Acumen:
International Journal of
Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024
Volume 2, Issue 6
46
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
XO'JALIK YURITUVCHI SUB’EKTLARDA TOVAR MODDIY ZAXIRALAR
HISOBINI YURITISHNI TARTIBGA SOLISH
Saitova Dilbar Muxamedqulovna
Termiz davlat universiteti o’qituvchisi
Tel.: +998 99 679 2582
Annotatsiya
Maqolada xo‘jalik yurituvchi sub’ektlarda tovar-moddiy zaxiralar (TMZ)
hisobini yuritishning amaldagi tartiblari, buxgalteriya hisobining milliy standartlari va
xalqaro yondashuvlari asosida tahlil etilgan. Unda TMZ hisobining iqtisodiy
ahamiyati, hisobotdagi aniqlik va shaffoflikni ta’minlashdagi roli yoritilgan. Tahlil
davomida mavjud me’yoriy hujjatlar, amaliyotdagi muammolar va ularni hal qilish
yo‘llari chuqur o‘rganilgan. Shuningdek, maqolada TMZ hisobining elektron tizimlar
orqali yuritilishi, avtomatlashtirilgan dasturlarning qo‘llanilishi, monitoring tizimi va
ichki nazorat mexanizmlarining samadorligi hamda ularni takomillashtirish bo‘yicha
takliflar ilgari surilgan. Maqola natijalariga tayangan holda, xo‘jalik sub’ektlarining
hisob siyosatini optimallashtirish, buxgalteriya axborotining aniqligini oshirish va
zaxiralarning iqtisodiy tahlilini kuchaytirish bo‘yicha ilmiy-amaliy tavsiyalar ishlab
chiqilgan.
Kalit so’zlar.
Tovar-moddiy zaxiralar, buxgalteriya hisobi, hisob siyosati,
moliyaviy hisobot, milliy standart, ichki nazorat, iqtisodiy tahlil, inventarizatsiya,
avtomatlashtirilgan dastur, xo‘jalik yurituvchi sub’ekt, Moliya vazirligi nizomi, IFRS
(Xalqaro moliyaviy hisobot standartlari), zahira bahosi, FIFO, LIFO, NAV, hisobot
shaffofligi.
Abstract
The article analyzes the current procedures for keeping records of inventories
(TMZ) in business entities, based on national accounting standards and international
approaches. It highlights the economic significance of TMZ accounting, its role in
ensuring accuracy and transparency in reporting. During the analysis, existing
regulatory documents, problems in practice and ways to solve them were studied in
depth. The article also puts forward proposals for maintaining TMZ accounting through
electronic systems, the use of automated programs, the effectiveness of the monitoring
system and internal control mechanisms, and their improvement. Based on the results
of the article, scientific and practical recommendations were developed to optimize the
Acumen:
International Journal of
Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024
Volume 2, Issue 6
47
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
accounting policies of business entities, increase the accuracy of accounting
information, and strengthen the economic analysis of reserves.
Keywords.
Inventories, accounting, accounting policy, financial reporting,
national standard, internal control, economic analysis, inventory, automated software,
business entity, Ministry of Finance regulations, IFRS (International Financial
Reporting Standards), reserve price, FIFO, LIFO, NAV, reporting transparency.
KIRISH
Zamonaviy iqtisodiy munosabatlarda tovar-moddiy zaxiralarning hisobi xo‘jalik
yurituvchi sub’ektlar faoliyatida alohida ahamiyat kasb etadi. TMZ nafaqat ishlab
chiqarish jarayonining uzluksizligini ta’minlashda, balki to‘g‘ri moliyaviy
rejalashtirish va xatarsiz investitsiya siyosatini yuritishda muhim vosita bo‘lib xizmat
qiladi. Xususan, ishlab chiqarish va savdo bilan shug‘ullanuvchi sub’ektlarda
zaxiralarning mavjudligi, aylanish tezligi va baholash uslublari ularning moliyaviy
holatini bevosita belgilovchi omillardandir. O‘zbekiston Respublikasi bo‘yicha bu
sohadagi hisob yuritish tartibi «Buxgalteriya hisobi to‘g‘risida»gi Qonun, O‘zbekiston
Respublikasi Moliya vazirligining tegishli buyrug‘i, shuningdek, Xalqaro moliyaviy
hisobot standartlari (IFRS)ga moslashtirilgan milliy standartlar orqali tartibga solinadi.
Shunga qaramay, amaliyotda TMZ hisobini yuritish jarayonida bir qator muammolar –
noto‘g‘ri baholash, yetarli nazorat yo‘qligi, axborotning buzilishi yoki kechikishi
holatlari uchrab turadi. Shu sababli TMZ hisobini yangicha, zamonaviy texnologiyalar
asosida yuritish, avtomatlashtirish va hujjat aylanishini optimallashtirish masalalari
dolzarb bo‘lib bormoqda. Ushbu maqola ayni shu masalaning nazariy va amaliy
jihatlarini o‘rganib, ilmiy asoslangan takliflar ishlab chiqishni maqsad qiladi.
O‘zbekiston Respublikasi bo‘yicha bu sohadagi hisob yuritish tartibi
«Buxgalteriya hisobi to‘g‘risida»gi Qonun, O‘zbekiston Respublikasi Moliya
vazirligining tegishli buyrug‘i, shuningdek, Xalqaro moliyaviy hisobot standartlari
(IFRS)ga moslashtirilgan milliy standartlar orqali tartibga solinadi. Shu bilan birga,
xo‘jalik yurituvchi sub’ektlar TMZ hisobini yuritishda turlicha yondashuvlarni
qo‘llashadi: kimdir FIFO, boshqalar o‘rtacha baholash, ayrimlari esa realizatsiya narxi
asosida hisob yuritadi. Bu esa hisobotda bir xillikni ta’minlashda muammolarni yuzaga
keltiradi.
Mazkur maqolada TMZ hisobi yuritilishining nazariy asoslari, amaliy holati va
tahlili, me’yoriy-huquqiy asoslari, avtomatlashtirish imkoniyatlari va zamonaviy
texnologiyalar asosida optimallashtirish yo‘llari chuqur yoritiladi. Buxgalteriya
hisobida bu aktivlar to‘g‘risidagi ma’lumotlarning aniqligi va ishonchliligi
korxonaning moliyaviy holatini ifodalovchi asosiy ko‘rsatkichlar qatoriga kiradi. Bu
Acumen:
International Journal of
Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024
Volume 2, Issue 6
48
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
esa investorlarga, soliq organlariga, moliyaviy hisobot foydalanuvchilariga to‘g‘ri
qarorlar qabul qilish imkonini beradi.
Shuningdek, maqola TMZ hisobini yuritishda yuzaga keladigan muammolarni
aniqlash, ularning sabablari va oqibatlarini tahlil qilish hamda mavjud kamchiliklarni
bartaraf etish bo‘yicha ilmiy asoslangan tavsiyalar ishlab chiqishga qaratilgan. Unda
iqtisodiy tahlil vositalari, monitoring tizimi, ichki nazorat va zamonaviy buxgalteriya
dasturlari salohiyati ham atroflicha ko‘rib chiqiladi. Bu bilan maqola nafaqat nazariy,
balki amaliy ahamiyatga ega bo‘lgan ilmiy asoslangan manba sifatida baholanishi
mumkin.
ADABIYOTLAR TAHLILI VA METODOLOGIYA
Tovar-moddiy zaxiralar hisobi bo‘yicha adabiyotlar tahlili ularning asosan uch
asosiy yo‘nalishda tadqiq qilinganini ko‘rsatadi: buxgalteriya hisobining nazariy
asoslari, TMZ baholash uslublari va moliyaviy tahlil vositalari. O‘zbekiston
Respublikasi qonun hujjatlari orasida “Buxgalteriya hisobi to‘g‘risida”gi Qonun (2020
y.), Moliya vazirligining 118-son buyrug‘i (2021 y.) va O‘zbekistonda amaldagi
Buxgalteriya hisobi milliy standartlari (BHMS) TMZ hisobini tartibga soluvchi asosiy
hujjatlar sirasiga kiradi. Xalqaro miqyosda esa IAS 2 – “Inventories” (Zaxiralar)
standarti eng asosiy manba hisoblanadi. Baholashda FIFO (First In, First Out), LIFO
(Last In, First Out), o‘rtacha qiymat, sof realizatsiya qiymati kabi metodlar qo‘llaniladi.
Amaliy adabiyotlarda esa R. Anthony, G. Foster, V.S. Kovalev, V.F. Paly, A.A. Zhalilov
kabi mualliflarning ishlarida TMZni samarali boshqarish, hisoblash va nazorat
qilishning metodologiyasi yoritilgan. Adabiyotlarni tahlil qilish natijasida
aniqlanishicha, TMZ hisobida avtomatlashtirilgan tizimlardan foydalanish, ERP
(Enterprise Resource Planning) dasturlari orqali monitoring o‘rnatish va zaxiralarni
real vaqt rejimida nazorat qilish bo‘yicha tadqiqotlar soni oshmoqda. Bu esa
zamonaviy xo‘jalik yurituvchi sub’ektlar uchun bu sohadagi tadqiqotlarni amaliyot
bilan uyg‘unlashtirish zarurligini ko‘rsatadi.
Tadqiqotda ilmiy-nazariy yondashuv bilan bir qatorda, amaliy tahlil
metodlaridan ham foydalanildi. Birinchidan, hujjatlarni tahlil qilish usuli orqali TMZ
hisobiga oid milliy va xalqaro me’yoriy hujjatlar, qonunlar, buxgalteriya standartlari
o‘rganildi. Ikkinchidan, empirik ma’lumotlar asosida O‘zbekistonning bir nechta yirik
xo‘jalik sub’ektlarida TMZ hisobining holati o‘rganildi. Ular orasidan korxonalar
tanlab olinib, hisob siyosati, baholash uslublari, zaxiralar harakati va inventarizatsiya
jarayoni tahlil qilindi. Shuningdek, intervyu va so‘rovnoma metodlari yordamida
buxgalterlar, auditorlar va iqtisodchilar fikri olindi. Natijalar statistik tahlil orqali
baholandi va kamchiliklar aniqlanib, ularni bartaraf etish yo‘llari ishlab chiqildi. Shu
bilan birga, SWOT tahlil metodikasidan foydalanib, TMZ hisobining kuchli, zaif
Acumen:
International Journal of
Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024
Volume 2, Issue 6
49
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
tomonlari, imkoniyat va tahdidlar spektri aniqlandi. Yana bir muhim metod –
kompyuterlashtirilgan hisob yuritish tizimlarining solishtirma tahlili orqali
avtomatlashtirish samaradorligi baholandi. Ushbu usullar kombinatsiyasi TMZ
hisobini yuritish tizimidagi mavjud holatni to‘liq va aniq tasvirlashga xizmat qildi.
NATIJALAR
O‘tkazilgan tadqiqotlar asosida bir nechta muhim natijalarga erishildi.
Birinchidan, aksariyat xo‘jalik yurituvchi sub’ektlarda TMZ hisobini yuritish bo‘yicha
yagona yondashuv yo‘qligi aniqlandi. Turli korxonalarda turli baholash uslublari
(FIFO, o‘rtacha baho, baholash bo‘yicha avtomatlashgan formulalar) qo‘llanilishi
hisobda aniqlik va taqqoslash imkoniyatlarini cheklab qo‘ymoqda. Ikkinchidan,
zaxiralarni real vaqt rejimida kuzatish va ichki nazorat mexanizmlari yetarlicha
samarali emasligi, bu esa zaxiralar o‘g‘irlanishi, noto‘g‘ri baholanishi va yaroqsiz
mahsulotlarning hisobotga kiritilishi holatlariga olib kelmoqda. Uchinchi natija shuki,
TMZ hisobi avtomatlashtirilgan dasturlar (1C, SAP, Oracle) orqali yuritiladigan
korxonalarda axborot aniqligi, hisobot tayyorlash tezligi va ichki audit sifatining
yuqoriligi qayd etildi. Bundan tashqari, amaldagi buxgalteriya siyosatida TMZ
inventarizatsiyasi kam holatda va rasmiyatchilik darajasida amalga oshirilayotganligi
ma’lum bo‘ldi. Umuman olganda, TMZ hisobi bo‘yicha huquqiy-me’yoriy baza
mavjud bo‘lsa-da, ularning amaliyotdagi joriy etilishi past darajada. Bu esa amaliyot
va qonunchilik o‘rtasida muvofiqlik muammosini yuzaga keltirmoqda.
XULOSA
Tovar-moddiy zaxiralar hisobi xo‘jalik yurituvchi sub’ektlarning moliyaviy
barqarorligini ta’minlovchi muhim omillardan biri bo‘lib, ularning buxgalteriya
hisobini yuritish sifati, hisobotlarda aks ettirilgan ma’lumotlarning aniqligi,
investitsion jozibadorlik darajasiga ham ta’sir ko‘rsatadi. Ushbu maqolada TMZ
hisobini yuritishdagi amaliy muammolar, ularni hal qilish yo‘llari, zamonaviy axborot
texnologiyalarining qo‘llanilishi va hisob siyosatini optimallashtirish masalalari
o‘rganildi. Asosiy tavsiyalar sifatida quyidagilarni ta’kidlash mumkin: (1) TMZ
hisobini
yuritishda
yagona
standartni
tanlash
va
hujjatlashtirish;
(2)
avtomatlashtirilgan dasturiy ta’minotdan keng foydalanish; (3) muntazam
inventarizatsiya va monitoring tizimini yo‘lga qo‘yish; (4) buxgalterlar va auditorlar
malakasini oshirish. Shu bilan birga, buxgalteriya hisobi bo‘yicha milliy qonunchilik
va xalqaro standartlar o‘rtasida uyg‘unlikni ta’minlash orqali TMZ hisobining
ishonchliligi va xalqaro auditorlar uchun ochiqligini kuchaytirish lozim.
Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, TMZ hisobini yuritish har bir xo‘jalik
yurituvchi sub’ektning moliyaviy barqarorligi, ishonchli hisobot tuzish va samarali
boshqaruv qarorlarini qabul qilishda beqiyos ahamiyatga ega. Amaliy tahlillar shuni
Acumen:
International Journal of
Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024
Volume 2, Issue 6
50
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
ko‘rsatadiki, aynan TMZ hisobining noto‘g‘ri yuritilishi yoki baholashdagi xatoliklar
natijasida korxona zarar ko‘rmoqda, moliyaviy natijalar buzilmoqda, ichki nazorat
zaiflashmoqda.
Zaxiralar hisobi faqat buxgalteriya jarayoni emas, balki strategik boshqaruv
vositasi sifatida ko‘rilishi lozim. Korxonalarda zaxiralarni aniq hisobga olish va real
vaqt rejimida nazorat qilish uchun zamonaviy axborot texnologiyalaridan foydalanish,
masalan, ERP tizimlari, avtomatlashtirilgan monitoring modullari, moliyaviy-analitik
dasturlar keng joriy etilishi kerak. Ayniqsa, soliq hisoboti, moliyaviy hisobot va
menejerlar uchun tahliliy axborotning o‘zaro integratsiyasini ta’minlash TMZ
hisobining ishonchliligini oshiradi.
Maqolada keltirilgan tavsiyalar asosida TMZ hisobining me’yoriy, texnologik
va amaliy jihatlarini takomillashtirish uchun quyidagi chora-tadbirlar taklif qilinadi:
1) TMZni hisobga olishda yagona standartga asoslanish va baholash usullarini
hujjatlashtirish;
2) zamonaviy buxgalteriya dasturlari asosida avtomatlashtirilgan tizimlarni keng
joriy etish;
3) har chorakda muntazam inventarizatsiya o‘tkazish;
4) buxgalterlar, auditorlar va menejerlar malakasini oshirishga doimiy e’tibor
qaratish;
5) davlat organlari tomonidan TMZ hisobi bo‘yicha ko‘rsatmalarni yangilab
borish.
Shuningdek, xalqaro tajriba asosida TMZ hisobi sohasida normativ-huquqiy
bazani IFRSga to‘liq muvofiqlashtirish, hisobotlar auditorlikdan o‘tishini
majburiylashtirish, moliyaviy shaffoflikka xizmat qiluvchi ochiq axborot
platformalarini yaratish lozim. Bu bilan nafaqat korxonalar ichki boshqaruvi, balki
ularning iqtisodiy muhitdagi ishonchliligi va investitsion jozibadorligi ham oshadi.
Umuman olganda, TMZ hisobini yuritish bo‘yicha takliflar xo‘jalik yurituvchi
sub’ektlar faoliyatining moliyaviy natijalarini yaxshilashga xizmat qiladi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI
1.
O‘zbekiston Respublikasi “Buxgalteriya hisobi to‘g‘risida”gi Qonuni. –
Toshkent: 2020.
2.
Moliya vazirligining 118-son buyrug‘i. – 2021.
3.
Buxgalteriya hisobi milliy standartlari. – Toshkent: Moliya vazirligi,
2022.
4.
International Accounting Standard (IAS) 2 – Inventories.
5.
Kovalev V.V. Buxgalteriya hisobining nazariy asoslari. – Moskva:
Finansy i statistika, 2018.
Acumen:
International Journal of
Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024
Volume 2, Issue 6
51
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
6.
Paliy V.F. Buxgalteriya va moliyaviy tahlil. – Moskva: Infra-M, 2019.
7.
Jalilov A.A. Tovar-moddiy zaxiralarning iqtisodiy tahlili. – Toshkent:
Iqtisodiyot, 2020.
8.
Anthony R.N., Reece J.S. Accounting Principles. – Boston:
Irwin/McGraw-Hill, 2017.
9.
Foster G. Financial Statement Analysis. – New York: Pearson, 2016.
10.
Temurov N.A. “TMZ hisobini avtomatlashtirish yo‘llari”, “Moliyachi”
jurnali, 2023, №2.
