Acumen:
International Journal of Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024, VOLUME-2, ISSUE-6
95
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASIDA INSON HUQUQLARI BO‘YICHA
MILLIY INSTITUTLARNING SAMARADORLIGI: MUAMMO VA
TAKLIFLAR
Jo’rayev Rasuljon Eshmo’min o’g’li
Termiz davlat unvirsiteti yuridik fakulteti 1-bosqich talabasi
Annotatsiya
Mazkur maqolada O‘zbekiston Respublikasida inson huquqlarini himoya qilish
va ta’minlash sohasida faoliyat yuritayotgan milliy institutlar — xususan, Oliy
Majlisning Inson huquqlari bo‘yicha vakili (Ombudsman), Inson huquqlari bo‘yicha
O‘zbekiston Respublikasi Milliy markazi, Bolalar ombudsmani kabi tashkilotlarning
huquqiy maqomi, asosiy vazifalari va amaliy faoliyati tahlil qilinadi. Shuningdek,
ularning xalqaro standartlarga muvofiqligi, fuqarolarning huquqlarini real himoya
qilishdagi o‘rni va samaradorlik darajasi atroflicha ko‘rib chiqiladi. Maqolada mavjud
tizimli muammolar – normativ-huquqiy bazaning to‘liqligi, mustaqillik darajasi,
byurokratik to‘siqlar, hamkorlik mexanizmlarining zaifligi kabi masalalar yoritilib,
ularni bartaraf etish yuzasidan taklif va tavsiyalar berilgan.
Tadqiqotning maqsadi – inson huquqlarini himoya qiluvchi milliy institutlar
faoliyatining samaradorligini oshirish bo‘yicha huquqiy va institutsional takliflarni
ilgari surishdan iborat.
Kalit so‘zlar:
O‘zbekiston, inson huquqlari, Ombudsman, Milliy markaz,
bolalar huquqlari, milliy institutlar, huquqiy himoya, samaradorlik, xalqaro
standartlar, institutsional islohotlar, takliflar, fuqarolik jamiyati, monitoring,
huquqiy mexanizm.
Inson huquqlari har qanday demokratik jamiyatning asosiy negizidir.
O‘zbekiston Respublikasi mustaqillikning ilk yillaridan boshlab inson huquq va
erkinliklarini ta’minlash, ularni huquqiy jihatdan himoya qilish borasida izchil
islohotlar yo‘lini tanladi. Konstitutsiyada belgilangan asosiy tamoyillar, jumladan,
inson va fuqarolarning sha’ni, huquqlari, erkinliklari oliy qadriyat sifatida e’tirof
etilgan. Shu maqsadda mamlakatda inson huquqlarini himoya qiluvchi maxsus milliy
institutlar — Oliy Majlisning Inson huquqlari bo‘yicha vakili (Ombudsman), Inson
huquqlari bo‘yicha O‘zbekiston Respublikasi Milliy markazi, Bolalar Ombudsmani,
Milliy Preventiv Mexanizm, hamda boshqa nodavlat tashkilotlar tashkil etildi va
faoliyat yuritmoqda.
Acumen:
International Journal of Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024, VOLUME-2, ISSUE-6
96
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
Mazkur maqolada ushbu institutlarning faoliyati, ularning xalqaro huquqiy
mezonlarga muvofiqligi, samaradorlik darajasi, mavjud tizimli muammolar va ularni
bartaraf etish yuzasidan huquqiy va tashkiliy takliflar tahlil qilinadi. Maqolaning
maqsadi — inson huquqlarini real hayotda samarali himoya qilish uchun milliy
institutlar faoliyatining amaliy jihatlarini chuqur o‘rganish va takomillashtirish
yo‘llarini ilgari surishdan iborat.
Asosiy qism
1.
Milliy institutlarning huquqiy asoslari va vazifalari
O‘zbekiston Respublikasining Konstitutsiyasi va qator qonun
hujjatlarida inson huquqlarining ustuvorligi belgilab qo‘yilgan. Shu asosda
quyidagi asosiy milliy institutlar faoliyat yuritadi:
Oliy Majlisning Inson huquqlari bo‘yicha vakili (Ombudsman):
1995 yilda
tashkil etilgan. Ombudsman fuqarolarning davlat organlari va mansabdor shaxslari
tomonidan buzilgan huquqlarini tiklash, ularning arizalari bo‘yicha nazorat o‘rnatish,
parlamentga hisobot berish vakolatiga ega. So‘nggi yillarda Ombudsman faoliyati
sezilarli darajada faollashdi, mahkumlar va tergov ostidagi shaxslar huquqlarini
himoya qilishga e’tibor kuchaydi.
Inson huquqlari bo‘yicha O‘zbekiston Respublikasi Milliy markazi:
1997
yilda tashkil etilgan. Bu markaz asosiy ravishda ilmiy- tadqiqot, monitoring, xalqaro
hamkorlik, ta’lim va axborot tarqatish kabi yo‘nalishlarda faoliyat olib boradi.
Bolalar Ombudsmani:
2020 yilda tashkil etilgan bo‘lib, voyaga
yetmaganlarning huquq va manfaatlarini himoya qilishga ixtisoslashgan. U maktablar,
maktab-internatlar, yetimxonalar va boshqa muassasalardagi bolalar shikoyatlarini
qabul qilib, ularga javob berishga mas’ul.
Milliy Preventiv Mexanizm (MPM):
Qiynoqlarning oldini olish bo‘yicha
tashkil etilgan monitoring mexanizmi bo‘lib, yopiq muassasalarda inson huquqlariga
rioya qilinishini tekshiradi.
2.
Samaradorlik tahlili: yutuqlar va mavjud muammolar
So‘nggi yillarda bu institutlar faoliyatida ijobiy siljishlar kuzatilmoqda.
Jumladan:
Ombudsman va Bolalar ombudsmani joylarda qabul o‘tkazish amaliyotini yo‘lga
qo‘ydi.
Qiynoq holatlari bo‘yicha monitoring kuchaydi.
Acumen:
International Journal of Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024, VOLUME-2, ISSUE-6
97
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
Milliy markaz tomonidan inson huquqlari bo‘yicha yillik hisobotlar, metodik
qo‘llanmalar va xalqaro konvensiyalarga sharhlar e’lon qilinmoqda.
Biroq bu institutlarning faoliyatida qator
muammolar
ham mavjud:
Mustaqillik darajasi cheklangan:
Ombudsman va Milliy markaz ijro hokimiyati
tizimiga qisman bog‘langan bo‘lib, bu ularning qarorlar chiqarishda erkinligiga putur
yetkazishi mumkin.
Moliyaviy va tashkiliy resurslar yetarli emas:
Moliya va kadrlar
yetishmovchiligi ularning faoliyatini kengaytirish imkonini cheklaydi.
Jamoatchilik bilan aloqalar sust:
Ko‘pchilik fuqarolar bu
institutlarning mavjudligi va ularga murojaat qilish tartibi haqida yetarli
ma’lumotga ega emas.
Qonun ustuvorligiga to‘liq erishilmagan:
Ayrim hollarda institutlarning
tavsiyalari bajarilmasdan qolmoqda.
3.
Takliflar va yechimlar
Milliy institutlar faoliyatini yanada samarali qilish uchun quyidagi takliflarni
ilgari surish mumkin:
1.
Mustaqillikni kuchaytirish:
Ombudsman va Milliy markazni moliyaviy,
tashkiliy jihatdan ijro hokimiyatidan mustaqil tashkilotga aylantirish zarur.
2.
Huquqiy bazani kuchaytirish:
Inson huquqlari institutlari faoliyatini
tartibga soluvchi qonunlar zamonaviy xalqaro mezonlar asosida takomillashtirilishi
lozim.
3.
Jamoatchilik ishtirokini kuchaytirish:
Fuqarolik jamiyati institutlari,
OAV va nodavlat tashkilotlar bilan muntazam hamkorlik qilish mexanizmlari yo‘lga
qo‘yilishi kerak.
4.
Ta’lim va targ‘ibot ishlarini kengaytirish:
Aholining huquqiy ongi va
bilimini oshirish uchun ommaviy axborot vositalari orqali tushuntirish ishlari
kengaytirilishi lozim.
5.
Monitoring va javobgarlik tizimini kuchaytirish:
Inson huquqlariga oid
tavsiyalarni bajarmagan mansabdor shaxslar uchun javobgarlik mexanizmlarini
kuchaytirish zarur.
Xulosa
Inson huquqlari har qanday demokratik jamiyatning asosi bo‘lib, ularni himoya
qilishda samarali va mustaqil institutlarning mavjudligi muhim ahamiyatga ega.
O‘zbekiston Respublikasida ushbu yo‘nalishda ancha ijobiy o‘zgarishlar amalga
oshirilgan bo‘lsa-da, milliy institutlarning samaradorligini oshirish uchun hali
Acumen:
International Journal of Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024, VOLUME-2, ISSUE-6
98
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
yechilishi lozim bo‘lgan qator muammolar mavjud. Ushbu institutlarning huquqiy
maqomi, amaliy imkoniyatlari va jamoatchilik bilan aloqalari kuchaytirilsa, inson
huquqlarini ta’minlash borasidagi islohotlar yanada chuqurlashadi. Taklif etilgan
chora- tadbirlar orqali inson huquqlarini himoya qilish sohasida O‘zbekiston xalqaro
hamjamiyatda yanada faol va munosib o‘rin egallashi mumkin.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi.
– Toshkent: O‘zbekiston
Respublikasi Oliy Majlisi, 1992.
2.
O‘zbekiston Respublikasining Inson huquqlari bo‘yicha vakili
(Ombudsman) to‘g‘risidagi Qonun.
– Toshkent: O‘zbekiston Respublikasi Oliy
Majlisi, 1995.
3.
Inson huquqlari bo‘yicha O‘zbekiston Respublikasi Milliy markazi
to‘g‘risidagi Qonun.
– Toshkent: O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi, 1997.
4.
O‘zbekiston
Respublikasining
Bolalar
huquqlari
bo‘yicha
Ombudsmani to‘g‘risidagi Qonun.
– Toshkent: O‘zbekiston Respublikasi Oliy
Majlisi, 2020.
5.
O‘zbekiston Respublikasi Milliy Preventiv Mexanizmi to‘g‘risida.
–
Toshkent: O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi, 2012.
6.
BMT Inson huquqlari Kafedrasi, “Inson huquqlari va ularni himoya
qilish bo‘yicha xalqaro me'zonlar.”
– BMT, 2019.
7.
G’ulomov B. Inson huquqlari va uni himoya qilishning huquqiy
asoslari.
– Toshkent: 2018.
8.
Jorayev A. O‘zbekiston Respublikasida huquqiy islohotlar va inson
huquqlarini himoya qilish.
– Toshkent: 2019.
9.
"O‘zbekiston Respublikasida inson huquqlari himoyasi: nazariyasi
va amaliyoti."
– Tashkent State Law University Publishing House, 2017.
10.
Aksakova T., Sagdullayeva M. Inson huquqlari bo‘yicha milliy
institutlarning samaradorligini oshirish.
– Journal of Law and Human Rights, 2021.
11.
European Court of Human Rights, "The Role of National Human
Rights Institutions."
– Strasbourg: Council of Europe, 2018.
