Acumen:
International Journal of Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024, VOLUME-2, ISSUE-6
141
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
TIL O‘RGANISHDA RAQAMLI TEXNOLOGIYALAR:
IMKONIYATLAR VA XAVF-XATARLAR.
Shomamatova Marjona Safar qizi
Termiz iqtisodiyot va servis universiteti
Xorijiy til va adabiyoti 322 guruh talabasi.
Ilmiy rahbar: Gavhar Salomova
ANNOTATSIYA
Mazkur maqolada raqamli texnologiyalar vositasida til o‘rganishning hozirgi
bosqichdagi imkoniyatlari, innovatsion yondashuvlari va yuzaga kelayotgan xavf-
xatarlar ilmiy tahlil qilinadi. Mobil ilovalar, sun’iy intellekt, masofaviy o‘qitish
platformalari, o‘yinli ta’lim (gamifikatsiya), virtual va kengaytirilgan reallik
texnologiyalarining til o‘rganishdagi funksional imkoniyatlari yoritiladi. Shu bilan
birga, diqqatning tarqoqligi, raqamli qaramlik, axborot ortig‘i va real muloqotdan
yiroqlashish singari xavf-xatarlar tahlil qilinib, ularni bartaraf etish yo‘llari ham taklif
qilinadi.
Kalit so‘zlar
: raqamli texnologiyalar, chet tili, sun’iy intellekt, xavf-xatarlar,
gamifikatsiya, o‘quv motivatsiyasi.
KIRISH
Bugungi raqamli asrda til o‘rganish uslublari keskin o‘zgarib bormoqda.
An’anaviy darslik, taxta va og‘zaki muloqotga asoslangan metodlar o‘rnini raqamli
texnologiyalar, mobil ilovalar, sun’iy intellekt va virtual platformalar egallamoqda. Bu
jarayon, bir tomondan, o‘rganuvchilarga katta imkoniyatlar eshigini ochsa, boshqa
tomondan, bir qator psixologik va pedagogik muammolarni ham keltirib chiqarmoqda.
Raqamli texnologiyalar yordamida til o‘rganishning ommalashuvi dunyo
miqyosida kuzatilmoqda. 2023 yilning yakuniga ko‘ra, butun dunyoda 700 milliondan
ortiq foydalanuvchi turli mobil ilovalar yordamida til o‘rganmoqda. O‘zbekistonda
ham “Duolingo”, “BBC Learning English”, “Quizlet”, “Hello English”, “Zoom” va
“Google Classroom” kabi platformalar orqali ingliz, rus, koreys, nemis tillarini
o‘rganish keng tarqalgan.
Shuningdek, Prezidentning 2021-yil 19-maydagi PQ–5117-sonli qarori bilan
O‘zbekistonda ingliz tilini raqamli texnologiyalar asosida o‘rgatishga alohida e’tibor
qaratilmoqda. Bu esa mazkur mavzuni ilmiy nuqtai nazardan o‘rganishni, mavjud
imkoniyatlar va xavf-xatarlarni aniqlashni taqozo etadi.
Acumen:
International Journal of Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024, VOLUME-2, ISSUE-6
142
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
DOLZARBLIK
Hozirgi raqamli jamiyatda bilim olish, axborot izlash va til o‘rganish jarayonlari
tubdan o‘zgarib bormoqda. An’anaviy dars uslublaridan farqli o‘laroq, zamonaviy
texnologiyalar ta’limni interaktiv, moslashuvchan va tezkor qiladi. Ayniqsa, chet
tillarini o‘rganishda raqamli vositalar, mobil ilovalar, sun’iy intellekt va virtual
muhitlar o‘quvchilarning til kompetensiyasini rivojlantirishda asosiy omillardan biriga
aylangan.
Bugungi kunda o‘quvchilar, talabalar va mustaqil o‘rganuvchilar chet tilini
o‘rganishda ko‘proq “Duolingo”, “BBC Learning English”, “Quizlet”, “YouTube
Education”, “Telegram kanallari” kabi onlayn platformalarga tayanmoqdalar. 2023 yil
oxirida O‘zbekiston Respublikasi Statistika agentligi tomonidan e’lon qilingan
ma’lumotlarga ko‘ra, respublika bo‘yicha ingliz tilini o‘rganayotgan yoshlarning 68
foizi haftasiga kamida bir marta raqamli ilovalardan foydalanadi. Bu esa raqamli
texnologiyalar ta’limning ajralmas qismiga aylanganini isbotlaydi.
Shu bilan birga, bu texnologiyalar o‘zining salbiy jihatlari bilan ham tahdid
solmoqda. Xususan:
•
Talabalarda diqqatni jamlash darajasining pasayishi,
•
Internetga haddan tashqari bog‘liqlik,
•
Real hayotdagi muloqotga bo‘lgan ehtiyojning kamayishi,
•
Axborot ortig‘i (information overload) va noto‘g‘ri manbalarga tayanish
kabi muammolar ko‘plab psixologik, sotsiopedagogik xavf-xatarlarni yuzaga
keltiradi.
Yana bir muhim jihat shundaki, O‘zbekistonda 2021 yildan boshlab chet tillarini
o‘rganish bo‘yicha davlat siyosati yangi bosqichga ko‘tarildi. Xususan, Prezidentning
“Yoshlarni chet tillarini o‘rganishga keng jalb etish va bu borada zamonaviy metodlarni
joriy qilish” to‘g‘risidagi qarorlari asosida barcha umumiy o‘rta maktablar, kasb-hunar
maktablari va oliy ta’lim muassasalarida ingliz tilini o‘qitishda innovatsion
yondashuvlar joriy etilmoqda. Ushbu islohotlarning barqaror va natijador amalga
oshishi uchun esa raqamli texnologiyalar imkoniyatlaridan oqilona foydalanish muhim
ahamiyat kasb etadi.
Mavzuning dolzarbligi, shuningdek, pandemiya davrida butun dunyo ta’limi
raqamli muhitga o‘tgan holatda yanada chuqurlashdi. COVID-19 sharoitida yuzaga
kelgan masofaviy ta’lim tajribasi ko‘plab raqamli vositalarning ijobiy tomonlarini
ochib berdi. Biroq bu tajriba ko‘rsatdiki, o‘rganish samaradorligi nafaqat
texnologiyalarga, balki ularning qanday qo‘llanilishiga ham bog‘liq.
Yuqoridagi dalillar asosida aytish mumkinki, til o‘rganishda raqamli
texnologiyalarning imkoniyatlarini to‘liq o‘rganish, ularni samarali tarzda ta’lim
Acumen:
International Journal of Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024, VOLUME-2, ISSUE-6
143
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
jarayoniga integratsiya qilish, shu bilan birga, salbiy oqibatlarini aniqlash va bartaraf
etish bo‘yicha chora-tadbirlar ishlab chiqish bugungi kunning eng dolzarb
muammolaridan biridir. Bu masalani ilmiy yondashuvda chuqur tahlil qilish nafaqat
ta’lim tizimi sifatini oshiradi, balki o‘quvchilarning raqamli madaniyatini
shakllantirishda ham katta ahamiyat kasb etadi.
Til o‘rganishda raqamli texnologiyalardan foydalanish so‘nggi yillarda o‘ziga xos
metodik yondashuv sifatida shakllandi. Chet ellik va mahalliy olimlar tomonidan olib
borilgan tadqiqotlar ushbu yo‘nalishda ikki asosiy pozitsiyani belgilaydi: 1)
texnologiyalar o‘quv samaradorligini oshiradi; 2) texnologiyalar noto‘g‘ri qo‘llansa,
salbiy oqibatlarga olib keladi.
Masalan, Ellis (2020) mobil ilovalarning foydalanuvchiga qulaylik yaratishini,
ayniqsa, yangi so‘zlarni tez o‘zlashtirishda yordam berishini ta’kidlagan. Boshqa
tomondan, bu ilovalarda grammatika va muloqot kompetensiyalari yetarlicha
rivojlantirilmasligi muammo sifatida ko‘rsatilgan.
Oxford University Press (2022) o‘tkazgan tadqiqotda esa 1000 dan ortiq til
o‘rganayotgan talabalar ishtirok etgan. Ularning 76% mobil ilovalardan kundalik
foydalanishini bildirgan. Shu bilan birga, 39% talabalar e’tiborni jamlay olmaslik, 21%
esa motivatsiya pasayishini qayd etgan.
O‘zbekistonda esa 2023 yilda Xalq ta’limi vazirligi tomonidan 1500 nafar
o‘quvchi va 300 nafar o‘qituvchi ishtirokida o‘tkazilgan so‘rovnoma natijalariga ko‘ra,
til o‘rgatishda eng ko‘p foydalanilayotgan platformalar quyidagilar:
•
“Zoom” (62%)
•
“Telegram dars kanallari” (59%)
•
“Duolingo” (45%)
•
“Quizlet” (33%)
Mahalliy tadqiqotlar (Karimova N., 2022; Rashidov F., 2023) esa o‘quvchilarda
raqamli texnologiyalar orqali mustaqil til o‘rganishga qiziqish ortganini ko‘rsatadi.
Biroq haddan tashqari ekran qarshisida vaqt o‘tkazish, real muloqotning kamayishi,
texnik muammolar singari xavf-xatarlar ham mavjud.
METODOLOGIYA
Ushbu ilmiy maqolada sifat va miqdoriy yondashuv usullari integratsiyasi asosida
tahlil olib borildi. Tadqiqot uch bosqichda amalga oshirildi:
1.
So‘rovnoma
– O‘zbekistonning 5 ta viloyatida joylashgan
umumta’lim maktablarida (8–11-sinf o‘quvchilari) va OTM talabalari orasida
400 nafar respondent ishtirokida so‘rovnoma o‘tkazildi. Unda “Qaysi raqamli
Acumen:
International Journal of Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024, VOLUME-2, ISSUE-6
144
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
texnologiyalarni ishlatasiz?”, “Texnologiyalar sizga qanday foyda berdi?”,
“Sizda charchoq yoki diqqat yetishmovchiligi sezildimi?” kabi savollar kiritildi.
2.
Platformalarning tahlili
– 6 ta mashhur raqamli platforma
funksional jihatdan o‘rganildi: Duolingo, BBC Learning English, Quizlet,
Zoom, Replika, Google Translate.
3.
Intervyu
– 10 nafar chet tili o‘qituvchisi bilan sifatli suhbat
o‘tkazildi. Ularning darsda texnologiyalardan foydalanishdagi tajribasi,
muvaffaqiyatli holatlar va muammolar qayd etildi.
Ma’lumotlar Google Form, Excel va SPSS dasturlari yordamida kodlandi, foizli
tahlillar va diagrammalar yaratildi.
NATIJALAR VA TAHLIL
Tadqiqot natijalariga ko‘ra, quyidagi asosiy holatlar aniqlandi:
1. Imkoniyatlar:
•
Respondentlarning 79% raqamli texnologiyalar ularni mustaqil ishlashga
o‘rgatganini bildirgan.
•
68% o‘quvchi o‘rganish jarayoni o‘yinli (gamifikatsiyalashgan) bo‘lgani
uchun motivatsiyasi ortganini ta’kidlagan.
•
52% foydalanuvchi sun’iy intellektga asoslangan suhbatdoshlar orqali
og‘zaki til ko‘nikmasini rivojlantirganini bildirgan.
Texnologiya
turi
Afzalligi
Foydalanuvchi
ulushi (%)
Duolingo
Lug‘at va talaffuz
64%
Zoom
Real vaqtli suhbatlar
58%
Quizlet
Yodlash kartochkalari
47%
Replika AI
Simulyatsiyalashgan
muloqot
39%
BBC English
Yevropa CEFR
asosidagi kurslar
31%
2. Xavf-xatarlar:
•
61% talaba uzoq vaqt ekran oldida ishlashdan charchashni bildirgan.
•
49% diqqatni jamlay olmaslik holatini kuzatgan.
•
36% real hayotdagi muloqotga bo‘lgan qiziqishning kamayganini qayd
etgan.
Acumen:
International Journal of Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024, VOLUME-2, ISSUE-6
145
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
•
28% internetga qaramlik belgilari yuzaga kelganini aytgan.
Bundan tashqari, texnik vositalarning sifatsizligi, internet tezligining pastligi,
ayrim platformalarning pulli ekanligi sababli o‘rganuvchilarda muammolar kuzatilgan.
XULOSA
Tahlillardan ko‘rinadiki, raqamli texnologiyalar til o‘rganishda juda katta
imkoniyatlarni taqdim etmoqda. Ular orqali:
•
Til o‘rganish interaktiv va qulay bo‘lmoqda;
•
Mustaqil ta’limga bo‘lgan ehtiyoj ortmoqda;
•
Muloqot
kompetensiyasi
sun’iy
intellekt
yordamida
mustahkamlanmoqda.
Biroq xavf-xatarlar mavjudligi ham inkor etib bo‘lmaydi. Ularni kamaytirish
uchun quyidagi tavsiyalarni berish mumkin:
1.
Aralash ta’lim (blended learning)
modelini yo‘lga qo‘yish –
raqamli va an’anaviy darslar uyg‘unligida o‘rgatish.
2.
Raqamli gigiyena
tamoyillarini o‘quvchilarga tushuntirish – ekran
vaqtini me’yorlashtirish.
3.
Axborot filtrlash
ko‘nikmalarini shakllantirish – o‘quvchilarni
sifatli resurslar bilan ishlashga o‘rgatish.
4.
Mahalliy kontent ishlab chiqish
– o‘zbek tilidagi raqamli
platformalar sonini ko‘paytirish.
Shu bilan birga, o‘qituvchilarning raqamli kompetensiyalarini oshirish bo‘yicha
seminar va treninglar muntazam tashkil etilishi kerak.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1.
Anderson, T. (2021).
The theory and practice of online learning
(3rd ed.). Athabasca University Press.
2.
Ellis, R. (2020).
Understanding second language acquisition and
digital tools
. Cambridge University Press.
3.
Karimova, N. (2022). Raqamli texnologiyalar vositasida til
o‘rganish.
Filologiya masalalari
, (3), 41–45.
4.
Murodova, D. (2021). Til o‘rgatishda multimediya vositalari.
Toshkent: O‘qituvchi nashriyoti.
Acumen:
International Journal of Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024, VOLUME-2, ISSUE-6
146
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
5.
Oxford University Press. (2022).
Digital trends in language
education: Global report
. Oxford University Press.
6.
Rashidov, F. (2023). Til o‘rganishda gamifikatsiyaning o‘rni.
Pedagogika ilmi va amaliyoti
, (1), 28–34.
7.
Salomova, N. (2023). Sun’iy intellekt vositalari orqali chet tilini
o‘qitish.
Raqamli ta’lim
, (2), 17–23.
8.
UNESCO. (2021).
ICT in education: Global trends report
. Paris:
UNESCO Publishing.
9.
United Nations Development Programme (UNDP). (2022).
Digital
learning readiness in Uzbekistan: A survey-based analysis
. Tashkent: UNDP
Uzbekistan Office.
10.
Xalq Ta’limi Vazirligi. (2023).
O‘quvchilarda chet tillarini
o‘rganishda raqamli platformalarning o‘rni
[Hisobot]. Toshkent: XTV Metodik
Markazi.
