`
148
ZAMONAVIY PEDAGOGIKADA INKLYUZIV TA’LIMNING RIVOJLANISH
TENDENSIYALARI
Badalov Avazbek Rustamjanovich
Is’hoqxon Ibrat nomidagi Namangan davlat chet
tillar instituti o`qituvchisi
+998 972120385; E-mail: avazbek.badalov 280319855@gmail.com
https://doi.org/10.5281/zenodo.15478559
Annotatsiya:
Ushbu maqolada zamonaviy pedagogikada inklyuziv ta'limning rivojlanish
tendensiyalari va yo'nalishlari tahlil qilinadi. Inklyuziv ta'limning nazariy-metodologik
asoslari, xalqaro tajribalar va O'zbekiston ta'lim tizimida amalga oshirilayotgan islohotlar
doirasida inklyuziyani rivojlantirish masalalari ko'rib chiqiladi. Shuningdek, inklyuziv ta'lim
amaliyotini takomillashtirish, o'qituvchilarning kasbiy kompetensiyalarini rivojlantirish va
innovatsion pedagogik texnologiyalarni joriy etish mexanizmlari yoritilgan.
Kalit so'zlar:
Inklyuziv ta'lim, zamonaviy pedagogika, ta'lim tendensiyalari, maxsus
ta'lim ehtiyojlari, pedagogik texnologiyalar, inklyuziv madaniyat, universal dizayn.
Аннотация:
В данной статье анализируются тенденции и направления развития
инклюзивного образования в современной педагогике. Рассматриваются теоретико-
методологические основы инклюзивного образования, вопросы развития инклюзии в
контексте международного опыта и реформ, проводимых в системе образования
Узбекистана.
Также
освещаются
механизмы
совершенствования
практики
инклюзивного образования, развития профессиональных компетенций учителей и
внедрения инновационных педагогических технологий.
Ключевые слова:
Инклюзивное образование, современная педагогика,
тенденции образования, особые образовательные потребности, педагогические
технологии, инклюзивная культура, универсальный дизайн.
Abstract:
This article analyzes the trends and directions of inclusive education
development in modern pedagogy. The theoretical and methodological foundations of
inclusive education, issues of inclusion development in the context of international experience
and reforms implemented in the education system of Uzbekistan are examined. The article
also highlights mechanisms for improving inclusive education practices, developing teachers'
professional competencies, and implementing innovative pedagogical technologies.
Keywords:
Inclusive education, modern pedagogy, educational trends, special
educational needs, pedagogical technologies, inclusive culture, universal design.
Kirish.
Zamonaviy ta'lim tizimida inklyuziv yondashuv dunyo miqyosida ustuvor
yo'nalishlardan biriga aylandi. Inklyuziv ta'lim – bu har qanday cheklovlardan qat'i nazar,
barcha o'quvchilarning ta'lim jarayonidagi to'liq ishtirokini ta'minlaydigan hamda ularning
individual ehtiyojlarini hisobga olgan holda ta'lim olish imkoniyatlarini kengaytirish
yondashuvidir [1]. 2006-yilda qabul qilingan BMTning "Nogironlar huquqlari to'g'risida"gi
Konvensiyasi va 2015-yilda tasdiqlangan "Barqaror rivojlanish maqsadlari" dasturi doirasida
130 dan ortiq mamlakatlar inklyuziv ta'limni rivojlantirish bo'yicha majburiyatlarni o'z
zimmalariga olganlar [2]. O'zbekistonda so'nggi yillarda inklyuziv ta'limni rivojlantirish
bo'yicha qator muhim islohotlar amalga oshirildi. O'zbekiston Respublikasi Prezidentining
2020-yil 13-oktyabrdagi "Alohida ta'lim ehtiyojlari bo'lgan bolalarga ta'lim-tarbiya berish
`
149
tizimini takomillashtirish chora-tadbirlari to'g'risida"gi PQ-4860-son Qarori [3] va 2022-yil 2-
dekabrda qabul qilingan "Ta'lim to'g'risida"gi yangi qonun inklyuziv ta'limni
rivojlantirishning huquqiy asoslarini mustahkamladi. Bu o'zgarishlar maxsus ta'lim ehtiyojlari
bo'lgan bolalarning sifatli ta'lim olish imkoniyatlarini kengaytirish va ularni jamiyatga to'liq
integratsiya qilish maqsadlariga xizmat qilmoqda [4]. Biroq, inklyuziv ta'limni samarali joriy
etish bir qator nazariy, metodologik va amaliy muammolarni hal etish zarurligini
ko'rsatmoqda. Shu nuqtai nazardan, zamonaviy pedagogikada inklyuziv ta'limning rivojlanish
tendensiyalarini o'rganish, xalqaro tajribani tahlil qilish va milliy ta'lim tizimiga moslashtirish
masalalari dolzarb ahamiyat kasb etadi.
Adabiyotlar tahlili va metodlar.
Inklyuziv ta'lim masalalari ko'plab xorijiy va mahalliy
olimlar tomonidan tadqiq etilgan. Xorijiy tadqiqotchilardan M. Ainscow va T. Booth inklyuziv
ta'limning nazariy-metodologik asoslarini ishlab chiqishga katta hissa qo'shganlar. Ularning
"Inklyuziyaga indeks" nomli asari dunyoning ko'plab mamlakatlarida inklyuziv amaliyotni
baholash va rivojlantirish uchun asosiy qo'llanma sifatida foydalanilmoqda [7]. R. Rose va M.
Shevlin inklyuziv maktablarni yaratish va rivojlantirish bo'yicha amaliy tavsiyalarni ishlab
chiqqanlar [18]. Rossiyalik olimlardan S.V. Alekhina, N.N. Malofeev, N.M. Nazarova va E.V.
Samsonova inklyuziv ta'limning turli jihatlarini tadqiq etganlar. Alekhina inklyuziv ta'limning
psixologik-pedagogik asoslarini [23], Malofeev esa maxsus ta'limdan inklyuziv ta'limga
o'tishning tarixiy va nazariy jihatlarini ko'rib chiqqan [24].
O'zbekistonlik olimlardan A.R. Atajanov, Z.K. Qodirova, Z.N. Mamarajabova, S.X. Jalalova,
G.A. Shodmonova kabi olimlar inklyuziv ta'limning turli jihatlarini tadqiq etganlar.
Mamarajabova inklyuziv ta'lim sharoitida o'qituvchilarni tayyorlash masalalarini ko'rib
chiqqan [12], Qodirova esa inklyuziv ta'limni joriy etish mexanizmlarini tadqiq etgan [16].
Muhokama.
Zamonaviy pedagogikada inklyuziv ta'limning konseptual asoslari
Zamonaviy pedagogik nazariyada inklyuziv ta'lim tushunchasi faqat maxsus ta'lim ehtiyojlari
bo'lgan bolalarni umumta'lim muassasalariga integratsiya qilish bilan cheklanmasdan, balki
ta'lim tizimining o'zini transformatsiya qilish va barcha o'quvchilar uchun to'liq ishtirok etish
imkoniyatlarini yaratish jarayoni sifatida tushuniladi [4]. Inklyuziv ta'limning zamonaviy
konsepsiyasi quyidagi asosiy tamoyillarga tayanadi:
–
Ta'limda barcha uchun teng huquqli imkoniyatlar. Bu tamoyil har bir bolaning sifatli
ta'lim olish huquqini tan olish va ta'minlashni nazarda tutadi.
–
Individual xususiyatlarni tan olish va qo'llab-quvvatlash. Inklyuziv ta'lim har bir
o'quvchining individual o'quv ehtiyojlarini hisobga olgan holda differensial yondashuv
asosida ta'lim berishni taqozo etadi.
–
Universal dizayn tamoyili. Bu tamoyil barcha o'quvchilar uchun qulay va foydalanish
mumkin bo'lgan ta'lim muhitini yaratishni nazarda tutadi.
–
Ijtimoiy adolat va tenglik tamoyili. Inklyuziv ta'lim ijtimoiy tengsizliklarni bartaraf etish
va ijtimoiy adolatni ta'minlashga qaratilgan.
Inklyuziv madaniyat, siyosat va amaliyot. Bu tamoyil maktab hayotining barcha jihatlarida
inklyuziv qadriyatlarni joriy etishni nazarda tutadi. So'nggi yillarda inklyuziv ta'lim
nazariyasida bir qator yangi tendensiyalar paydo bo'ldi. Bularga quyidagilar kiradi:
`
150
–
Intersektsional yondashuv: Bu yondashuv turli identifikatsiyalarning (jinsi, etnik kelib
chiqishi, ijtimoiy-iqtisodiy holati, nogironligi va boshqalar) o'zaro ta'sirini hisobga olgan holda
inklyuziv ta'limni tashkil etishni nazarda tutadi
–
Transformativ inklyuziya: Bu yondashuv nafaqat o'quvchilarni mavjud ta'lim tizimiga
integratsiya qilish, balki ta'lim tizimining o'zini o'zgartirish va transformatsiya qilishni
nazarda tutadi [5].
–
O'quvchi-markazli yondashuv: Bu yondashuv o'quvchining o'zini ta'lim jarayonining faol
ishtirokchisi sifatida ko'radi va o'quvchilarning o'z ta'limi haqida qaror qabul qilish
jarayonida ishtirok etish huquqini ta'kidlaydi [20].
Dunyo miqyosida inklyuziv ta'limni rivojlantirish bo'yicha qator ilg'or tajribalar mavjud.
Finlandiya, Kanada, Shvetsiya, Yangi Zelandiya kabi mamlakatlar inklyuziv ta'limni joriy
etishda yetakchi o'rinlarni egallaydilar. Bu mamlakatlar tajribasini o'rganish quyidagi
zamonaviy tendensiyalarni aniqlash imkonini beradi:
Universal dizayn tamoyillariga asoslangan ta'lim muhitini yaratish. Bu tendensiya
barcha o'quvchilar uchun qulay va foydalanish mumkin bo'lgan ta'lim muhitini yaratishga
qaratilgan. Finlandiyada maktablar loyihalashtirish bosqichidanoq universal dizayn
tamoyillariga muvofiq quriladi [6].
Raqamli texnologiyalardan foydalanish. Zamonaviy raqamli texnologiyalar maxsus
ta'lim ehtiyojlari bo'lgan o'quvchilar uchun ta'lim imkoniyatlarini kengaytirish imkonini
beradi. Masalan, Shvetsiyada maxsus dasturiy ta'minot va qurilmalar yordamida ko'rish
qobiliyati cheklangan, eshitish qobiliyati cheklangan va boshqa maxsus ehtiyojlarga ega
bo'lgan o'quvchilar uchun ta'lim materiallarini moslashtirishga katta e'tibor qaratilmoqda
[15].
Ko'p darajali qo'llab-quvvatlash tizimi (Multi-Tiered System of Support, MTSS). Bu tizim
har bir o'quvchining ta'lim ehtiyojlarini aniqlash va ularga mos ravishda yordam ko'rsatish
uchun tizimli yondashuvni nazarda tutadi. AQShda keng qo'llaniladigan bu tizim
O'quvchilarning ehtiyojlariga ko'ra uch darajada yordam ko'rsatishni nazarda tutadi [19].
Hamkorlikka asoslangan o'qitish modellari. Bu modellar maxsus pedagoglar,
umumta'lim o'qituvchilari, psixologlar va boshqa mutaxassislarning hamkorlikda ishlashini
nazarda tutadi. Kanadada keng qo'llaniladigan bu yondashuv inklyuziv ta'limning
samaradorligini oshirish imkonini beradi [21].
Inklyuziv madaniyatni shakllantirish. Bu tendensiya inklyuziv qadriyatlarni maktab
hayotining barcha jabhalariga singdirish va maktab jamoasining barcha a'zolari o'rtasida
o'zaro hurmat va hamkorlik muhitini yaratishga qaratilgan. Yangi Zelandiyada maktablarda
inklyuziv madaniyatni rivojlantirish dasturlari muvaffaqiyat bilan amalga oshirilmoqda [13].
O'zbekistonda inklyuziv ta'limni rivojlantirish bo'yicha qator muhim islohotlar amalga
oshirildi. 2020-2024 yillarga mo'ljallangan Inklyuziv ta'limni rivojlantirish Konsepsiyasi
doirasida quyidagi yo'nalishlarda ishlar olib borilmoqda:
Me'yoriy-huquqiy bazani takomillashtirish. O'zbekiston Respublikasining "Ta'lim
to'g'risida"gi Qonuni inklyuziv ta'limning huquqiy asoslarini mustahkamladi. Shuningdek,
O'zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2020-yil 26-dekabrdagi "Imkoniyati
cheklangan bolalarga ta'lim-tarbiya berish tizimini yanada takomillashtirish chora-tadbirlari
to'g'risida"gi 824-son Qarori qabul qilindi.
`
151
Inklyuziv ta'lim uchun moddiy-texnik bazani mustahkamlash. Maktablarni zarur
jihozlar, maxsus ta'lim vositalari va texnologiyalar bilan ta'minlash bo'yicha ishlar olib
borilmoqda.
Pedagogik kadrlarni tayyorlash va malakasini oshirish. Oliy ta'lim muassasalarida
inklyuziv ta'lim sohasida mutaxassislarni tayyorlash yo'nalishlar ochildi va mavjud
yo'nalishlarga inklyuziv ta'lim bo'yicha o'quv kurslari kiritildi. Maxsus ta'lim muassasalari va
umumta'lim maktablari o'rtasida hamkorlikni rivojlantirish. Bu yo'nalishda resurs
markazlarini tashkil etish va tajriba almashish uchun platformalar yaratish ishlari olib
borilmoqda. O'tkazilgan tadqiqot doirasida O'zbekistonda inklyuziv ta'limni joriy etish
bo'yicha qator muammolar va ularni hal qilish yo'llari aniqlandi:
Pedagoglarning inklyuziv ta'lim sohasidagi kompetensiyalarini rivojlantirish. Tadqiqot
natijalariga ko'ra, o'qituvchilarning 67% inklyuziv ta'lim sohasida qo'shimcha tayyorgarlikka
muhtoj ekanliklarini bildirdilar. Bu muammoni hal qilish uchun oliy ta'lim muassasalarida
bo'lajak o'qituvchilarni tayyorlash dasturlarini takomillashtirish va amaliyotda ishlayotgan
o'qituvchilar uchun maxsus malaka oshirish kurslarini tashkil etish zarur.
Ta'lim muhitini moslashtirishning zamonaviy texnologiyalarini joriy etish. O'rganilgan
maktablarning atigi 34% universal dizayn tamoyillariga to'liq muvofiq keladi. Bu yo'nalishda
maktablarni qayta jihozlash va zamonaviy texnologiyalar bilan ta'minlash ishlari olib borilishi
kerak.
Zamonaviy pedagogikada inklyuziv ta'limni samarali tashkil etish uchun qator
innovatsion yondashuvlar qo'llanilmoqda:
Universal dizayn tamoyillariga asoslangan o'qitish. Bu yondashuv har bir o'quvchining
individual o'quv ehtiyojlarini hisobga olgan holda o'quv materiallarini taqdim etish,
o'quvchilar bilan ishlash va ularning bilimlarini baholashning turli usullarini nazarda tutadi
[17]. Masalan, o'quv materiallarini taqdim etishning turli formatlaridan (matn, audio, video,
grafik) foydalanish, o'quvchilarga o'z bilimlarini namoyon qilishning turli usullarini taklif
qilish (yozma ish, og'zaki taqdimot, loyiha, video-taqdimot) va hokazolar.
Raqamli va assistiv texnologiyalar. Zamonaviy raqamli texnologiyalar maxsus ta'lim
ehtiyojlari bo'lgan o'quvchilar uchun ta'lim imkoniyatlarini kengaytirish imkonini beradi [9].
Masalan, ko'rish qobiliyati cheklangan o'quvchilar uchun ekranni o'qish dasturlari, eshitish
qobiliyati cheklangan o'quvchilar uchun subtitrlash texnologiyalari, jismoniy cheklovlarga ega
bo'lgan o'quvchilar uchun alternativ kiritish qurilmalari va hokazolar.
Bu strategiyalar har bir o'quvchining individual o'quv ehtiyojlarini hisobga olgan holda
o'quv materiallarini, o'qitish usullarini va baholash tizimini moslashtirish imkonini beradi
[22]. Masalan, o'quv materiallarini turli murakkablik darajalarida taqdim etish,
o'quvchilarning qiziqishlari va o'rganish uslublariga qarab o'quv topshiriqlarini moslashtirish,
individual o'quv rejalarini ishlab chiqish va hokazolar.
Ijtimoiy-emotsional o'rganish. Bu yondashuv o'quvchilarning ijtimoiy va emotsional
kompetensiyalarini rivojlantirishga qaratilgan bo'lib, inklyuziv ta'lim muhitida o'zaro hurmat,
empatiya va hamkorlik muhitini yaratish imkonini beradi [8]. Masalan, o'quvchilarning o'z
hissiyotlarini boshqarish, boshqalarning hissiyotlarini tushunish, muammolarni hal qilish va
qarorlar qabul qilish ko'nikmalarini rivojlantirish.
`
152
Jamoaviy o'qitish . Bu model maxsus pedagog va umumta'lim o'qituvchisining bir sinfda
hamkorlikda ishlashini nazarda tutadi [14]. Bunday hamkorlik har bir o'quvchining
ehtiyojlarini qondirish uchun o'quv jarayonini samarali tashkil etish imkonini beradi.
Ko'p darajali qo'llab-quvvatlash tizimi. Bu tizim har bir o'quvchining ta'lim ehtiyojlarini
aniqlash va ularga mos ravishda yordam ko'rsatish uchun tizimli yondashuvni nazarda tutadi.
Bu tizim doirasida o'quvchilar uch darajada qo'llab-quvvatlanadi: birinchi daraja - barcha
o'quvchilar uchun sifatli ta'lim; ikkinchi daraja - qo'shimcha yordamga muhtoj o'quvchilar
uchun intensiv yordam; uchinchi daraja - jiddiy qiyinchiliklarga duch kelgan o'quvchilar
uchun individual yordam.
Inklyuziv ta'limning muvaffaqiyati ko'p jihatdan o'qituvchilarning kasbiy tayyorgarlik
darajasi va inklyuziv kompetensiyalarga ega bo'lishiga bog'liq. Zamonaviy tadqiqotlar
inklyuziv ta'lim muhitida ishlash uchun zarur bo'lgan quyidagi kompetensiyalarni ajratib
ko'rsatadi:
Inklyuziv qadriyatlarga ega bo'lish. O'qituvchi har bir bolaning o'z imkoniyatlari
darajasida rivojlanish huquqini tan olishi va qo'llab-quvvatlashi zarur.
O'qituvchi turli nogironlik turlari, psixologik va emotsional qiyinchiliklar, o'rganish
qiyinchiliklari va boshqa maxsus ta'lim ehtiyojlari to'g'risida bilimga ega bo'lishi kerak.
Tadqiqot
natijalariga
ko'ra,
O'zbekistonda
o'qituvchilarning
inklyuziv
kompetensiyalarini rivojlantirish uchun quyidagi choralarni ko'rish tavsiya etiladi: –
– Oliy ta'lim muassasalarida bo'lajak o'qituvchilar uchun inklyuziv ta'lim bo'yicha o'quv
kurslarini joriy etish va takomillashtirish;
- Amaliyotda ishlayotgan o'qituvchilar uchun inklyuziv ta'lim bo'yicha malaka oshirish
kurslarini tashkil etish;
– O'qituvchilar uchun inklyuziv ta'lim bo'yicha metodik qo'llanmalar va o'quv
materiallarini ishlab chiqish;
- Inklyuziv ta'lim sohasida ilg'or tajribalarni o'rganish va almashish uchun platformalar
yaratish;
O'qituvchilarning inklyuziv amaliyotdagi yutuqlarini rag'batlantirish tizimini joriy etish.
Xulosa.
Zamonaviy pedagogikada inklyuziv ta'limning rivojlanish tendensiyalarini tahlil
qilish quyidagi xulosalarga kelish imkonini beradi:
Inklyuziv ta'lim bugungi kunda nafaqat maxsus ta'lim ehtiyojlari bo'lgan bolalarni
umumta'lim muassasalariga integratsiya qilish, balki ta'lim tizimining o'zini transformatsiya
qilish va barcha o'quvchilar uchun to'liq ishtirok etish imkoniyatlarini yaratish jarayoni
sifatida tushuniladi.
Zamonaviy inklyuziv ta'limning asosiy tendensiyalari qatoriga universal dizayn
tamoyillariga asoslangan ta'lim muhitini yaratish, raqamli va assistiv texnologiyalardan
foydalanish, differensial o'qitish strategiyalarini qo'llash, ijtimoiy-emotsional o'rganish
yondashuvlarini joriy etish, jamoaviy o'qitish modellarini qo'llash va ko'p darajali qo'llab-
quvvatlash tizimlarini joriy etish kiradi.
O'zbekistonda inklyuziv ta'limni rivojlantirish yo'lida muhim qadamlar qo'yilgan bo'lsa-
da, bu jarayonni yanada takomillashtirish uchun me'yoriy-huquqiy bazani mustahkamlash,
moddiy-texnik bazani yaratish, pedagogik kadrlarni tayyorlash tizimini takomillashtirish va
inklyuziv madaniyatni shakllantirish bo'yicha kompleks choralar ko'rish zarur. Inklyuziv
`
153
ta'limning muvaffaqiyati ko'p jihatdan o'qituvchilarning kasbiy tayyorgarlik darajasi va
inklyuziv kompetensiyalarga ega bo'lishiga bog'liq. Shuning uchun bo'lajak o'qituvchilarni
tayyorlash va amaliyotda ishlayotgan o'qituvchilarning malakasini oshirish tizimini
takomillashtirish muhim ahamiyat kasb etadi. Inklyuziv ta'limning zamonaviy tendensiyalari
va ularning milliy ta'lim tizimiga joriy etilishi barcha o'quvchilarning ta'lim olish huquqlarini
ta'minlash, ular uchun teng imkoniyatlar yaratish va jamiyatning inklyuziv madaniyatini
rivojlantirishga xizmat qiladi.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
O'zbekiston Respublikasi Prezidentining 2020-yil 13-oktyabrdagi "Alohida ta'lim
ehtiyojlari bo'lgan bolalarga ta'lim-tarbiya berish tizimini takomillashtirish chora-tadbirlari
to'g'risida"gi PQ-4860-son Qarori.
2.
O'zbekiston Respublikasining "Ta'lim to'g'risida"gi Qonuni. 2020-yil 23-sentabr, O'RQ-
637-son.
3.
O'zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2020-yil 23-dekabrdagi "Imkoniyati
cheklangan bolalarga ta'lim-tarbiya berish tizimini yanada takomillashtirish chora-tadbirlari
to'g'risida"gi 824-son Qarori.
4.
Ainscow, M., & Messiou, K. (2018). Engaging with the views of students to promote
inclusion
in
education.
Journal
of
Educational
Change,
19(1),
1-17.
https://doi.org/10.1007/s10833-017-9312-1
5.
Artiles, A. J., & Kozleski, E. B. (2016). Inclusive education's promises and trajectories:
Critical notes about future research on a venerable idea. Education Policy Analysis Archives,
24(43), 1-29.
https://doi.org/10.14507/epaa.24.1919
6.
Н. А Абдухолиқова Жамият ахборотлашувининг ижобий салбий хусусиятлари
Conferencea, 125, 2022.
7.
Н. A. Абдухоликова Талаба ёшларнинг интернет қарамлигини олдини олишда
таълим маърифати. Oriental renaissance: Innovative, educational, natural and social
sciences 2022.
8.
Björk-Åman, C., Björk-Willén, P., & Norén, E. (2021). The inclusion of multilingual
students in Swedish schools: Policy and practice. International Journal of Inclusive Education,
25(14), 1594-1608. https://doi.org/10.1080/13603116.2019.1629122
9.
Booth, T., & Ainscow, M. (2016). Index for inclusion: A guide to school development led
by inclusive values. Cambridge: Index for Inclusion Network.
10.
Durlak, J. A., Weissberg, R. P., Dymnicki, A. B., Taylor, R. D., & Schellinger, K. B. (2011).
The impact of enhancing students' social and emotional learning: A meta-analysis of school-
based
universal
interventions.
Child
Development,
82(1),
405-432.
https://doi.org/10.1111/j.1467-8624.2010.01564.x
11.
Edyburn, D. L. (2013). Critical issues in advancing the special education technology
evidence
base.
Exceptional
Children,
80(1),
7-24.
https://doi.org/10.1177/001440291308000107
`
154
12.
Florian, L., & Spratt, J. (2013). Enacting inclusion: A framework for interrogating
inclusive practice. European Journal of Special Needs Education, 28(2), 119-135.
https://doi.org/10.1080/08856257.2013.778111
13.
Mamarajabova, Z.N. (2020). Maxsus ta'lim ehtiyojlari bo'lgan bolalar bilan ishlash
kompetensiyasini shakllantirish mexanizmlari. Ped. fan. bo'yicha falsafa doktori (PhD) diss.
avtoreferati. – Toshkent. – 56 b.
14.
McMaster, C. (2015). "Where is ____?": Culture and the process of change in the
development of inclusive schools. International Journal of Whole Schooling, 11(1), 16-34.
15.
Murawski, W. W., & Lochner, W. W. (2018). Beyond co-teaching basics: A data-driven,
no-fail model for continuous improvement. Alexandria, VA: ASCD.
16.
Nilholm, C., & Göransson, K. (2017). What is meant by inclusion? An analysis of
European and North American journal articles with high impact. European Journal of Special
Needs Education, 32(3), 437-451. https://doi.org/10.1080/08856257.2017.1295639
17.
Qodirova, Z.K. (2021). Inklyuziv ta'lim sharoitida pedagogik faoliyatga tayyorgarlikni
ta'minlash mexanizmlari. Monografiya. – Toshkent: "Fan va texnologiya". – 180 b.
18.
Rose, D. H., Gravel, J. W., & Gordon, D. T. (2018). Universal design for learning. In K.
Kennedy & R. E. Ferdig (Eds.), Handbook of research on K-12 online and blended learning
(2nd ed.) (pp. 507-530). Pittsburgh, PA: Carnegie Mellon University ETC Press.
19.
Rose, R., & Shevlin, M. (2020). Support provision for students with special educational
needs in Irish primary schools. Journal of Research in Special Educational Needs, 20(1), 51-63.
https://doi.org/10.1111/1471-3802.12465
20.
Sailor, W., McCart, A. B., & Choi, J. H. (2018). Reconceptualizing inclusive education
through multi-tiered system of support. Inclusion, 6(1), 3-18. https://doi.org/10.1352/2326-
6988-6.1.3
21.
Shogren, K. A., McCart, A. B., Lyon, K. J., & Sailor, W. S. (2018). All means all: Building
knowledge for inclusive schoolwide transformation. Research and Practice for Persons with
Severe Disabilities, 40(3), 173-191. https://doi.org/10.1177/1540796915586191
22.
Specht, J., & Young, G. (2019). Professional learning for teachers and educational
assistants working with high-needs student populations. In B. Smith & A. Hargreaves (Eds.),
Handbook of educational ideas and practices (pp. 128-139). London: Routledge.
23.
Tomlinson, C. A., & Imbeau, M. B. (2010). Leading and managing a differentiated
classroom. Alexandria, VA: ASCD.
24.
Алехина С.В. (2016). Инклюзивное образование: от политики к практике //
Психологическая наука и образование. – Том 21. – № 1. – С. 136-145.
https://doi.org/10.17759/pse.2016210112
25.
Малофеев Н.Н. (2018). От равных прав к равным возможностям, от специальной
школы к инклюзии // Известия РГПУ им. А.И. Герцена. – № 190. – С. 8-15.
