyan talabalar tomonidan
o‘quv materialining o‘ziga xos xususiyatlari, ularning individual xususiyatlarini hisobga olgan
holda, talabalar guruhi bilan, sinf bilan munosabatlarni o‘rnatishning turli usullaridan
foydalanish.
Marshrut mantig’ida kommunikativ kompetentsiyalarni takomillashtirish yo‘nalishlari
zamonaviy o‘quvchilarni o‘rab turgan voqelikni aniqlash va o‘zlashtirish, talabalar va ularning
ota-onalari bilan to‘liq miqyosli maxfiy aloqaga kirish qobiliyatini o‘zlashtirish va optimal
pedagogik faoliyatni tanlash algoritmlarini o‘zlashtirish bilan bog’liq bo‘lishi mumkin. ziddiyatli
vaziyatlar yuzaga kelganda yechim.
Bir xil yo‘nalishdagi pedagoglarning ham faoliyatining shakllari har xil bo‘lishi mumkin.
Faoliyat shakllari nima bilan farqlanadi
- interaktiv, samarali;
– uslubiy seminarlar;
– o‘qituvchilarning metodik birlashmalari, muammoli guruhlardagi faoliyati;
– ijodiy ustaxonalar ishi;
- o‘qituvchining yil davomidagi faoliyatini o‘z-o‘zini tahlil qilish, o‘z tajribasini aks ettirish;
- munozara maydonchalari;
- tajribani sinash va taqdim etish shakllari.
O‘qituvchining pedagogik faoliyati natijalarini taqdim etish shakllari ham bo‘lishi mumkin
boshqacha bo‘lishi mumkin:
- portfel;
– isbotlangan uslubiy mahsulotlar taqdimoti;
- ijodiy hisobot;
- master-klass;
– amalga oshirilgan pedagogik loyiha taqdimoti;
– innovatsion faoliyat natijalari to‘g’risidagi hisobot;
- professional musobaqalar;
- aniqlangan muammo bo‘yicha ish tajribasini taqdim etish va boshqalar.
`
39
Har bir o‘quv yilining oxirida baholash-reflektsiya bosqichi o‘tkaziladi, unda
O‘qituvchi erishilgan natijalarni o‘qituvchining o‘z-o‘zini tahlili va monitoring tadqiqotlari
natijalari bo‘yicha o‘quv faoliyati natijalari to‘g’risidagi xulosalari asosida tahlil qiladi.
Murabbiy, uslubiy birlashma rahbari va ta’lim tashkiloti rahbarining xulosalarini hisobga olish
muhimdir. Umumiy tahlil asosida yangi maqsad va vazifalar qo‘yiladi, bu esa olingan natijalarni
ilgari belgilangan maqsad va vazifalar bilan bog’lashni o‘z ichiga oladi. Ushbu bosqich
o‘qituvchining keyingi davr uchun individual marshrutini sozlash uchun juda muhimdir.
References:
1.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “O‘zbekistonning yangi taraqqiyot davrida
ta’lim-tarbiya va ilm-fan sohalarini rivojlantirish chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi farmoni,
Toshkent, 2020-yil 6-noyabr.
2.
O‘zbekiston
Respublikasi
Prezidentining
“Ta’lim-tarbiya
tizimini
yanada
takomillashtirishga oid qo‘shimcha chora-tadbirlar to‘g‘risida” gi qarori,Toshkent, 2020- yil 6-
noyabr
3.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “Xalq ta’limi sohasidagi ilmiy-tadqiqot
faoliyatini qo‘llab quvvatlash hamda uzluksiz kasbiy rivojlantirish tizimini joriy qilish chora-
tadbirlari to‘g‘risida” gi qarori, Toshkent sh., 2021-yil 25-yanvar.
4.
Боймуродова Г.Т. Замонавий таълимда узлуксиз малака ошириш тизими //
Замонавий таълим. – 2014. – № 2.
5.
Ибрагимов А. Халқ таълими ходимлари малакасини ошириш тизимини кўп
векторли ёндашув асосида такомиллаштириш: PhD диссертация, Самарқанд, 2018
