`
16
ARAB MAQOLLARI VA MATALLARINING SEMANTIK VA USLUBIY
XUSUSIYATLARI
Abdullayeva Shaxnoza Baxodir qizi
Oriental universiteti o’qituvchisi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15362073
ANNOTATSIYA
Mazkur maqolada arab maqollari va matallarining semantik va uslubiy xususiyatlari
tadqiq qilingan. Arab tilida va boshqa tillarda maqol va matallarning funktsiyalarining ko’p
turlari mavjud. Arab tilidagi maqollarni o’rganar ekanmiz, ular fikrlashni faollashtirish va
ijodiy salohiyatni oshirishga qaratilgan muammoli ta’lim elementlarini o’z ichiga olgan o’quv
funktsiyasiga ega ekanligini aniqladik.
Kalit so’zlar
: til, tinglovchilar, arab maqollari va matallari, semantika, аrab
paremiyalari, notiqlik, aforizmlar.
ABSTRACT
In this article, the semantic and stylistic features of Arabic proverbs and sayings are
studied. There are many types of functions of proverbs and sayings in Arabic and other
languages. When we study Arabic proverbs, we found that they have an educational function
that includes problem-based learning elements aimed at activating thinking and increasing
creative potential.
Key words: language, listeners, Arabic proverbs and sayings, semantics, Arabic
paremies, rhetoric, aphorisms.
KIRISH.
Semantika-bu til, so’z birliklarining semantik ma’nosini o’rganadigan bo’lim.
Semantika ko’plab sohalarda qo’llaniladi: psixologiyada, tilshunoslikda, falsafada, shuningdek
adabiyotda. Arab tilida va boshqa tillarda maqol va matallarning funksiyalarining ko’p turlari
mavjud. Livanlik olim Emil Yoqub Arab maqollari va matallarining funksiyalarini quyidagicha
tasnifladi:
1. Ijtimoiy funktsiya. Maqollar xalq tsivilizatsiyasining haqiqiy "ko’zgusi" dir. Maqollar
rivojlanishning har bir bosqichida xalqning ijtimoiy hayotini aks ettiradi, uning fikrlari va
falsafasini aks ettiradi, o’ziga xos "xalq ovozi" hisoblanadi.
2. Ta’lim funktsiyasi. Maqollar ko’p asrlik insoniyat tajribasining natijasi va yosh
avlodlarni tarbiyalash vositasidir. Ma’lumki, ular inson axloqini to’g’rilash va odamlarni
haqiqiy yo’lga yo’naltirish uchun mo’ljallangan. Ba’zida faqat bitta maqol ta’lim nuqtai
nazaridan yuzta ma’ruza va ming kitobdan ko’proq narsani qila oladi Munir Al-Baylabaki
maqollarni odamlarga ijobiy ta’sir darajasi bo’yicha tibbiy resept bilan aniqlaydi [2:6] .
3. Estetik funktsiya. Livan maqolida shunday deyilgan: xalq maqollari-bu gaplarning
tuzi", chunki ma’lum bir ta’mga ega bo’lgan tuz ekanligi ma’lum.
4. Ko’ngilochar xususiyat. Qadim zamonlardan to hozirgi kungacha Arab qishloqlarida,
ayniqsa o’yin-kulgi bo’lmagan joylarda, maqollarni yaxshiroq bilish uchun turli tanlovlar
o’tkazildi va o’tkazildi.
5. Vatanparvarlik funktsiyasi. Maqollar o’tmishni bog’laydi vaArab xalqining haqiqiyligi
va shuning uchun ularning merosi. Maqollar ajdodlarning tarixiy hayotini ochib beradi va
Arab xalqini birlashtiradi, turli mamlakatlarda yashovchi arablarning tushunchalari,
yo’nalishlari va qadriyatlari o’rtasida umumiy o’xshashliklarni keltirib chiqaradi [3:1]. Arab
`
17
filologi Marun Abud Arab maqollarini Arab mamlakatlaridagi qonunlar va konstitutsiyalar
bilan taqqoslab, "ko’pincha munozaralarda hal qiluvchi omil maqollarga dalil sifatida
murojaat qilishdir"deb ta’kidladi [4:15]. Ushbu funksiyalardan biz ikkinchi funktsiyaga –
o’qitishga alohida e’tibor beramiz. Arab tilidagi maqollarni o’rganar ekanmiz, ular fikrlashni
faollashtirish va ijodiy salohiyatni oshirishga qaratilgan muammoli ta’lim elementlarini o’z
ichiga olgan o’quv funktsiyasiga ega ekanligini aniqladik. Bu xususiyat Arab maqollariga xos
savol-javob shakli bilan bog’liq.
MUHOKAMA VA NATIJALAR.
Arab mamlakatlarida maqollardagi muammoli usul
tinglovchini yoki o’quvchini maqolning asl ma’nosini hikoyachi tomonidan muammoni bayon
qilish va tinglovchilar tomonidan mustaqil ravishda hal qilish orqali taxmin qilishga
undashdir. Maqoldagi savol gapidan so’ng, masalan, "qaysi asal eng shirin?, hikoyachi
tinglovchining fikrlashi uchun maxsus to’xtashga chidaydi. To’g’ri javob bo’lmasa, etakchi
savollar taklif etiladi. Ba’zan hikoyachi vazifani boshqacha shakllantirishga harakat qiladi.
O’zgartirilgan savolda nomlangan so’zlarning sinonimlari ishlatiladi. Bunday savollarni berish
orqali hikoyachi tinglovchilarni o’ylashga majbur qiladi. Til taxminlarini rivojlantirish katta
rol o’ynaydi. To’satdan "yoritish" tomonidan muayyan maqolning ma’nolariga kelsak, bu
tinglovchilarni qoniqtiradi va boshqa javoblarni izlashga undaydi. Hikoyachi rag’batlantirish
funktsiyasini bajaradi. Maqolning ma’nosi tushunilganda, tinglovchilar ijobiy his-tuyg’ularni
boshdan kechirishadi, bu maqollarni ishlatishda juda muhimdir. Tuyg’ular, bir tomondan,
tinglovchilarning aqliy faoliyati natijasida paydo bo’ladi, boshqa tomondan, o’zlari ushbu
faoliyat jarayoniga ta’sir qiladi. "Tuyg’ular nafaqat faoliyatni belgilaydi, balki o’zlari ham unga
bog’liq", deb yozgan Shubhasiz, o’z faoliyatida maqollarni taqdim etishning muammoli
usulidan foydalanadigan hikoyachilar va yozuvchilar o’zlariga professional mahorat va
mukammal bilimlarning yuqori talablarini qo’yadilar til, tinglovchilar va o’quvchilarga
shaxsga yo’naltirilgan individual yondashuv, eng muhimi, bizning fikrimizcha, ijodiy
yondashuv va natijaga erishish istagi katta. M. I. Mahmutov bularning barchasini "san’at"deb
ta’riflaydi [6:49-50]. Berilgan savolga javob topishga intilib, tinglovchilar kognitiv
qiyinchiliklarga duch kelishadi. Ta’rif bo’yicha A. B. Korjuyeva, "kognitiv qiyinchilik-bu o’quv
materialining turli qismlarini tushunish, ongli ravishda o’zlashtirish, ko’paytirish va samarali
foydalanishga, o’rganilayotgan ob’ektlar va hodisalar o’rtasida muhim aloqalarni o’rnatishga
xalaqit beradigan to’siq " [7:27]. Muammoning echimini topish muloqotning tabiiyligini
aniqlaydi. Muammoni shakllantirish va uni hal qilish zarurati tinglovchilarda tanqidiy
fikrlashni rivojlantirishga xizmat qiladi. Va nihoyat, vaziyatni diqqat bilan ko’rib chiqish,
to’g’ri echimni izlash zarurati mantiqiy fikrlashni, bahslashish va qarshi bahslashish
qobiliyatini, suhbatdoshni ishontirishni rivojlantiradi. Shubhasiz, maqollarning bunday savol-
javob shakli ijobiy natijalar beradi. Shu munosabat bilan D. Dyui shunday deb yozgan edi:
"qaerda hal qilish uchun savol yoki muammo bo’lmasa yoki engish uchun qiyinchilik bo’lmasa,
fikrlar oqimi tasodifiy bo’ladi.... Muammo fikrning maqsadini belgilaydi va maqsad fikrlash
jarayonini boshqaradi " [8:10-11]. "Arab maqollari" mavzusi arab tili uslubidagi maxsus
bo’limda ko’rsatilgan. Arab tilshunoslarida bu fan odatda
ةغلابلا
deb nomlanadi. Bu so’zma-so’z
"ma’lum bir maqsadga erishish"deb tarjima qilinadi. Arab stilistlari quyidagi tushuntirishni
berishadi:"bayonotlarning notiqligi va ularning suhbatdoshlarning ehtiyojlari va mavqeiga
muvofiqligi" [9:48]. Bundan tashqari, maqollar ko’pincha ushbu fanning boshqa bo’limlarida
`
18
uchraydi. Shuni ta’kidlash kerakki, maqollar ko’pincha notiqlik uslubida ishlatiladi. Ma’lumki,
ma’ruzachi ommaviy nutqda suhbatdoshlarda ma’lum his-tuyg’ularni uyg’otishni maqsad
qilgan. Bu ishonchli taqdimotni, kuchli dalillarni keltirishni, aniq so’zlardan foydalanishni
talab qiladi. Ushbu uslubning o’ziga xos xususiyati aytilganlarni takrorlash, sinonimlar,
antonimlar, maqollar va boshqa ko’plab til vositalaridan foydalanish – bir so’z bilan aytganda,
tinglovchilarga aytilganlarning ma’nosini etkazishga yordam beradigan va shu bilan birga
ularda zarur histuyg’ularni uyg’otadigan barcha narsalar. Milliy-madaniy semantika arab
tilining barcha darajalarida mavjud. Biroq, u paremiologiyada aniq namoyon bo’ladi. Arab
tilidagi paremiyalarni (maqollar, matallar, aforizmlar va frazeologik birliklar) o’rganish ushbu
tilda so’zlashuvchilarning mentaliteti va milliy xarakterini tushunishga yordam beradi. Arab
tilining paremiologik fondi orqali arablarning mentaliteti va turmush tarzi bilan aloqa qilish,
shuningdek, ularning fikrlash mantig’i, dunyoqarashi va munosabati to’g’risida xabardorlik
mavjud. Arab paremiyalari, ko’p yillik kuzatishlar natijasida paydo bo’lgan, insonparvarlikni
tasdiqlaydi, inson normalarini e’lon qiladi. Arab xalqining paremiologik bisotida hayotning o’z
qarama-qarshiliklaridan kelib chiqadigan qarama-qarshiliklar mavjud. Arab paremiyalarining
bir qismi maqol hukmida qayd etilgan umumlashmalarni shu qadar yuqori darajada o’z ichiga
oladiki, ular bir qator falsafiy mulohazalarga aylanadi. Majoziy arab maqollari va aforizmlari
nafaqat sof arab ijtimoiy-etnik me’yorlarining elementlarini tasvirlaydi, balki o’z yo’lida
umuminsoniy ijobiy va salbiy baholar tizimini, insoniyatning global tafakkurining aksini aks
ettiradi. Arab paremiyalari xilma-xil va o’zgaruvchan. Ba’zi arab paremiyalari masal va
afsonalarga asoslangan. Arab paremiyalari ijtimoiy, pedagogik, tarbiyaviy, estetik
xususiyatlarga ega, ko’ngilochar va vatanparvarlik funktsiyalari. Ta’lim funktsiyasi arab
paremiyalariga xos bo’lgan savol-javob shaklida ifodalangan muammoli ta’lim elementlarini
o’z ichiga oladi. Arab she’riyati tufayli arablarning nutqiga ko’plab aforizmlar faol kirib
keldihozirgi kunda ona tilida so’zlashuvchilar tomonidan qofiyali xalq so’zlari, maqol va
matallar sifatida qabul qilingan she’rlar mavjud. Arab paremiyalari islomdan oldingi she’riyat,
Qur’on, hadis va mumtoz adabiyotda mavjud bo’lgan adabiy tilda maqollar va aforizmlar bilan
ifodalangan umumiy fondga ega.
XULOSA.
Xulosa qilib shuni aytish mumkin-ki, arab paremiyalari ma’noni maksimal
darajada umumlashtirishga, sintagmatik makonning mumkin bo’lgan maksimal qisqarishiga,
sintaktik tuzilishning soddaligiga, fonetik tuzilmaning ravshanligi va qat’iyligiga intiladi. Arab
paremiyalarini tashkil etish shakllari arab tili uslubida keng namoyish etilgan. Arab tilidagi
paremiyalar antiteziya, nutqni taqqoslash, qofiyali nasr, nutqning adabiy tabiati, iqtibos,
allegoriya, metafora va metonimiyadan foydalanish bilan tavsiflanadi. Bundan tashqari, arab
maqollari ixcham bo’lib, adabiy va notiqlik nutq uslublarida qo’llaniladi.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
بوقعي
عيدبب
ليمإ
.
لاثملأا
ةينانبللا
ةيبعشلا
.
سلبارط
:
حئاسلا
،ةبتكم
2004
.
2.
بوقعي
عيدبب
ليمإ
.
لاثملأا
ةينانبللا
ةيبعشلا
.
ةرهاقلا
:
ةبتكم
قرشلا
،ةيلودلا
2008
.
3.
دوّبع
نورام
.
رعشلا
يبعشلا
.
توريب
:
راد
ةفاقثلا
،ةماعلا
1967
.
`
19
4.
Рубинштейн С.Л. Основы общей психологии. СПб.: Питер, 2003. – С. 214.
5.
Махмутов М.И. Организация проблемного обучения в школе. М.: Просвещение,
1977. – С. 49-50.
6.
Коржуев А.П. Познавательные затруднения в учении школьников. М.: Педагогика,
2000. – С. 27.
7.
Дьюи Дж. Психология и педагогика мышления. М.: Лабиринт, 1999. – С. 10-11.
8.
دوعس
نب
دمحم
ماملاا
.
دقنلا
و
ةغلابلا
ةيملاسلإا
.
ضايرلا
,
1994
.
–
ص
.
48
.
9.
Oriental Renaissance: Innovative, educational, natural and social sciences (E)ISSN:
2181-1784, 4 (4), April, 2024. SJIF 2024 = 7.404 / ASI Factor = 1.7. www.oriens.uz.
