`
158
TIJORAT BANKLARINING QIMMATLI QOG‘OZLAR BOZORIDAGI FAOLIYATI
TAHLILI
Ubaydullayev Dilshod Zuvaytovich
Toshkent davlat iqtisodiyot universiteti
mustaqil izlanuvchisi
https://doi.org/10.5281/zenodo.14977870
Bugungi kunda tijorat banklarining qimmatli qog‘ozlar bozoridagi faoliyati xususiy
hamda institutsional investorlar uchun investitsiya faolligini oshirishda muhim rol o‘ynaydi.
Tijorat banklari kompaniyalarga aktsiyalar hamda obligatsiyalar chiqarish orqali kapitalni
jalb qilishga yordam beradi. Ular anderrayterlar vazifasini bajaradilar, qimmatli qog‘ozlarni
tayyorlash hamda joylashtirish jarayonida professional yordam ko‘rsatadilar hamda
aktivlarni tanlash bo‘yicha maslahat, portfelni boshqarish hamda bozor tahlilini o‘z ichiga
olgan keng ko‘lamli investitsiya xizmatlarini taklif qilishi natijasida investorlarga ko‘proq
ma`lumotli qarorlar qabul qilishga ko‘maklashadi.
Shuningdek, tijorat banklari qimmatli qog‘ozlar bozorida likvidlikni yaratishga yordam
beradi, bu esa savdoni investorlar uchun qulayroq qiladi. Likvid bozor ko‘proq
ishtirokchilarni jalb qiladi hamda savdo hajmini oshirishda muhim ahamiyat kasb etadi.
Tijorat banklari qimmatli qog‘ozlar bilan ta`minlangan kreditlarni taqdim etishlari yoki
boshqa moliyaviy operatsiyalar uchun garov sifatida foydalanishlari ularning investitsiya
imkoniyatlarini kengaytiradi.
Tijorat banklari biznesni qo‘llab-quvvatlash yoki investitsiyalarni rag‘batlantirish
bo‘yicha davlat dasturlarini amalga oshirishda ishtirok etishlari mumkin, bu ham umumiy
investitsiya faoliyatiga ta’sir qiladi. Banklar iqtisodiyotda turli funktsiyalarni bajaradilar
hamda bank tizimida ham, iqtisodiyotning boshqa sub'ektlari bilan ham murakkab aloqada
bo‘lishadi. Shu munosabat bilan bank faoliyatini iqtisodiy tuzilmalar tizimida ko‘rib chiqishda
tizimli yondashuv zarur. Bankning investitsiya ishlari bank faoliyatining asosiy, asosiy
masalalaridan biridir. Tijorat banklarining investitsiya faoliyati mazmuniga yondashuvlarni
o‘rganishda investitsiya oqimlarini tashkil etishning murakkab, ko‘p qirrali xususiyatini
hisobga olish kerak.
“Tijorat banklarining investitsiya faoliyatini strategik hamda portfel investorlarini
izlash, investitsiya uchun moliyaviy resurslarni to‘plash, qulay investitsiya muhitini yaratish
hamda saqlash, investitsiya faolligini jadallashtirishni rag‘batlantirish, noan'anaviy moliyaviy
manbalar orqali qo‘shimcha investitsiyalarni jalb qilishni kuchaytirish, shuningdek olingan
daromadlarni qayta investitsiya qilish bilan bog‘liq keng funktsiyalar to‘plami sifatida ko‘rib
chiqish maqsadga muvofiqdir...”
1
.
Banklarining investisiya portfelida qimmatli qog‘ozlar ulushining ortishi banklar uchun
arzon vas hu bilan birga barqaror resrs Manbai bo‘lib xizmat qiladi.
1
Рид Р., Коттер Р., Смит Э. и др. Коммерchеские банки. – М.: Прогресс, 2000. – 658 с.
`
159
1-jadval
AJ “O‘zmilliybank”ning qimmatli qog‘ozlar hamda investitsiya faoliyati tahlili
2
Asosiy
ko‘rsatkichlar
Yillar
2019
2020
2021
2022
2023
Oldi-sotdi
qimmatli
qog‘ozlari, ming
so‘mda
207622560
450103366
450100456
1554616680
2118656680
Jami aktivlardagi
tarkibidagi ulushi,
foizda
0,31
0,56
0,57
1,30
1,84
Investitsiyalar,
ming so‘mda
783693654
1513376215
1506787730
1490001854
1583301944
Jami aktivlardagi
tarkibidagi ulushi,
foizda
1,18
1,90
1,92
1,24
1,37
Oldi-sotdi
qimmatli qog‘ozlar
bo‘yicha foizli
daromadlar,
ming
so‘mda
14339560
102934504
15473450
128601096
41974154
Jami foizli
daromadlar
tarkibidagi ulushi,
foizda
0,328
1,738
1,022
1,212
1,398
Jami aktivlar,
mlrd. so‘mda
66604988021
79861143012
78454670003
119918141003
115417455001
Jami foizli
daromadlar,
ming
so‘mda
437571931
7
5921774493 1513985846
1060981882
4
3002448152
Respublikamiz bank tizimida birinchi o‘rinda turuvchi AJ “O‘zmilliy bank”ning qimmatli
qog‘ozlar hamda investitsiya faoliyati tahlili shuni ko‘rsadiki, so‘ngi yillarda bu ko‘rsatkishlar
nisbatan kam hajmda bo‘lsa ham o‘sish tendensiyasini nomoyon etmoqda. Xususan, oldi-sotdi
qimmatli qog‘ozlari 2019-yilda 207622560 ming so‘mni tashkil etgan bo‘lsa yillar davomida
o‘sib borib 2023-yilda 1911034120 ming so‘mga ortib 2118656680 ming so‘mni tashkil
qilgan. Bu esa jami aktivlar tarkibida ham o‘z aksini ko‘rsatgan, 2019-yilda atiga 0,31 foizni
tashkil etgan bo‘lsa 2023-yilda 1,84 foizni tashkil etdi.
Shu bilan birga biz tadqiqotimiz davomida bankning investitsiyalarini ham tahlilini
amalga oshirdik ya`ni 2019-yilda 783693654 ming so‘m investitsiyalash amalga oshirilgan
bo‘lsa, yillar kesimida yirik loyihalarni investitsiyalash o‘sib borib 2023-yilda 799608290
ming so‘mga ortib 1583301944 ming so‘mni tashkil etganligini ko‘rib turibmiz. Agar
investitsiyalashning bank aktivlari tarkibidagi ulushiga e’tibor qaratadigan bo‘lsak, oldi-sotdi
2
Muallif hisob-kitoblari (
AJ “O’zmilliybank” sayti ma’lumotlari asosida).
`
160
qimmatli qog‘ozlar ulushiga nisbatan birozgina 2019-yilda hamda 2020-yillarda baland
bo‘lgan bo‘lsa, so‘ngi yillarda pasayish tendensiyasini ko‘rsatgan.
O‘z navbatida oldi-sotdi qimmatli qog‘ozlar bo‘yicha foizli daromadlari ham amalga
oshirilgan operatsiyalar hajmiga bevosita bog‘liqdir. Daromadlar bank faoliyatining asosiy
ko‘rsatkichlaridan hisoblanadi. Oldi-sotdi qimmatli qog‘ozlar bo‘yicha foizli daromadlar 2019-
yilda 14339560 ming so‘mni tashkil etgan bo‘lsa 2023-yilda 27634594 ming so‘mga ortib jami
41974154 ming so‘mni tashkil etgan. Agar ushbu ko‘rsatkichlarni jami foizli daromadlar
tarkibidagi ulushiga e’tibor bersak, unda ham 2019-yilda bir foizga ham yetmagan bo‘lsa,
2023-yilga kelib bir foizdan ortiqni tashkil etgan. Umuman olganda bank daromadlarida
yuqorida tahlil etgan ko‘rsatkichlarning ulushi sezilarli darajada oshganligini ko‘rishimiz
mumkin.
Bankning oldi-sotdi qimmatli qog‘ozlar bo‘yicha foizli daromadlari ham amalga
oshirilgan operatsiyalar hajmiga bevosita bog‘liqdir. Daromadlar bank faoliyatining asosiy
ko‘rsatkichlaridan biri hisoblanadi. Oldi-sotdi qimmatli qog‘ozlar bo‘yicha foizli daromadlar
2019-yilda 36265568 ming so‘mni tashkil etgan bo‘lsa 2023-yilda 54101920 ming so‘mga
ortib jami 90367488 ming so‘mni tashkil etgan. Agar ushbu ko‘rsatkichlarni jami foizli
daromadlar tarkibidagi ulushiga e’tibor bersak uning hajmini daromadlar umumiy ulushida
kichik hajmni tashkil etganiga guvoh bo‘lamiz. Umuman olganda bank daromadlarida
yuqorida tahlil etgan ko‘rsatkichlarning ulushi sezilarli darajada oshganligini ko‘rishimiz
mumkin.
2-jadval
ATB “Agrobank”ning qimmatli qog‘ozlar hamda investitsiya faoliyati tahlili
3
3
Muallif hisob-kitoblari (
ATB “Agrobank” sayti ma’lumotlari asosida).
Asosiy
ko‘rsatkichla
r
Yillar
2019
2020
2021
2022
2023
Oldi-sotdi
qimmatli
qog‘ozlari,
ming so‘mda
935214752
1432094244
1991465244
901394244
253224781
Jami
aktivlardagi
tarkibidagi
ulushi,
foizda
3,10
4,59
4,98
1,70
0,38
Investitsiyalar,
ming so‘mda
235117357
244007863
440670055
997062420
793808668
Jami
aktivlardagi
tarkibidagi
ulushi,
foizda
0,78
0,78
1,10
1,88
1,19
Oldi-sotdi
qimmatli
qog‘ozlar
36265568
19027462
125113938
269116515
90367488
`
161
Shu bilan birga biz tadqiqotimiz davomida bankning investitsiyalarini ham tahlilini
amalga oshirdik ya`ni 2019-yilda 235117357 ming so‘m investitsiyalash amalga oshirilgan
bo‘lsa, yillar kesimida yirik loyihalarni investitsiyalash o‘sib borib 2023-yilda 558691311
ming so‘mga ortib 793808668 ming so‘mni tashkil etganligini ko‘rib turibmiz. Agar
investitsiyalashning bank aktivlari tarkibidagi ulushiga e’tibor qaratadigan bo‘lsak, oldi-sotdi
qimmatli qog‘ozlar ulushiga nisbatan yillar kesimida o‘sib brogan, 2023-yilda eng yuqori
ko‘rsatkichga ya`ni 1,19 foizni tashkil etgan.
Foydalanilgan adabiyotlar/Используемая литература/References:
1.
Гиблова Н.М. Тенденции и перспективы развития инвестиционных операций
коммерческих банков на фондовом рынке России. Автореферат диссертации на
соискание ученой степени кандидата экономических наук. – Москва, 2013. – 26 с.
2.
Банковское дело. Учебник / Под ред. О.И. Лаврушина. 13-е изд. – М.: КНОРУС, 2020.
– С. 477-498; 514-522. (632 с.)
3.
Байбеков И.Р. Формирование облигационных портфелей коммерческими банками
на российском биржевом рынке. Автореферат диссертации на соискание ученой
степени кандидата экономических наук. – Саратов, 2015. – 29 с
4.
Frederic S. Mishkin. The Economics of Money, Banking, and Financial Markets, 11th
Edition. Pearson, 2016. – P. 235.(745 p).
5.
Frederic S. Mishkin and Stanley G. Eakins. Financial markets and institutions. Global
edition. Pearson, 2018. – P. 290. (706 p).
6.
Абдуллаева Ш.З. Банк иши дарслик. – T.: Iqtisod-Moliya, 2017. – 528 б.
bo‘yicha foizli
daromadlar,
ming so‘mda
Jami foizli
daromadlar
tarkibidagi
ulushi,
foizda
0,91
0,44
2,00
3,43
0,80
Inestitsiyalar
bo‘yicha foizli
daromadlar,
ming so‘mda
80023753
82026753
39353479
39353479
39353479
Jami foizli
daromadlar
tarkibidagi
ulushi,
foizda
2,01
1,91
0,63
0,50
0,35
Jami aktivlar,
mlrd. so‘mda
3012506115
6
3121106115
6
3997115312
0
5306818809
2
6669970611
3
Jami foizli
daromadlar,
ming so‘mda
3 986 261
483
4 286 261
483
6 263 096
544
7 847 125
427
11 309 634
200
