Acumen:
International Journal of
Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024
Volume 2, Issue 5
447
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
MAKTABLARDA INGLIZ VA SHARQ ALLOMLARINING BIOGRAFIK
MATNLARI ASOSIDA NUTQIY KOMPETENSIYALARNI
SHAKLLANTIRISH
Farmanova Malika Axrorovna
ATMU magistratura 1-kurs talabasi
Tel: +998973109002
Annotatsiya:
Ushbu maqolada maktab o‘quvchilarida ingliz tili darslarida Sharq va
G‘arb allomlarining biografik matnlari orqali nutqiy kompetensiyalarni rivojlantirish
masalasi yoritilgan. Matnlar tanlovi, ularni dars jarayoniga moslashtirish, til
o‘rganishdagi motivatsiyani oshirish va kommunikativ ko‘nikmalarni shakllantirish
bo‘yicha metodik tavsiyalar berilgan.
Kalit so‘zlar:
biografik matnlar, nutqiy kompetensiya, ingliz tili, Sharq allomalari,
Alisher Navoiy, Martin Lings, o‘quvchilarda motivatsiya, kommunikativ yondashuv.
KIRISH
Zamonaviy ta’lim jarayonida xorijiy tillarni o‘qitish nafaqat grammatik bilimlar,
balki nutqiy kompetensiyalarni shakllantirishni ham o‘z ichiga oladi. Ayniqsa, ingliz
tilini o‘rganishda madaniyatlararo muloqot, tarixiy shaxslar hayoti va ularning ilmiy
merosiga oid ma’lumotlar asosida dars olib borish o‘quvchilarda tilga bo‘lgan
qiziqishni kuchaytiradi. Shu nuqtai nazardan qaraganda, Sharq va G‘arb allomlarining
hayoti, ularning g‘oyalari o‘rgatiladigan darslar o‘quvchilarni nafaqat tilga, balki tarix,
madaniyat va odob-axloq kabi sohalarga ham qiziqtiradi.
ASOSIY QISM
1. Biografik matnlarning ahamiyati
Biografik matnlar – bu mashhur shaxslarning hayoti, faoliyati, ijtimoiy-axloqiy
qarashlari
haqida
hikoya
qiluvchi
matnlardir.
Ular
o‘quvchilarga:
-Tarixiy
va
madaniy
bilimlarni
beradi;
- Til ko‘nikmalarini – o‘qish, yozish, tinglab tushunish va gapirish – rivojlantiradi;
- Qahramonlarning faoliyati orqali motivatsiya uyg‘otadi.
Acumen:
International Journal of
Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024
Volume 2, Issue 5
448
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
2. Matn tanlovida e’tiborli jihatlar
Biografik matnlar quyidagi mezonlarga ko‘ra tanlanishi lozim:
- Yoshga mosligi;
- Til darajasiga muvofiqligi (CEFR A2–B1 bosqichida bo‘lishi);
- Qiziqarli va motivatsion bo‘lishi;
- Tarbiyaviy ahamiyatga ega bo‘lishi.
Masalan, Alisher Navoiy, Ibn Sino kabi Sharq allomalari hamda Martin Lings,
Isaac Newton, Helen Keller kabi G‘arb vakillarining hayoti bu mezonlarga to‘la javob
beradi.
3. Nutqiy kompetensiyalarni shakllantirish usullari
Biografik matnlar asosida quyidagi faoliyatlar tashkil etilishi mumkin:
- O‘qish: O‘quvchilar matnni o‘qib, asosiy fikrni tushunadilar, detallarga e’tibor
qaratadilar.
- So‘z boyligini oshirish: Matndagi yangi so‘z va iboralar bilan ishlash (tarjima, gap
tuzish).
- Tinglab tushunish: Biografik hikoyalarni audio shaklda eshitish orqali tushunish
ko‘nikmalarini
rivojlantirish.
- Monolog va dialoglar: O‘quvchilar biografik matn asosida o‘z fikrlarini ifodalaydi,
juftlikda
suhbat
quradi.
- Rol o‘ynash: Tarixiy shaxs rolida chiqish, intervyu tarzida dars tashkil qilish.
4. Alisher Navoiy va Martin Lings asarlaridan namunalar
- Alisher Navoiy: Uning hayoti va ijodi orqali o‘quvchilar nafosat, ilm va ma’naviyatga
bo‘lgan munosabatni tushunadilar. Masalan, “Xamsa” asaridan parchalar bilan ishlash
orqali adabiy til boyligi oshiriladi.
- Martin Lings: “Muhammad: His Life Based on the Earliest Sources” asaridan
qisqartirilgan parchalar orqali G‘arb muallifining Islomga oid yondashuvi o‘rganiladi.
Bu esa madaniyatlararo muloqotni rivojlantiradi.
Acumen:
International Journal of
Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024
Volume 2, Issue 5
449
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
XULOSA
Biografik matnlar orqali ingliz tili darslarini boyitish, ularni madaniy va
ma’naviy qadriyatlar bilan uyg‘unlashtirish imkonini beradi. Bu esa o‘quvchilarning
nafaqat til kompetensiyalarini, balki umumiy tafakkurini, nutqiy faolligini, mustaqil
fikrlashini rivojlantiradi. Shu sababli, dars jarayonida Alisher Navoiy va Martin Lings
kabi allomalar hayotini o‘rganishga asoslangan integratsiyalashgan yondashuv
zamonaviy til o‘qitishning muhim vositasiga aylanishi lozim.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. Navoiy, A. (1981). Xamsa. Toshkent: G‘afur G‘ulom nomidagi Adabiyot va san’at
nashriyoti.
2. Lings, M. (2006). Muhammad: His Life Based on the Earliest Sources. Inner
Traditions.
3. Brown, H. D. (2007). Teaching by Principles: An Interactive Approach to Language
Pedagogy.
Pearson
Education.
4. Harmer, J. (2015). The Practice of English Language Teaching. Longman.
