www.sci-p.uz
II SON. 2025
315
INNOVATSION FAOLIYATNI DAVLAT TOMONIDAN MOLIYAVIY
RAG‘BATLANTIRISH USULLARI
PhD
Baxriddinov Nodirbek Zamirdinovich
Namangan davlat texnika universiteti
ORCID: 0000-0002-3765-5778
Annotatsiya.
Maqolada sanoat korxonalarining innovatsion faoliyatini davlat tomonidan
moliyaviy rag‘batlantirish usullari ko‘rib chiqilgan va tahlil qilingan. Mazkur masala bo‘yicha
turli
xil rag’batlantirish usullari o‘rganilgan va ularni sanoat korxonalarida foydalanish
imkoniyatlari aniqlangan va baholangan. Innovatsion faoliyatni davlat tomonidan moliyaviy
rag‘batlantirishning turli xil usullaridan foydalanish bo‘yicha takliflar ishlab chiqilgan.
Kalit so‘zlar
:
innovatsion faoliyat, rag‘batlantirish, sanoat korxonalari, moliyaviy rag‘bat,
samaradorlik, xorijiy tajriba, ijtimoiy-
iqtisodiy rivojlanish, globallashuv, iqtisodiy o‘sish, ijtimoiy
infratuzilma.
МЕТОДЫ ФИНАНСОВОГО СТИМУЛИРОВАНИЯ ИННОВАЦИОННОЙ
ДЕЯТЕЛЬНОСТИ СО СТОРОНЫ ГОСУДАРСТВА
PhD
Бахриддинов Нодирбек
Замирдинович
Наманганский
государственный технический университет
Аннотация
.
В статье рассматриваются и анализируются методы финансового
стимулирования инновационной деятельности промышленных предприятий со стороны
государства. В связи с этим изучены различные методы стимулирования, определены и
оценены возможности их использования на промышленных предприятиях. Разработаны
предложения по использованию различных методов государственного финансового
стимулирования инновационной деятельности.
Ключевые слова
:
инновационная деятельность, стимулы, промышленные
предприятия, финансовые стимулы, эффективность, зарубежный опыт, социально
-
экономическое
развитие,
глобализация,
экономический
рост,
социальная
инфраструктура.
METHODS OF THE STATE FINANCIAL STIMULATION OF INNOVATIVE ACTIVITY
PhD
Bahriddinov Nodirbek Zamirdinovich
Namangan State Technical University
Abstract.
The article considers and analyzes the methods of state financial stimulation of
innovative activities of industrial enterprises. Various methods of stimulation on this issue are
studied and the possibilities of their use in industrial enterprises are identified and evaluated.
Proposals are developed on the use of various methods of state financial stimulation of innovative
activities.
Keywords:
innovative activities, stimulation, industrial enterprises, financial stimulation,
efficiency, foreign experience, socio-economic development, globalization, economic growth,
social infrastructure.
UOʻK:
316.422
315-321
www.sci-p.uz
II SON. 2025
316
Kirish.
Olib borilgan va o‘rganilgan ilmiy tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, iqtisodiyot tarmoqlarida
faoliyat ko‘rsatayotgan korxonalarning
innovatsion rivojlanishi va innovatsion faolligini
ta’minlash maqsadida davlat tomonidan moliyaviy rag’batlantirish mexanizmini ishlab
chiqishni taqozo etadi.
Rivojlangan mamlakatlarda innovatsion faoliyatni davlat tomonidan rag‘batlantirishning
bosh xususiyati shundaki, unda soliq imtiyozlari ilmiy muassasalarga emas, balki korxonalarga
va investorlarga qaratiladi.
Rivojlangan mamlakatlarning ko‘pchiligida hukumatlari xususiy biznesni ilmiy tadqiqot
ishlarini moliyalashda faolroq ishtirok etishlariga erishishga intiladilar.
Adabiyotlar sharhi.
Tadqiqot davomida yuqorida ta’kidlangan innovasion faoliyatga oid dastlab keng
ma’noda «Innovatsiya» atamasi birinchi marta avstriyalik iqtisodchi Shumpeter
(1982)
tomonidan 1912 yilda «Iqtisodiy rivojlanish nazariyasi» asarida taklif etilgan.
Innovasion
nazariyaning eng asosiy qoidalari ham ushbu asarda to‘la asoslab berilgan.
Amerikalik boshqaruv bo‘yicha mutaxassis Druker
(1993) innovatsiyaga nisbatan
yanada
kengroq yondashuvni chiqdi, ya’ni «Yangilik kiritish –
bu murakkab tizim bo‘lib, uning
yordamida g‘oyalar va ixtirolar birinchi marta tijorat voqeligiga aylanadi. Bu –
mahsulot
yoki xizmat turlarini bozorga chiqarish, iqtisodiyotga muvaffaqi
yatli joriy etish, demakdir»
ishlab chiqdi.
Rus iqtisodchilaridan Anchishkinning (1986)
fikriga ko‘ra «innovatsiya», «yangilik
kiritish» atamalari faqat texnik
-
texnologik o‘zgarishlar bilan chegaralanishi mumkin emas. U
ushbu atamaga keng ijtimoiy ma’no
berib, yangiliklarni jamiyatni rivojlantirishning muhim
vositasi sifatida ko‘rib chiqqan va texnik
-texnologik yangiliklar muayyan iqtisodiy oqibatlarni
keltirib chiqargan holda sotish bozori uchun kurashishga ko‘maklashib, raqobat muhitini
o‘zgartiradi va
bu bilan ijtimoiy rivojlanishga yordam beradi, deydi.
Yana bir ta’rif quyidagicha: «innovatsiya –
bu jamiyat taraqqiyotining ta’siri ostida inson
o‘zgaruvchan ehtiyojlarini to‘laroq qondirish uchun yangilik kiritish, yangiliklarni (yangi
amaliy vo
sitani) yaratish, tarqatish va ulardan foydalanish jarayoni» deb ifodalanadi. Utkin
(1996) esa innovatsiya (yangilik kiritish)ni amalga oshirilgan ilmiy tadqiqot yoki kashfiyot
natijasida ishlab chiqarishga joriy etilgan, avvalgisidan sifat jihatdan f
arq qiluvchi ob’yekt
sifatida ta’riflaydi.
Ko’plab olimlar rivojlanayotgan iqtisodiyotda va umuman beqaror iqtisodiy vaziyatda
innovatsion faoliyatni davlat tomonidan moliyaviy rag'batlantirish yanada maqbul, foydali va
samarali ekanligiga qo'shiladilar. Xorij olimi L.E. Mindelining so'zlariga ko'ra , davlat tomonidan
qo'llab-quvvatlashning bilvosita usullarining ahamiyati, birinchi navbatda, bilvosita
rag'batlantirish to'g'ridan-to'g'ri moliyalashtirishga nisbatan sezilarli darajada past byudjet
xarajatlarini talab qilishi va shu bilan birga u innovatsion sub'ektlarning ancha keng doirasini
qamrab olishi bilan belgilanadi
1
. Shuningdek Tugusheva va Yunyaeva (2011), bilvosita
rag'batlantirish to'g'ridan-to'g'ri moliyalashtirishga qaraganda ancha kam byudjet
mablag'larini talab qilishini ta'kidlagan.
To'g'ridan-to'g'ri va bilvosita rag'batlantirish deb ataladigan chora-tadbirlarni chuqurroq
tahlil qilgan N.Yu. Krivoruchko infratuzilma va me'yoriy-huquqiy bazani takomillashtirish
sohasidagi chora-tadbirlarni bilvosita qo'llab-quvvatlash choralari sifatida tasniflaydi va
Mindeli (2006)
davlat innovatsion infratuzilmasini shakllantirishni bevosita qo‘llab
-quvvatlash
chora-tadbirlari deb hisoblaydi.
Umuman olganda, keltirib o‘tilgan mutaxassis olimlar tomonidan
innovatsiya va
innovasion faoliyati ustida ish olib borilgan bo‘lib, xo’jalik yurutuvchi korxonalarida innovasion
1
Jahon iqtisodiy forumi: rasmiy veb-sayt. Kirish rejimi: http://www.weforum.org/. (Kirish sanasi: 01/12/24).
www.sci-p.uz
II SON. 2025
317
faoliyatni davlat tomonidan moliyaviy rag’batlantirish usullari mavzusi doirasida tadqiqotlar
olib borish zarurligini taqozo etadi. Bu
esa o‘z navbatida tanlangan mavzuning dolzarbligini
belgilaydi.
Tadqiqot metodologiyasi.
Maqolada mavzu doirasidan kelib chiqqan holda ilmiy va nazariy yondashuvlar
o‘rganilib, mushohada qilingan. Tadqiqotda qo‘yilgan maqsadga erishish uchun yo‘nalish
tanlab olingan. Birlamchi hamda ikkilamchi ma’lumot manbalarini chuqur o‘rgan
shi va
asoslash uchun tadqiqot strategiyasi belgilab olingan.
Bugungi kunda mamlakatimizda inovatsion faoliyatni rivojlantirish bo’ycha olib
borilayotgan tadqiqot metodolofiyasida ko‘plab muammolar mavjud. Bulardan:
-
Mehnat bozorida, xususan, AT sohasida yuqori malakali kadrlarning tanqisligi;
-
Tadqiqotlarni moliyalashtirishda samarasiz tizimi tufayli moliyalashtirish hajmining
qisqarishi;
-
ixtirolarni tijoratlashtirishda moliyalashtirish manbalarining mavjudmasligi;
-
innovatsion infratuzilma rivojlantirishning past darajasi (xususan, biznes inkubatorlar);
-
davlatning biznes ishlariga aralashishi;
-
telekommunikatsiya infratuzilmasining rivojlanmaganligi;
-
statistik ma’lumotlar bilan bog‘liq muammolar;
-
fundamental fan uyushmagan va jahon ilmiy jamiyatdan ajralgan.
Tahlil va natijalar muhokamasi.
Bu muammolarni o‘rganar ekanmiz, avvalombor qo‘yidagi xulosalarni bayon etamiz:
-
O‘zbekiston Respublikasining innovatsion rivojlanishi dastlabki bosqichda,
ko‘rsatkichlarning ko‘pchiligida O‘zbekiston innovatsion rivojlanish bo‘yicha yetakchi
mamlakatlardan ancha orqadaligi;
-
korxonalar umumiy sonida innovatsion korxonalarning ulushi kam (umumiy hajmining
0,85 foizi);
2
-
O‘zbekiston Respublikasi yuqori texnologiyali va
tadqiqottalab mahsulotlarning sof
importchisi, ammo importning umumiy hajmida u faqat 6,2 foizni tashkil etadi;
-
hukumatni tartibga solish hozirgi holati innovatsiyaviy faoliyatni rivojlantirishga
yordam bermaydi -
O‘zbekiston Doing Business, Economic Freed
om, Corrurtion Rercertion
Index kabi xalqaro reytinglarda eng past o‘rinlarga ega;
-
fundamental fanning zaif rivojlanishi mavjud: O‘zbekiston jahon tadqiqotlarning 0,02
foizini amalga oshiradi va ular dalil qilib keltirishda past ko‘rsatkichlarida ega;
-
olimlar va tadqiqotchilar ish bilan band aholining kichik qismini tashkil etadi (0,12%),
ularning mutlaq soni ham kichkina - 16,7 ming kishi;
-
intellektual mulkni himoya qilish muammolari ham ta’kidlandi.
Erishilgan natijalar yordamida har bosqichda innovatsion maqsadlar va intilishlar, ularga
erishish vositalari o‘zgarib borishi va aniqlashtirilishi mumkin. Albatta, bunda innovatsion
faoliyatning bosh maqsadi avvalgisicha qoladi. Bu jarayon iteratsion (takrorlanuvchi)
xarakterda.
Umumiy holda innovatsiyalar yaratishga undovchi sabablarni innovatsion faoliyatni
zarur qilib qo‘yuvchi, ichki sabablarga (masalan, mahsulotning bozordagi raqobatbardoshligini
2
1-
инновацион коpхона
-
янги ёки такомиллаштиpилган маҳсулот ёки хизматлаpни ишлаб чиқиш ва
жоpий этиш, ишлаб чиқаpиш технологиялаpи ёки усуллаpини ва инновацион фаолиятнинг бошқа
туpлаpини ишлаб чиқаpиш
мақсадида ташкил этилган инновацион фаолият субъекти. (Ўзбекистон
Pеспубликаси "Инновацион фаолият тўғpисида"ги Қонуни) Манбалаp: Ўзбекистон Pеспубликаси Давлат
статистика қўмитаси, World Bank, National Science Foundation (US), "Жаҳон ва миллий иқтисодиёт” давpий
нашpи, ишчи гуpуҳининг таҳлили.
www.sci-p.uz
II SON. 2025
318
ta’minlab turish zaruriyati) va tashqi yani davlat iqtisodiy siyosati borasidagi sabablarga
(davlatning moliyaviy imkoniyatlar va xom-
ashyolardan foydalanish) bo‘lish mumkin.
Bu
jarayonda korxonalarning o‘zaro munosabatlari raqobat xarakterida yoki kooperatsiya
xarakterida bo‘lishi mumkin. Raqobatchilik innovatsion faoliyatning natijalari o‘zlashtirilishida
boshqal
arga nisbatan ko‘proq ulushga ega bo‘lishga intilishda ifodalanadi.
Bozor munosabatlari shaoitida raqobat munosabatlari obyektiv ravishda mavjud
bo‘lsada, innovatsion faoliyatda kooperatsiya munosabatlariga kirishish ham obektiv zarur va
muqarrar tus oladi. Ayniqsa, murakkab innovatsion loyihalar amalga oshirilishida ham
intellektual, ham mulkiy imkoniyatlarni birlashtirmasdan va jamlamasdan ko‘zlanayotgan
natijalarga erishib bo‘lmaydi.
Korxonaning ichidagi innovatsion jarayonlarda raqobat munosabatlariga nisbatan
kooperatsiya munosabatlari birligi va uyg‘unligi mavjudligi bilan bog‘liq ravishda shakllanadi.
So‘nggi 5 yil davomida innovatsion mahsulot va servislarni yaratish bilan shug‘ullanadigan
kompaniyalarning jadal o‘sishi ta’kidlandi (yillik o‘sish sur’ati 63% tashkil qiladi) Korxonalar
umumiy sonida innovatsion korxonalarning ulushi ortmoqda.
2021 yilda jahon rivojlangan davlatlardan ITTKI larga qilingan harajatlar AQShda 599
mlrd., Yaponiyada 144,3 mlrd., Germaniyada 97,1 mlrd., Buyuk Britaniyada 49,1 mlrd.,
Shvetsiyada 16,2 mlrd.
AQSh dollarini tashkil etgan, O’zbekistonda esa bu ko’rsatkich atiga 0,1
mlrd. AQSh dollarini tashkil qilib, AQSh davlatiga nisbatan 5990 marta kam sarf qilingan (4-
rasm).
1-rasm. Dunyo mamlakatlarida ITTKI moliyalashtirish
(Доклад о миpовых инвестициях, 2021)
Innovatsion faoliyatni davlat tomonidan rag’batlantirishning tahlili shuni korsatadiki
davlat va innovatsion jarayon ishtirokchilari o‘rtasidagi munosabatlarning umumiy qabul
qilingan tushunchalari: uchta (
OTM-korxona-davlat
) va uning rivojlanayotgan modifikatsiyasi
hamda fan-
ta’lim va ishlab chiqarish (fan–ta’lim–
biznes
–
davlat
–
fuqarolik jamiyati institutlari)
modelidir (2-rasm).
3-rasmda hududni
rivojlantirishning innovatsion jarayoni va uning biznesga ta’sirida
moliyalashtirishni tashkil etish va qo‘llab
-quvvatlash uchun qarorlar qabul qilishda korxonalar
o‘z innovatsion takliflari bilan chiqishlari hudud rahbarlari esa uning samaradorlik jihatla
riga
alohida e’tibor qaratishlari hamda bularni ustuvor loyihalar reestrida e’tiborga olishlari kerak
bo‘ladi.
Shunday qilib, bu yangi texnologiyalarni belgilaydigan bilim, ko‘nikma va artefaktlarni
yaratish, saqlash va uzatish uchun mo‘ljallangan o‘zaro bog‘liq institutlar tizimi
Yevropa Ittifoqi
mamlakatlari innovatsion faoliyatni davlat
tomonidan bevosita va bilvosita tartibga solish
usullaridan keng foydalanmoqda.
www.sci-p.uz
II SON. 2025
319
2-rasm Sanoat korxonalar innovatsion faolligini oshirishning davlat tomonidan
moliyaviy
rag’batlantirish
tarmoqlararo hududiy mexanizmi
(Гаибназаpова, 2014)
Jumladan, innovatsion faoliyatni bevosita tartibga solishda subsidiyalar, soliq imtiyozlari,
byudjet ssudalari berish, grantlar ajratish, davlat shartnomalarini tuzish, inkubatorlar, ilmiy va
texnologik parklar tashkil etish kabi usullardan keng foydalanilmoqda.
3-
rasm. Sanoat korxonalarining innovatsion jarayoni biznesga ta’siri
Manba:
muallif tomonidan ishlab chiqilgan.
Innovatsion faoliyatni bilvosita tartibga solishda esa maqsadli soliq imtiyozlari berish,
jadallashtirilgan amortizatsiya qo‘llash, kredit olganda soliqqa tortishni kamaytirish,
dividentlardan olinadigan soliq stavkasini pasaytirish, innovatsion korxonalarni tashkil etish
uchun davlat mulkini imtiyozli yoki qaytarib olmaslik sharti asosida berish, innovatsion
Strategik dasturlar
1
Huquqiy
me’yoriy
6
Raqamli
axborotlar
bilan
ta’minlash
Huquqiy uslubiy qo‘llanmalar
Moliyaviy boshqaruv
darajasi va
institutlar
2
Moliyaviy dastaklar va
metodlar
3
Davlat tomonidan
korxonalar innovatsion
faolligini moliyalashtirishga
qaratilgan majmua
4
55
3
Korxona
rahbariyati
Korxona yoki subyekt
Innovator korxonalar
Innovatsion takliflar
Moliyalashtirishni
tashkil etish va
rag’batlantirish
bo‘yicha qarorlar qabul
Hudud rahbari
Ekspertlar
Innovatsion
strategiyani
qondirilishi
Innovatsion siyosat
yuritish rahbarlari
Ustuvor loyihalar
hududiy reestri
Innovatsion loyihalar
hududiy reestri
Samaradorlik
jihatlarini
qondirilishi
Qayta ishlash yoki
loyihani qaytarish
www.sci-p.uz
II SON. 2025
320
tavsifdagi yirik loyihalarda davlatning hissali ishtiroki shaklida qatnashish, venchurli
moliyalashtirishni rag‘batlantirish, davlat kafolatlarini taq
dim etish kabi usullardan
foydalanilmoqda (4-rasm).
4-rasm. Innovatsion faoliyatni davlat tomonidan tartibga solishdagi vositalar
Manba:
muallif tomonidan shakllantirilgan.
Fikrimizcha, Yevropa Ittifoqi mamlakatlarining tajribasi asosida, innovatsion faoliyatni
davlat orqali tartibga solishning bevosita va bilvosita usullaridan milliy iqtisodiyotda kompleks
foydalanishni joriy etish maqsadga muvofiq. Xususan, innovatsion loyihalarni
moliyalashtirishda davlat va korxonalarning hissali ishtirok etishini ta’minlash, olinadigan
dividentlarga nisbatan past darajadagi soliq stavkalarini qo‘ll
ash innovatsion loyihani
investitsiyalash samaradorligini oshirishga xizmat qiladi.
Taraqqiy etgan boshqa mamlakatlarda ham innovatsion investitsiyalashni
rag‘batlantirish maqsadida soliq imtiyozlaridan keng foydalaniladi.
Innovatsion jarayon doimiy ravishda bilim almashadigan, ularning oqimlarini
boshqaradigan, ushbu bilimlarni yangi mahsulotlar va yangi texnologiyalarni ishlab chiqarish
uchun tarqatadigan va qo‘llaydigan turli xil vakolatlar va imkoniyatlarga ega Milliy Innovatsion
Tizim MIT elementlari
o‘rtasidagi munosabatlarning murakkab tizimiga asoslanadi.
Xulosa va takliflar.
Davlatning innovatsion faoliyatni tartibga solish choralarini ma’muriy va iqtisodiy
metodlarga bo‘lish mumkin. Ma’muriy aralashuv qonunchilikka tayangan holda amalga
oshiriladi. Qonunchilik iqtisodiyot taraqqiyotining innovatsion yo‘nalganligini barqaror saqlab
turishga xizmat qiladi va yangiliklarga monopol egalik qilishni ta’minlaydi. S
h
unday bo‘lsada,
Innovatsion
yangiliklarga
bo‘lgan huquqni
himoyalash
Soliq
preferensiyalari
ni taqdim etish
Egri-Bilvosita
Innovatsion faoliyat davlat tomonidan tartibga solish
To‘g‘ri-Bevosita
Ma’muriy
Innovatsiyalarni
tartibga soluvchi
maxsus tashkilotlarni
shakllantirish
Innovatsion autsoring
va venchur
moliyalashtirishni
tartibga solish
Innovatsion autsoring
va venchur
moliyalashtirishni
tartibga solish
Korxona va tashkilot
o‘rtasida texnik va
ilmiy xodimlar
almashinuvi
Dastiruy-maqsadli
Hududiy innovatsion
loyihalarni
moliyalashtirish
Innovatsion tovar va
xizmatlarga davlat
buyuriqlari tizimini
shakllantirish
Mutloq yangi innovatsion
mahsulot va loyihalarni
amalga oshirishda kredit
imtiyozlarini taqdim
qilish
bevosita byudjet
tomonidan moliyalshtirish
Huquqiy
Soliq
Soliq
preferensiyalarini
taqdim etish
Innovatsion soliq
kreditlarini taqdim
etish
www.sci-p.uz
II SON. 2025
321
innovatsion faoliyat rivojlanishida iqtisodiy omillarning rolini inkor etish mumkin emas. Unga
davlat tomonidan amalga oshiriladigan iqtisodiy rag‘batlantirish va moliyaviy ko’mak juda
sezilarli ta’sir ko‘rsatadi.
Innovatsiyalarni davlat tomonidan moliyalashtirish xo’jalik yurutuvchi korxonalarining
innovatsion rivojlan
ishida katta rol o‘ynaydi, chunki bu soliq yukini yengillashtirish va
moliyaviy resurslarni bo‘shatish imkonini beradi.
Adabiyotlar/Литература/Reference:
Tugusheva V.R., Yunyaeva R.R. (2011) Agrosanoat majmuasida innovatsion faoliyatni
kreditlash uchun davlat imtiyozlari // Perm davlat pedagogika universitetining Izvestiya. V.G.
Belinskiy.
–
No 24.
–
B. 469
–
474.
Zavlina P.N., Kazantseva A.K., Mindeli L.E. (2006) Innovatsiyalarni boshqarish asoslari / Ed
Zavlina P.N., Kazantseva A.K., Mindeli L.E.
–
M.:
“Iqtisodiyot”, –
518 b.
Анчишкин А.И.
(1986)
Наука
-
техника
-
экономика.
–М.: Экономика,
-
35 с.
Гаибназа
p
ова З. (2014) Инновацион инвестициялашти
p
иш сама
p
адо
p
лигини
оши
p
ишнинг наза
p
ий асосла
p
и. Монография. Тошкент.
Доклад о миpовых инвестициях (2021). Инвестиции в устойчивое восстановление.
Обзоp. 2021 год, Оpганизация Объединенных Наций Женева, 2021.
Друкер П.
(1993)
Новый бизнесс.
–М.: Экономика
.
Уткин Э.А., Морозова Г.И.
(1996)
Инновационный менежмент. –М., Акалис,
-
208 с.
Шумпетер Й.
(1982)
«Теория
экономического развития». –
М., Прогресс, –455с.
