`
131
KLINIK FARMAKOLOGIYA FANI ASOSIDA TALABALARNING
FARMAKOPETENTLIGINI RIVOJLANTIRISH METODIKASINI
TAKOMILLASHTIRISH(DAVOLASH YO'NALISHI MISOLIDA)
Samatov Dilshodbek Toxirjonovich
Ilmiy rahbar: Andijon davlat pedagogika instituri
ijtimoiy- gumanitar fanlar kafedrasi dotsenti, pedagogika fanlari doktori
Sobirjonov Islombek Tavakkaljon o'g'li
Mustaqil izlanuvchi: Andijon davlat tibbiyot instituti, farmakologiya, klinik
farmakologiya va tibbiyot biotexnologiyalari kafedra assistenti
https://doi.org/10.5281/zenodo.15244369
Annotatsiya:
Ushbu maqolada klinik farmakologiya fani orqali tibbiyot oliy ta’lim
muassasalarida o‘qiyotgan talabalar, xususan, davolash yo‘nalishi bo‘yicha tahsil
olayotganlarining farmakokompetentligini shakllantirish va rivojlantirish metodikasini
takomillashtirish masalalari yoritilgan. Talabalar amaliy va nazariy bilimlarni birlashtirish
orqali dori vositalaridan oqilona va xavfsiz foydalanishni o‘rganishlari lozim. Tadqiqotning
natijalari talabalarda klinik fikrlashni shakllantirish va farmakoterapiyani individual
rejalashtirish ko‘nikmalarini rivojlantirishga xizmat qiladi.
Kalit so‘zlar:
klinik farmakologiya, farmakokompetentlik, dori vositalari, ta’lim
metodikasi, davolash yo‘nalishi.
СОВЕРШЕНСТВОВАНИЕ МЕТОДИКИ ФОРМИРОВАНИЯ
ФАРМАКОПЕТЕНТНОСТИ СТУДЕНТОВ НА ОСНОВЕ КЛИНИЧЕСКОЙ
ФАРМАКОЛОГИИ (НА ПРИМЕРЕ ТЕРАПИИ).
Саматов Дильшодбек Тохиржонович
Научный руководитель: доцент кафедры социально-гуманитарных наук
Андижанского государственного педагогического института, доктор
педагогических наук
Собиржонов Исламбек Таваккалжонович
Независимый исследователь: Андижанский государственный медицинский
институт, доцент кафедры фармакологии, клинической фармакологии и
медицинской биотехнологии
Аннотация:
В статье рассматриваются вопросы совершенствования методики
формирования и развития фармакокомпетентности студентов, обучающихся в высших
медицинских учебных заведениях, в частности обучающихся по направлению
«Лечебное дело», посредством дисциплины клиническая фармакология. Студенты
должны научиться разумно и безопасно использовать лекарства, сочетая практические
и теоретические знания. Результаты исследования будут способствовать развитию у
студентов навыков клинического мышления и навыков индивидуального
планирования фармакотерапии.
Ключевые слова:
клиническая фармакология, фармакокомпетентность,
лекарственные средства, методика обучения, направление лечения.
IMPROVEMENT OF METHODS FOR DEVELOPING STUDENTS'
PHARMACOPETTENCY ON THE BASIS OF CLINICAL PHARMACOLOGY (IN
THE EXAMPLE OF THERAPY)
Samatov Dilshodbek Tokhirjonovich
`
132
Scientific advisor: Associate Professor of the Department of Social and Humanitarian
Sciences, Andijan State Pedagogical Institute, Doctor of Pedagogical Sciences
Sobirjonov Islambek soon as Tavakkaljon
Independent researcher: Andijan State Medical Institute, Assistant Professor of the
Department of Pharmacology, Clinical Pharmacology and Medical Biotechnologies
Annotation:
This article discusses the issues of improving the methodology for the
formation and development of pharmacocompetence of students studying in higher medical
institutions, in particular those studying in the treatment direction, through the discipline of
clinical pharmacology. Students should learn to use drugs rationally and safely by combining
practical and theoretical knowledge. The results of the study serve to develop clinical thinking
and individual pharmacotherapy planning skills in students.
Keywords:
clinical pharmacology, pharmacocompetence, drugs, educational
methodology, treatment direction.
Kirish (Introduction).
Zamonaviy tibbiyotning tezkor rivojlanib borayotgan hozirgi
bosqichida klinik farmakologiya fani tibbiy ta’lim tizimida alohida o‘rin tutmoqda. Bu fan
nafaqat dori vositalarining farmakodinamikasi va farmakokinetikasini, ya’ni ularning
organizmdagi ta’sir mexanizmlari, so‘rilishi, taqsimlanishi, metabolizmi va chiqarilishini
chuqur o‘rganadi, balki ularni klinik amaliyotda to‘g‘ri va samarali qo‘llashga oid bilim va
ko‘nikmalarni shakllantirishga xizmat qiladi. Ayniqsa, davolash yo‘nalishida tahsil olayotgan
talabalar uchun klinik farmakologiyani chuqur o‘zlashtirish ularning kelgusidagi kasbiy
faoliyatida bemorlarga sifatli va xavfsiz dori-darmon bilan yordam berishda muhim omil
hisoblanadi.
Farmakokompetentlik tushunchasi tibbiyotda professional malaka va tajribaning muhim
mezoni bo‘lib, bu orqali talaba o‘z bilim va ko‘nikmalarini real klinik vaziyatlarga moslashtira
oladi. Farmakokompetentlikka quyidagilar kiradi: dori vositalarining to‘g‘ri tanlovi, ularning
dozasi, qo‘llash usuli va muddati, nojo‘ya ta’sirlarini oldindan aniqlab, ularni bartaraf etish
yo‘llarini bilish, bemorning yoshi, jinsiy va fiziologik holatidan kelib chiqqan holda
farmakoterapiyani individual rejalashtirish. Shuningdek, farmakologik bilimlarni klinik
qarorlar qabul qilishda ongli ravishda qo‘llay olish — talabaning kasbiy kompetensiyasini
belgilovchi asosiy ko‘rsatkichlardan biri sanaladi.
Shu bois, tibbiy oliy ta’lim muassasalarida klinik farmakologiyani o‘qitish jarayonida
foydalanilayotgan pedagogik texnologiyalar, metodik yondashuvlar, o‘quv materiallarining
mazmuni va shakli doimo takomillashtirib borilishga muhtoj. Bugungi kunda faqat ma’ruza va
amaliy mashg‘ulotlar bilan cheklanib qolmasdan, interaktiv o‘quv usullari — klinik keyslar, rol
o‘yinlari, muammoli vaziyatlar tahlili, elektron ta’lim platformalari orqali bilimlarni
mustahkamlash, shuningdek, simulyatsion treninglar yordamida real amaliy ko‘nikmalarni
rivojlantirish zaruratga aylangan.
Ushbu maqolada aynan klinik farmakologiya fanining zamonaviy o‘qitish metodikasi
asosida davolash yo‘nalishidagi talabalar farmakokompetentligini rivojlantirish imkoniyatlari
o‘rganiladi. Shuningdek, mavjud muammolar va ularni bartaraf etish yo‘llari tahlil qilinib, taklif
etilayotgan metodik takomillashtirishlar natijasida talabalarning kasbiy malakasi va mustaqil
klinik fikrlash qobiliyatining oshishiga erishish mumkinligi asoslab beriladi.
Metodlar (Materials and Methods).
Mazkur tadqiqotda klinik farmakologiya fanini
o‘qitishda qo‘llanilayotgan mavjud metodik yondashuvlar tahlil qilindi hamda ularni
takomillashtirish yo‘llari ishlab chiqildi. Tadqiqot Andijon davlat tibbiyot institutining davolash
`
133
fakultetida tahsil olayotgan 3- va 4-bosqich talabalari ishtirokida amalga oshirildi. Tadqiqotda
jami 120 nafar talaba ishtirok etdi va ular tasodifiy tanlov asosida ikkita guruhga — nazorat va
eksperimental guruhlarga bo‘lindi.
Tadqiqot jarayonida quyidagi metodlardan foydalanildi:
Diagnostik metodlar
: Talabalar farmakokompetentligini baholash uchun maxsus ishlab
chiqilgan test savollari, klinik keyslar va amaliy topshiriqlar asosida boshlang‘ich
(pretest) va yakuniy (posttest) bilim darajalari aniqlandi.
Eksperimental metod
: Eksperimental guruhda klinik farmakologiyani o‘qitishda
innovatsion yondashuvlar, jumladan, muammoli o‘qitish, interaktiv metodlar (keys-
stadi, simulatsion treninglar), multimediya vositalari, dori vositalari bilan ishlash
bo‘yicha amaliy mashg‘ulotlar, elektron o‘quv platformalaridan foydalanish tajribasi
joriy etildi.
Statistik tahlil
: Olingan natijalar SPSS dasturiy ta’minoti orqali statistik jihatdan qayta
ishlanib, taqqoslama tahlil qilindi. O‘zgarishlarning ahamiyat darajasi p<0.05 bo‘yicha
aniqlangan.
Shuningdek, o‘quv jarayonida talabalar tomonidan dori vositalari bilan ishlashdagi klinik
holatlar tahlil qilinib, ularning farmakologik bilimlarni amaliyotga tatbiq etish ko‘nikmalari
baholandi. Bu orqali pedagogik tajribaning samaradorligi yuzasidan asosli xulosalar
chiqarishga erishildi.
Natijalar (Results).
Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatdiki, klinik farmakologiya fanini
zamonaviy pedagogik yondashuvlar asosida o‘qitish talabalar farmakokompetentligini
rivojlantirishda sezilarli darajada ijobiy ta’sir ko‘rsatadi. Eksperimental guruhda tahsil olgan
talabalar nazorat guruhiga nisbatan dori vositalarining farmakologik xususiyatlarini chuqurroq
o‘zlashtirdi, ularni klinik holatlarda to‘g‘ri qo‘llash va individual farmakoterapiya rejasini tuzish
ko‘nikmalarini ancha puxta egalladi.
Pretest natijalariga ko‘ra, ikki guruh o‘rtasida sezilarli farq kuzatilmagan (o‘rtacha ballar
eksperimental guruhda 57%, nazorat guruhda 55%). Ammo interaktiv va amaliy o‘qitish
metodlari asosida o‘qigan eksperimental guruh yakuniy testlarda (posttest) ancha yuqori
natijalarga erishdi — o‘rtacha ball 87% ni tashkil etdi, nazorat guruh esa 68% ko‘rsatkich bilan
cheklangan.
Shuningdek, talabalar tomonidan bajarilgan klinik keys-topshiriqlarda dori vositalarini
tanlash, dozani hisoblash va dori ta’sirini baholash ko‘nikmalarida ham sezilarli o‘sish qayd
etildi. Eksperimental guruhda farmakoterapiya bo‘yicha mustaqil qaror qabul qilish qobiliyati
74% ga yetgan bo‘lsa, nazorat guruhda bu ko‘rsatkich 52% ni tashkil etdi.
Simulyatsion treninglar va guruhiy muhokamalar natijasida talabalar o‘z fikrini mantiqiy
izchil bayon qilish, klinik tafakkurni shakllantirish, bemorning individual xususiyatlariga mos
ravishda farmakologik yondashuvlarni taklif qilishda yuqori faollik ko‘rsatdi.
Umuman olganda, yangi metodika asosida tashkil etilgan o‘quv jarayoni talabalarning:
nazariy bilimlarini 29% ga,
amaliy ko‘nikmalarini 35% ga,
klinik tafakkur darajasini 32% ga oshirishga erishdi.
Bu esa o‘z navbatida, klinik farmakologiyani o‘qitishda metodik yondashuvlarni
takomillashtirishning dolzarbligini va samaradorligini isbotlaydi.
Muhokama (Discussion).
O‘tkazilgan tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, klinik
farmakologiya fanini interaktiv, innovatsion va amaliy yondashuvlar asosida o‘qitish
`
134
talabalarning farmakokompetentligini samarali rivojlantiradi. Ayniqsa, davolash yo‘nalishida
tahsil olayotgan talabalar uchun bu kompetensiya kasbiy faoliyatda mustahkam ilmiy-amaliy
asos yaratadi. Klinik farmakologiya o‘quv fanining o‘ziga xos jihatlaridan biri shuki, u
talabalardan nafaqat nazariy bilimlar, balki real klinik holatlarda mustaqil fikrlay olish, dori
vositalarini oqilona tanlay bilish, nojo‘ya ta’sirlarni oldindan baholay olish va xavfsiz davolash
strategiyasini ishlab chiqish kabi ko‘nikmalarni talab qiladi.
Ushbu tadqiqot natijalari xalqaro ilmiy manbalarda qayd etilgan ba’zi ilmiy yondashuvlar
bilan hamohangdir. Masalan, V. N. Serov va I. A. Trubitsina (2020) o‘z tadqiqotlarida klinik
farmakologiyaning interaktiv metodlar bilan o‘qitilishi orqali talabalar klinik tafakkurini
shakllantirishda sezilarli o‘zgarishlar kuzatilishini ta’kidlagan. Shuningdek, Jahon sog‘liqni
saqlash tashkiloti (WHO) tomonidan ishlab chiqilgan “rational pharmacotherapy” modeli ham
tibbiyot ta’limida farmakologik kompetensiyani rivojlantirishning ustuvor yo‘nalishlaridan biri
sifatida qaraladi.
Bizning tadqiqotimizda eksperimental guruhda yuqori natijalarga erishilganligi, aynan
innovatsion metodik yondashuvlar – keys-stadi, klinik treninglar, amaliy laborator
mashg‘ulotlar va multimediya vositalari orqali o‘quv jarayonining samaradorligini oshirganini
isbotlaydi. Shuningdek, talabalar tomonidan o‘zlashtirilgan bilimlar ularning kasbiy faoliyatga
tayyorlik darajasini oshirishda muhim omil bo‘ldi.
Mazkur yondashuvning yana bir muhim jihati shundaki, talabalar farmakoterapiyani
individual ravishda rejalashtirishda bemorning yoshi, ahvoli, boshqa dorilar bilan o‘zaro ta’siri
kabi muhim omillarni hisobga olishni o‘rgandilar. Bu esa, ularning dori vositalaridan oqilona
foydalanish malakasini mustahkamladi.
Shunday qilib, mazkur tadqiqot shuni isbotlaydiki, klinik farmakologiyani o‘qitishda
zamonaviy pedagogik metodlar va texnologiyalarni qo‘llash, talabalar bilimini chuqurlashtirish
bilan birga, ularning kasbiy kompetentligini ham yuksaltiradi. Bu esa tibbiyot ta’limining
sifatini oshirishda muhim omil bo‘lib xizmat qiladi.
Xulosa (Conclusion).
Klinik farmakologiya fani davolash yo‘nalishida tahsil olayotgan
talabalar uchun farmakokompetentlikni shakllantirishda asosiy vositalardan biri hisoblanadi.
Bu fan orqali talabalar dori vositalarining farmakodinamikasi, farmakokinetikasi, klinik
qo‘llanilishi va nojo‘ya ta’sirlarini baholash bo‘yicha chuqur bilimga ega bo‘ladilar.
Zamonaviy
o‘qitish metodikalarining (interaktiv metodlar, keys-stadi, simulyatsion mashg‘ulotlar, amaliy
treninglar) qo‘llanilishi o‘quv jarayonining samaradorligini oshiradi. Ayniqsa, klinik
vaziyatlarni modellashtirish orqali talabalar real klinik qarorlar qabul qilish ko‘nikmalarini
shakllantiradilar.
Tadqiqot davomida eksperimental guruhda o‘qitish samaradorligi nazorat guruhiga
nisbatan yuqoriroq bo‘lgani isbotlandi. Bu esa yangi metodik yondashuvlarning talabalarda
klinik tafakkur, tahliliy fikrlash va dori vositalaridan oqilona foydalanish bo‘yicha salohiyatini
oshirganini ko‘rsatadi.
Farmakokompetentlikni rivojlantirish nafaqat nazariy bilimlarni egallash, balki amaliy
ko‘nikmalarni shakllantirishni ham talab qiladi. Shu sababli ta’lim jarayonida real klinik
holatlarga yaqin sharoitlarni yaratish muhim ahamiyatga ega. Klinik farmakologiya fanini
o‘qitishda modulli o‘qitish texnologiyasi, interfaol metodlar, va AKT vositalaridan keng
foydalanish tavsiya etiladi. Talabalar bilimini baholashda amaliy topshiriqlar, keys-stadi,
simulyatsion testlar asosida kompleks yondashuv qo‘llanilishi lozim. Har bir mashg‘ulotda dori
vositalarining klinik qo‘llanilishi bo‘yicha muhokamalar tashkil etilishi, ularning individual
`
135
xususiyatlarga ko‘ra qo‘llanishi bo‘yicha o‘zaro fikr almashish rag‘batlantirilishi kerak. Tibbiy
ta’lim muassasalarida klinik farmakologiya bo‘yicha malaka oshirish kurslari va o‘quv-amaliy
seminarlar yo‘lga qo‘yilishi lozim.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Карпов, Ю. А. Клиническая фармакология: Учебник для медицинских вузов. —
Москва: ГЭОТАР-Медиа, 2019. — 672 с.
2.
Миронов, А. Н. Основы клинической фармакологии. — Москва: Медицина, 2018. —
480 с.
3.
Ҳамраев, Ш. Ҳ. Тиббиёт олий таълим муассасаларида фанларни ўқитиш
методикаси. — Тошкент: Тиббиёт, 2021. — 210 б.
4.
Sobirova, M. B., & Tursunov, K. K. (2021). “Development of Clinical Thinking in Medical
Students through Pharmacology.”
Uzbek Journal of Medical Education
, 4(2), 34–39.
5.
World Health Organization. (2019).
Guide to Good Prescribing: A Practical Manual
. WHO
Press.
6.
Samatov D. T. (2022). “Innovatsion pedagogik texnologiyalar yordamida tibbiy ta’lim
sifatini oshirish.”
O‘zbekiston pedagogika jurnali
, 1(3), 55–60.
7.
Воронцов, И. М., & Смирнова, И. В. Клиническое мышление и принятие решений в
медицине. — Санкт-Петербург: СпецЛит, 2020. — 312 с.
8.
Sobirjonov, I. T. (2024). “Davolash yo‘nalishida o‘qiyotgan talabalarda
farmakokompetentligini shakllantirishning dolzarb masalalari.”
Andijon davlat tibbiyot instituti
ilmiy axboroti
, 2(1), 15–20.
