Acumen:
International Journal of
Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024
Volume 2, Issue 6
373
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
BOSHLANGʻICH SINF DARSLARIDA INTERFAOL METODLARDAN
FOYDALANISH
Fan oʻqituvchisi:
Bobomurotova Latofat Elmurodovna
University of innovation technologies universiteti Maktabgacha va
Xujamberdiyeva Nurangiz Dilmurod qizi
boshlangʻich taʼlim fakulteti Boshlangʻich taʼlim yoʻnalishi 1 BT 21-guruh talabasi
Annotatsiya:
Mazkur maqolada boshlangʻich sinf o‘quvchilari uchun ta’lim
jarayonida interfaol o‘qitish metodlaridan foydalanishning ahamiyati, samaradorligi
va metodik yondashuvlari tahlil qilingan. Interfaol metodlar o‘quvchilarni darsga faol
jalb qilish, ularning mustaqil fikrlashini, nutq faoliyatini, muloqot madaniyatini
rivojlantirishga xizmat qiladi. Tadqiqotda “Aqliy hujum”, “Klaster”, “Insert”,
“Bumerang”,
“Blitsso‘rov”, “Rol o‘ynash” kabi usullarning boshlang‘ich sinf fanlari – ona tili,
atrofmuhit, matematika va o‘qish darslarida qo‘llanilishi yuzasidan amaliy misollar
bilan yoritib berilgan. Maqola yakunida interfaol metodlar orqali dars sifatini oshirish
bo‘yicha tavsiyalar keltirilgan.
Kalit so‘zlar
: interfaol metod, boshlang‘ich ta’lim, dars samaradorligi, o‘quvchi
faolligi, metodik yondashuv.
Kirish
Hozirgi zamon ta’lim tizimi oldiga qo‘yilayotgan asosiy talab —
o‘quvchilarning mustaqil fikrlash, ijodiy yondashuv va faol ishtirokini ta’minlashdir.
Ayniqsa, boshlang‘ich ta’lim bosqichida o‘quvchilarning bilim olishga bo‘lgan
qiziqishini oshirish, ularni dars jarayonida faol ishtirok etishga undash muhim
ahamiyatga ega. Bunda interfaol o‘qitish metodlaridan foydalanish dolzarb
vazifalardan biri hisoblanadi.
Interfaol metodlar — bu o‘quvchilarning bilish faoliyatini faollashtiruvchi, dars
jarayonini jonlantiruvchi, hamkorlikda o‘rganish va fikr almashishga asoslangan
usullardir. Bunday yondashuv o‘quvchilarning faqat tayyor bilimlarni eslab qolish
Acumen:
International Journal of
Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024
Volume 2, Issue 6
374
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
emas, balki o‘z fikrlarini bayon qilish, muammolarni hal qilish, guruhda ishlash
ko‘nikmalarini shakllantiradi. Mazkur maqolada boshlangʻich sinf darslarida interfaol
metodlardan foydalanishning afzalliklari, ularni amaliyotga tadbiq etish yo‘llari va
samaradorligi tahlil qilinadi. Shuningdek, turli fanlarda qo‘llaniladigan mashhur
interfaol usullar misolida darslarni tashkil etish bo‘yicha tavsiyalar beriladi.
Asosiy qisim
Interfaol metodlarning ta’limdagi o‘rni
Interfaol metodlar – bu o‘quvchi va o‘qituvchi o‘rtasida faol muloqotga asoslangan,
o‘quvchining mustaqil fikrlashi, izlanishi, o‘z bilimini boshqalar bilan solishtira olishi
va xulosa chiqara olishini ta’minlovchi o‘qitish shakllaridir. Bu metodlar orqali
o‘quvchilar faqat bilim egallab qolmay, balki hayotiy ko‘nikmalarni ham
shakllantiradilar. Shu sababli interfaol yondashuvlar zamonaviy ta’limning ajralmas
qismiga aylangan. Zamonaviy ta’lim tizimining asosiy vazifalaridan biri –
o‘quvchilarni faollikka, mustaqil fikrlashga va ijodiy yondashuvga o‘rgatishdan
iborat. An’anaviy darslarda o‘qituvchi asosiy axborot manbai sifatida yetakchi rolni
o‘ynasa, interfaol metodlar o‘quvchilarni dars jarayonining markaziga olib chiqadi.
Bu metodlar orqali bilim o‘quvchiga tayyor holatda berilmaydi, aksincha, u o‘z
bilimini izlanish, bahs-munozara, muhokama va tajriba orqali mustaqil shakllantiradi.
Interfaol metodlar dars jarayonida quyidagi imkoniyatlarni yaratadi:
Acumen:
International Journal of
Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024
Volume 2, Issue 6
375
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
1.
Faol o‘rganishga rag‘batlantiradi
– O‘quvchi o‘z bilimini izlaydi, fikrlaydi,
solishtiradi va xulosa chiqaradi.
2.
Kommunikativ ko‘nikmalarni rivojlantiradi
– Guruhda ishlash, fikr
almashish, muhokama qilish orqali o‘quvchining muloqot madaniyati
yuksaladi.
3.
Ijodkorlik va tanqidiy fikrlashni shakllantiradi
– Muammoli vaziyatlar
asosida echim izlash, turli yo‘llarni tahlil qilish orqali o‘quvchi ijodiy yondasha
boshlaydi.
4.
Motivatsiyani oshiradi
– Dars jarayoni qiziqarli va jonli o‘tadi, bu esa
o‘quvchilarda bilim olishga ishtiyoq uyg‘otadi.
5.
Individual yondashuvni ta’minlaydi
– Har bir o‘quvchi o‘zining qiziqishi va
imkoniyatiga ko‘ra darsda ishtirok etadi.
Interfaol metodlarning ta’limdagi o‘rni nafaqat o‘quvchilarning bilim olish
darajasini oshirishda, balki ularning shaxsiy rivojida ham muhim ahamiyat kasb etadi.
O‘qituvchining vazifasi bu yerda nazorat qiluvchi emas, balki yo‘naltiruvchi, maslahat
beruvchi, faoliyatni boshqaruvchi sifatida namoyon bo‘ladi.
Boshlang‘ich ta’limda qo‘llaniladigan asosiy interfaol metodlar
Boshlang‘ich sinf darslarida quyidagi interfaol usullar keng qo‘llaniladi:
•
"Aqliy hujum"
•
"Insert"
•
"Rol o‘ynash"
•
"Blits-so‘rov"
•
"Klaster"
•
"Bumerang"
•
"Fikrlar doirasi"
Bu metodlar darsning turli bosqichlarida – yangi mavzuni o‘rganishda,
takrorlashda yoki bilimlarni mustahkamlashda o‘z samarasini beradi. Masalan, "Aqliy
hujum" orqali o‘quvchilar o‘z fikrlarini erkin ifoda etadi, "Rol o‘ynash" esa ularda
ijtimoiy muhitda o‘zini tutish ko‘nikmalarini shakllantiradi.
Acumen:
International Journal of
Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024
Volume 2, Issue 6
376
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
Fanlar kesimida interfaol metodlardan foydalanish
Ona tili darslarida
– "Insert" texnologiyasi yordamida matn ustida ishlash samarali
kechadi. Bu orqali o‘quvchilar o‘qilgan matndan asosiy g‘oyani ajratib oladi, fikr
yuritadi.
Matematika darslarida
– "Blits-so‘rov" yoki "Bumerang" usullari orqali
o‘quvchilarning tez fikrlash, muammoni hal qilish, yechimlarni taqqoslash
ko‘nikmalari rivojlanadi.
Atrof-muhit darslarida
– "Rol o‘ynash" va "Fikrlar doirasi" orqali tabiatga bo‘lgan
munosabat, ekologik ong va ijtimoiy faollik tarbiyalanadi.
Dars jarayonida interfaol metodlarni qo‘llash bosqichlari
Interfaol
metodlardan foydalanishda dars quyidagi bosqichlarda tashkil etiladi:
1.
Darsga kirish: o‘quvchilarning e’tiborini mavzuga jalb qilish.
2.
Asosiy qism: interfaol metod orqali bilim berish, savol-javoblar,
mashqlar.
3.
Yakuniy qism: xulosa chiqarish, baholash, mustahkamlash.
Darsga
tayyorgarlik bosqichi
Bu bosqichda o‘qituvchi:
Darsning maqsadini aniqlaydi;
Interfaol metod (klaster, aqliy hujum, insert, “aql charxi” va h.k.) tanlaydi;
Kerakli vositalar, materiallar va darsliklar tayyorlanadi;
O‘quvchilar bilim darajasini hisobga olgan holda guruhlarga bo‘linadi.
2.
Kirish bosqichi (motivatsiya)
Bu bosqichda:
O‘quvchilarning darsga bo‘lgan qiziqishi uyg‘otiladi;
Savollar, muammoli vaziyatlar, mavzuga oid vizual vositalar yordamida mavzu
yuzasidan faoliyat boshlanadi;
Acumen:
International Journal of
Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024
Volume 2, Issue 6
377
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
O‘quvchilar fikrlashga undaladi va faol ishtirok etishga rag‘batlantiriladi.
3.
Asosiy (amaliy) bosqich
Bu bosqichda interfaol metodlar to‘liq qo‘llaniladi:
Guruhli ishlar tashkil etiladi;
Har bir guruhga topshiriqlar beriladi;
O‘quvchilar mustaqil fikrlaydi, muammolarni hal etadi, qarorlar qabul qiladi;
O‘qituvchi moderator sifatida faollikni boshqaradi va yo‘naltiradi.
Masalan:
\“Aqlli savollar zanjiri” orqali mavzuni tushunish darajasi aniqlanadi;
“Insert” jadvali yordamida o‘qilgan matn asosida tahlil qilinadi;
“Baliq skeleti”, “Venn diagrammasi” orqali mavzular solishtiriladi.
4.
Yakuniy (refleksiya va baholash) bosqichi
Bu bosqichda:
O‘quvchilar o‘z faoliyatini tahlil qiladi;
Guruhlar ishini taqdim etadi; Baholash mezonlari asosida baholash amalga
oshiriladi (o‘zaro baholash, o‘zini baholash, o‘qituvchi bahosi);
Acumen:
International Journal of
Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024
Volume 2, Issue 6
378
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
Darsdan chiqqan xulosa va mavzuni hayot bilan bog‘lash amalga oshiriladi
5.
Uyga vazifa tayinlash bosqichi
O‘quvchilarga mustaqil topshiriqlar beriladi;
Uyga vazifa interfaol darsda o‘rganilgan bilimlarni mustahkamlashga xizmat
qiladi;
Ijodiy yoki tahliliy topshiriqlar (esse, jadval to‘ldirish, loyiha ishi) bo‘lishi
mumkin.
O‘quvchilar faolligi va dars samaradorligiga ta’siri
Interfaol metodlar darsda barcha o‘quvchilarning faol ishtirokini ta’minlaydi.
Har bir bola o‘z fikrini bildirish, savollarga javob berish, muhokama qilish jarayonida
qatnashadi. Bu esa o‘quvchilarda ishonch, faollik va mas’uliyat hissini kuchaytiradi.
Darslarda passiv ishtirokchilar soni kamayadi, o‘quv jarayoni mazmunli va samarali
kechadi.
Muammolar va takliflar
Ayrim hollarda interfaol metodlarni noto‘g‘ri tanlash, vaqtni to‘g‘ri taqsimlamaslik
darsning sifatsiz o‘tishiga sabab bo‘ladi. Shuningdek, o‘qituvchilarning bu metodlar
bo‘yicha yetarli malakaga ega bo‘lmasligi ham muammolardan biridir. Shu bois:
Acumen:
International Journal of
Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024
Volume 2, Issue 6
379
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
•
O‘qituvchilar uchun interfaol metodlar bo‘yicha muntazam seminar-treninglar
tashkil etilishi;
•
Darslik va qo‘llanmalarda metodik tavsiyalar kengaytirilishi;
•
Har bir darsga mos interfaol metodlar ro‘yxati ishlab chiqilishi lozim.
Hulosa
Xulosa qilib aytganda, boshlangʻich sinf darslarida interfaol metodlardan
foydalanish o‘quvchilarning darsga bo‘lgan qiziqishini oshiradi, ularning bilim
olishga faol jalb etilishiga, mustaqil fikrlash va muloqot qilish ko‘nikmalarining
shakllanishiga xizmat qiladi. Interfaol metodlar orqali o‘quvchilar nafaqat nazariy
bilimlarni egallaydilar, balki hayotiy vaziyatlarda ulardan foydalana olishni ham
o‘rganadilar. Dars jarayonida “Aqliy hujum”, “Insert”, “Rol o‘ynash”, “Klaster”,
“Blits-so‘rov” kabi usullardan maqsadga muvofiq foydalanish, o‘qituvchi va o‘quvchi
o‘rtasida samarali muloqotni yo‘lga qo‘yish imkonini beradi. Bu esa ta’lim sifatini
oshirishda muhim omil bo‘lib xizmat qiladi.
Shu boisdan, har bir boshlang‘ich sinf o‘qituvchisi interfaol metodlarni puxta
o‘zlashtirishi, ularni dars mazmuni va o‘quvchilarning yosh xususiyatlariga mos holda
tanlab qo‘llashi zarur. Faqat shundagina o‘quvchilarda mustahkam bilim, amaliy
ko‘nikma va ijodiy tafakkur rivojlanadi. Bugungi kunda ta’lim jarayonida interfaol
metodlardan samarali foydalanish o‘quvchilarning bilim olishga bo‘lgan munosabatini
tubdan o‘zgartirmoqda. Ayniqsa, boshlangʻich ta’lim bosqichida bu metodlar
o‘quvchilarda mustaqil fikrlash, guruhda ishlash, savol-javob orqali o‘rganish, o‘z
fikrini erkin ifoda etish kabi ko‘nikmalarni shakllantiradi. Interfaol usullar darslarni
yanada qiziqarli, jonli va mazmunli tashkil etishga imkon beradi. Boshlangʻich sinf
o‘qituvchilari zamonaviy metodik yondashuvlardan samarali foydalansa, bu nafaqat
ta’lim sifatini oshiradi, balki o‘quvchilarning shaxsiy rivojiga ham ijobiy ta’sir
ko‘rsatadi. Shu sababli, interfaol metodlar har bir dars jarayonining ajralmas qismiga
aylanishi lozim.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
Karimov I.A. Yuksak ma’naviyat – yengilmas kuch. – T.: Ma’naviyat, 2008.
Acumen:
International Journal of
Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024
Volume 2, Issue 6
380
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
2.
Qodirova N., Jo‘rayevna G’. Boshlang‘ich ta’limda zamonaviy pedagogik
texnologiyalar. – Toshkent: O‘qituvchi, 2019.
3.
To‘xtasinova M.T. Pedagogik texnologiyalar va pedagogik mahorat. – Toshkent:
Fan, 2020.
4.
Yusupova M.Q. Interfaol o‘qitish metodlari va ularning samaradorligi. – T.: TDPU
nashriyoti, 2021.
5.
Mahkamova S. Boshlang‘ich ta’lim metodikasi. – Toshkent: Innovatsiya, 2022.
6.
G‘ulomova G‘. Boshlang‘ich sinf o‘quvchilarining bilim faolligini oshirishda
interfaol metodlardan foydalanish. – Ilmiy-amaliy maqola // Ta’lim va rivojlanish,
2023.
7.
Jalolov J.J. Pedagogika: Oliy o‘quv yurtlari uchun darslik. – T.: “Fan va
texnologiya”, 2016.
8.
Mavlonova R. Zamonaviy dars va interfaol metodlar. – T.: “O‘qituvchi”, 2017.
9.
UNESCO. Interactive teaching and learning: A guide for educators. – 2020.
10.
Raximova D. Boshlang‘ich ta’limda innovatsion texnologiyalar. – T.: TDPU ilmiy
nashriyoti, 2022.
